Đặt vấn đề: Bên cạnh các vấn đề được quan tâm như tăng trưởng kinh tế, xóa đói giảm nghèo, thất nghiệp, bất bình đăng xã hội thì nhiều quốc gia trên thế giới hiện đang theo đuôi mục tiêu thúc đây thịnh vượng kinh tế bền vững, lâu dai, đặc biệt là các vấn đề về môi trường, khí hậu và thiên nhiên. Trong số đó, trái phiếu xanh là thuật ngữ được nhiều tổ chức, cá nhân quan tâm và là một kênh huy động vốn quan trọng đáp ứng nhu cầu vốn cho việc phát triển bền vững. Những vấn đề lý luận về thị trường trái phiếu xanh 1. Khái quát về trái phiéu xanh 1.
Khái niệm về trái phiếu xanh Thuật ngữ “trái phiêu xanh” bắt đầu xuất hiện vào năm 2007 — 2008 khi Ngân hàng Đầu tư Châu Âu và World Bank phát hành trái phiếu theo chủ đề xanh nhằm tài trợ vốn cho các dự án môi trường. Đến nay đã có nhiều tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước đưa ra quan niệm về trái phiếu xanh, tuy nhiên chưa có một khái niệm chung thống nhất về thuật ngữ này. Theo World Bank, trái phiếu xanh là công cụ tài chính tài trợ cho các dự án xanh và cung cấp cho nhà đầu tư các khoản thanh toán thu nhập thường xuyên hoặc cố định. Dự án xanh được hiểu là các dy án và hoạt động nhằm thúc day sự phát triển bền vững của môi trường.
Mặc dù thời gian đầu trái phiếu xanh (TPX) chưa được các nhà đầu tư quan tâm, nhưng khi các van đề về môi trường ngày càng trầm trọng, TPX đã thu hút sự chú ý và tham gia của nhiều nhà đầu tư trên thế giới. Theo quan điểm của Tổ chức Tài chính thé giới (IFC), trái phiêu xanh là chứng khoán có thu nhập cố định, nguồn vốn huy động được sử dụng trong các dự án hoặc hoạt động nhằm hướng tới bền vững về khí hậu và môi trường. Các trái phiêu này được cấu trúc với các đặc điểm như trái phiếu tiêu chuẩn (standard bond) như tiêu chuẩn về ky hạn, tiêu chuẩn về xếp hạng, tiêu chuẩn về quy trình thực hiện và giá cả. Dưới góc độ nhất định, có thể thay khai niém trai phiéu xanh 189 của IFC có điểm tương đồng với quan niệm về TPX của WB khi tiếp cận dưới góc độ mục dich sử dụng nguồn vốn thu được từ TPX và quyền năng của nhà đầu tư trong việc được thanh toán các khoản thu nhập.
Chú trọng tới mục đích sử dụng số tiền thu được từ TPX, Hiệp hội Thị trường vốn quốc tế - ICMA (2015) cho rang, trái phiêu xanh là trái phiếu sử dung số tiền huy động được để tài trợ hoặc tái tài trợ cho các dự án, tài sản hoặc hoạt động kinh đoanh “xanh”. Bộ nguyên tắc phát hành và sử dụng nguồn thu từ trái phiêu xanh (Green Bond Priciples — GBP) được soạn thảo bởi nhóm 04 ngân hàng toàn cầu là Bank of America Merrill Lynch, Citi Group, Crédit Agricole và JPMorgan Chase Bank (2015) củng cỗ thêm: trái phiéu xanh là bat kỳ một loại trái phiêu nào mà số tiền thu được từ việc phát hành trái phiếu được sử dụng cho mục dich tai trợ hoặc tái tài trợ một phần hoặc toàn bộ dự án liên quan đến môi trường, hay còn gọi là dự án xanh (như dự án năng lượng tái tạo, hiệu suất năng lượng, phòng chống ô nhiễm, quản lý bền vững môi trường tài nguyên thiên nhiên và sử dụng đất. Trái phiếu xanh cần đáp ứng đủ điều kiện cấp vốn và tuân thủ 04 nguyên tắc được quy định trong GBP là: sử dụng tiền thu được, đánh giá và lựa chọn dự án, quan lí số tiền thu được, báo cáo về việc sử dụng vón'3. Kế thừa và phát triển 04 nguyên tắc phát hành và sử dụng nguồn thu từ TPX của GBP nêu trên, ICMA chi ra 04 nguyên tắc TPX cần tuân thủ gồm: (i) Mục dich sử dụng tiền thu được phải công bố rộng rãi trước khi phát hành dé nhà đầu tư có thê theo đối; (ii) Tổ chức phát hành TPX cần xây dựng một quy trình nội bộ xác định các dự án đủ điều kiện sử dụng nguồn vốn từ TPX; (iii) Số tiền thu được từ phát hành TPX phải được hạch toán riêng và thuận tiện cho tổ chức phát hành trong việc quản lý, theo dõi và phân bố cho các dự án xanh; (iv) Tổ chức phát hành phải báo cáo về việc sử dụng, giải ngân nguồn tiền thu được từ phát hành TPX cũng như việc dau tu tạm thời đôi với nguôn tiên chưa giải ngân!Š”, !#Š Green Bond Principles 18° International Capital Market Association — ICMA (2018), The Green Bond Principles, truy cập tại địa chỉ https:/Avww.org/assets/documents/Sustainable-finance/Translations/Vietnamese- GBP2018-06-040321.
190 Với phạm vi rộng hơn, Tổ chức Sáng kiến trái phiếu khí hậu (Climate Bonds Initiative — CBI (2020) quan niệm, trái phiếu xanh là trái phiếu được phát hành dé huy động vốn cho các giải pháp biến đổi khí hậu, do Chính phủ, ngân hàng, địa phương hoặc doanh nghiệp phát hành, dan nhãn trái phiếu xanh dưới dang chứng khoán nợ bao gồm chứng khoán hoá, phát hành riêng lẻ, trái phiếu có đảm bảo. Định nghĩa này cho thay các dấu hiệu nhận diện đối với TPX bao gồm chủ thể phát hành, mục đích huy động vốn từ phát hành TPX và cách thức tồn tại, phát hành TPX. Mặt khác, CBI hướng dẫn về quy trình phát hành TPX theo tiêu chuẩn trái phiếu khí hậu quốc tế, được xây dựng bởi một mạng lưới các kỹ thuật viên, các tổ chức tham gia trong ngành và nhà đầu tư, kết hợp với các Nguyên tắc trái phiếu xanh và bổ sung thêm các tiêu chí khoa học dé xác định các tài sản tuân thủ với thế giới dưới hai góc độ, phù hợp với Thoả thuận Khí hậu Paris. Ở nhiều nước trên thé giới, khái niệm trái phiếu xanh được hiểu rộng hơn, là công cụ huy động vốn cho các đự án đáp ứng được các tiêu chí về phát triển bền vững.
Tuỳ từng giai đoạn và từng quốc gia, các dự án huy động trái phiếu xanh sẽ phái đáp ứng tat cả hoặc một phần quy định về ESG (môi trường — xã hội và quan trị). Theo đó, nhiều nơi có xu hướng sử dụng thuật ngữ trái phiếu phát triển bền vững thay cho từ gốc ban đầu là trái phiếu xanh. Trong xu hướng đầu tư có trách nhiệm với xã hội đang trở thành chuẩn mực trong hoạt động của các nhà đầu tư quốc tế, trái phiếu xanh, trái phiếu phát triển bền vững ngày càng được xã hội đón nhận!”!. Ở Việt Nam, trái phiếu xanh được ghi nhận trong quy định của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn Luật Chứng khoán năm 2019.
Theo đó, trái phiếu xanh là một trong những nguồn lực về bảo vệ môi trường, được hiểu là trái phiếu do Chính phủ, chính quyền địa phương, doanh nghiệp phát hành theo quy định của pháp luật về trái phiếu dé huy động vốn cho hoạt động bảo vệ môi trường, dự án đầu tư mang lại lợi ích về môi trường”! 191 Trong Số tay 190 Pham Oanh (2017), “Gide mơ” chứng khoán xanh, bai đăng trên trang Đầu tư Chứng khoán, truy cập tại địa chỉ https://www. vn/giac-mo-chung-khoan-xanh-post151993 html, ngày 01/02/2024. 19! Điều 150 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. 191 “Hướng dẫn phát hành cho trái phiếu xanh, trái phiếu xã hội và trái phiếu bền vững” (2021), trái phiếu xanh là trái phiếu (công cụ nợ) có thé được phát hành bởi các tổ chức như doanh nghiệp (ngân hang và các công ty khác), Chính phủ và chính quyền địa phương (Hội đồng, thành phó) để tài trợ hoặc tái cấp vốn cho các dự án.
Tổ chức phát hành trái phiếu (bên đi vay) nợ trái chủ/nhà đầu tư (chủ nợ) một khoản nợ và tuỳ theo các điều khoản mà họ đã thoả thuận, có nghĩa vụ trả lại số tiền đã vay trong một khoảng thời gian nhất định (kỳ hạn) và với lãi suất nhất định. Bên cạnh đó, người năm giữ trái phiếu có thê chuyên nhượng và giao dich trên thị trường thứ cấp nếu trái phiếu được phát hành ra công chúng. (Xem thêm Phụ lục 1. Các định nghĩa về trái phiếu được đán nhãn).
Trái phiếu xanh có những điểm tương đồng với trái phiếu xã hội và trái phiếu bền vững nhưng cũng có những điểm khác biệt. (Xem thêm Phụ lục 2. So sánh giữa trái phiếu xanh, trái phiếu xã hội và trái phiếu bền vững). Như vậy, đựa trên các quan điểm nêu trên, có thê thay TPX là một thuật ngữ được hiểu với những góc độ khác nhau và mỗi góc độ cho thấy sự nhận diện dấu hiệu khác nhau về TPX.
Tuy nhiên, các quan điểm được đưa ra đều cho thay su giao thoa nhất định khi xác định về nội hàm thuật ngữ TPX. Tuu chung lại, trong phạm vi Đề tài, nhóm tác giả cho rằng: 7rái phiếu xanh là loại trái phiếu do Chính phủ, chính quyền địa phương hoặc tổ chức phát hành với mục đích huy động vốn cho các dự án hướng tới mục tiêu bảo vệ môi trường, mang lại lợi ích về môi trưởng. Định nghĩa này được đưa ra nhằm nhắn mạnh một số dấu hiệu của TPX, gồm: (i) Ban chất của trái phiếu xanh là một loại trái phiếu, do đó, việc phát hành và giao dịch đối với TPX cần tuân theo các nguyên tắc, cách thức phát hành và giao dich đối với trái phiếu thông thường; (ii) Chủ thé phát hành TPX gồm có Chính phủ, chính quyền địa phương và các tô chức. Ở nhóm tổ chức phát hành TPX, bên cạnh nhóm tô chức chủ yếu là doanh nghiệp, việc phát hành TPX còn được ghi nhận bởi các tổ chức quốc tế; (iii) Mục đích sử dụng số tiền huy động 12 Tổ chức Sáng kiến Trái phiếu khí hậu (2021), SỐ tay “Hướng dẫn phát hành cho trái phiểu xanh, trải phiếu xã hội và trải phiểu bên vững ”, do Uy ban Chứng khoán Nhà nước Việt Nam uỷ quyên soạn thảo, hỗ trợ bởi Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) và Cục Kinh tế Liên bang Thuy Sỹ (SECO).
192 được từ phát hành TPX là phục vụ cho các dự án bảo vệ môi trường hay có những thành tố mang đến lợi ích cho môi trường.