Chương 1: Khái quát chung về trách nhiệm dân sự liên đới của vợ chồng. Chương 2: Xác định trách nhiệm dân sự liên đới của vợ chồng trong pháp luật Việt Nam hiện hành. Chương 3: Thực tiễn áp dụng và một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật về xác định trách nhiệm dân sự liên đới của vợ chồng. 10 CHƢƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ LIÊN ĐỚI CỦA VỢ CHỒNG 1.
Khái niệm chung về trách nhiệm dân sự liên đới và trách nhiệm dân sự liên đới của vợ chồng 1. Khái niệm, đặc điểm trách nhiệm dân sự Trong đời sống xã hội từ xưa tới nay, mọi cá nhân đều có quyền sống, quyền mưu cầu hạnh phúc và các quyền đó luôn được pháp luật của mỗi quốc gia có chủ quyền thừa nhận và bảo vệ. Cũng trong xã hội mà cá nhân đang sống, cùng với việc cá nhân được hưởng các quyền lợi nhất định do nhà nước thừa nhận hoặc cho phép thì cá nhân còn phải thực hiện nghĩa vụ có liên quan trong các mối quan hệ xã hội mà cá nhân là chủ thể, như: nghĩa vụ tôn trọng quyền sở hữu của người khác, tôn trọng trật tự công cộng, bảo vệ môi trường, tôn trọng các quyền dân sự, quyền tự do kinh doanh, quyền lao động của người khác…và khi họ không thực hiện, thực hiện không đúng, không đầy đủ nghĩa vụ của mình thì họ phải chiụ trách nhiệm với bên có quyền. Trong khuôn khổ đề tài này, chúng tôi muốn đi sâu tìm hiểu về khái niệm “trách nhiệm dân sự” nói chung để từ đó tìm hiểu vấn đề cụ thể hơn: “trách nhiệm dân sự liên đới” – trọng tâm của đề tài luận văn thạc sỹ.
Trước hết, trách nhiệm dân sự là một loại trách nhiệm pháp lý và luôn được các luật gia xem là một vấn đề quan trọng được nghiên cứu tổng quát trong khoa học Lý luận về nhà nước và pháp luật. Theo đó: trách nhiệm pháp lý là một loại quan hệ pháp luật đặc biệt giữa nhà nước (thông qua các cơ quan chuyên môn) và chủ thể vi phạm pháp luật (có thể là cá nhân hoặc pháp nhân), trong đó bên vi phạm pháp luật phải gánh chịu những hậu quả bất lợi và những biện pháp cưỡng chế của nhà nước được quy định ở chế tài pháp luật. Tức là sự 11 cưỡng chế của nhà nước buộc người vi phạm pháp luật phải chấp hành quy phạm pháp luật, trừng trị người vi phạm pháp luật, bắt buộc phải khôi phục lại các quan hệ xã hội đã bị vi phạm. Nếu xét về đặc điểm của trách nhiệm dân sự thì ở Việt Nam cũng tồn tại nhiều quan điểm khác nhau, tuy nhiên đa số ý kiến đồng nhất với các đặc điểm của trách nhiệm dân sự như sau: Thứ nhất, trách nhiệm dân sự là một loại trách nhiệm pháp lý khác với trách nhiệm đạo đức, mà ở đây trách nhiệm pháp lý có mục đích xác lập các chế tài cụ thể.
Thứ hai, trách nhiệm dân sự không phải là một sự trừng phạt mà là một biện pháp – một hình thức cưỡng chế của nhà nước và do cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng buộc người có hành vi vi phạm pháp luật phải bồi thường cho người bị tổn hại do hành vi đó gây ra. Do vậy nó luôn mang tới hậu quả bất lợi cho người có hành vi vi phạm pháp luật. Thứ ba, bên có hành vi vi phạm pháp luật phải chịu trách nhiệm về tài sản hoặc phải thực hiện một công việc hoặc không được thực hiện công việc vì lợi ích hợp pháp của bên bị vi phạm. Thứ tư, trách nhiệm dân sự được chia thành trách nhiệm dân sự hợp đồng và trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng.
Có tác giả chia trách nhiệm ngoài hợp đồng thành trách nhiệm dân sự phạm và trách nhiệm chuẩn dân sự phạm. Trách nhiệm hợp đồng phát sinh khi hợp đồng không được thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ như đã giao kết gây thiệt hại cho bên bị vi phạm và bên bị vi phạm đòi bồi thường. Trách nhiệm ngoài hợp đồng phát sinh khi một bên có lỗi gây thiệt hại cho một bên khác về tài sản, tính mạng, sức khỏe, các quyền nhân thân mà trước đó giữa bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại không có giao kết hợp đồng hoặc có giao kết hợp đồng 12 nhưng hành vi gây thiệt hại không thuộc hành vi vi phạm hợp đồng và bên bị thiệt hại đòi hỏi sự bồi thường. Trách nhiệm trong hợp đồng hay trách nhiệm ngoài hợp đồng giống nhau ở chỗ đều phát sinh từ việc vi phạm nghĩa vụ dân sự: "Nghĩa vụ dân sự là việc mà theo đó, một hoặc nhiều chủ thể (sau đây gọi chung là bên có nghĩa vụ) phải chuyển giao vật, chuyển giao quyền, trả tiền hoặc giấy tờ có giá, thực hiện công việc khác hoặc không được thực hiện công việc nhất định vì lợi ích của một hoặc nhiều chủ thể khác (sau đây gọi chung là bên có quyền" [48, Điều 280].
Nhưng nghĩa vụ được phân biệt bởi nghĩa vụ bị vi phạm phát sinh từ hợp đồng hoặc từ pháp luật. Tuy nhiên sự phân biệt có ý nghĩa trong việc chứng minh. Ở đây, cần phân biệt thêm rằng, trách nhiệm hợp đồng là một nguồn gốc phát sinh nghĩa vụ khác với hợp đồng. Nghĩa vụ hợp đồng phát sinh trên cơ sở sự thống nhất ý chí của các đương sự hay hành vi vi phạm pháp luật.
Còn nghĩa vụ bồi thường phát sinh ngoài ý chí của đương sự, có nghĩa là do luật định. Từ những đặc điểm trên đây, chúng ta có thể đưa ra khái niệm về trách nhiệm dân sự. Tuy nhiên, xung quanh vấn đề này cũng tồn tại nhiều quan điểm khác nhau ở cả Việt Nam và thế giới, cụ thể: phản ánh quan điểm của hầu hết các luật gia Nga, O. Ioffe đưa ra định nghĩa: Trách nhiệm dân sự – đó là những chế tài đối với vi phạm nghĩa vụ mà việc áp dụng những chế tài đó sẽ dẫn đến hậu quả pháp lý bất lợi cho bên vi phạm dưới hình thức tước quyền dân sự (như tước quyền sở hữu, tước quyền thừa kế…) hoặc bằng hình thức đặt ra cho họ những nghĩa vụ mới hoặc nghĩa vụ bổ sung như nghĩa vụ bồi thường thiệt hại, nghĩa vụ nộp phạt vi phạm hoặc nghĩa vụ trả tiền lãi đối với khoản nợ được chậm trả.
Chúng ta thấy rằng, dường như định nghĩa này đã đồng nhất giữa trách nhiệm dân sự với chế tài dân sự, và cho rằng trách nhiệm dân sự chỉ áp dụng cho vi phạm nghĩa vụ. Trong khi đó, một số luật gia Nhật 13 Bản phân tích: trách nhiệm được thể hiện bằng hình thức cưỡng chế thực hiện nghĩa vụ đối với tài sản của người mắc nợ; tuy nhiên, có thể có trường hợp trách nhiệm không có nghĩa vụ, chẳng hạn trách nhiệm áp dụng đối với người bảo lãnh, người thứ ba sở hữu tài sản thế chấp. Vậy không phải bất kể trường hợp nào bị áp dụng chế tài cũng đều có sự vi phạm nghĩa vụ 19. Dưới chế độ cũ ở Việt Nam, có luật gia quan niệm: Trách nhiệm dân sự là một nguồn gốc của nghĩa vụ căn cứ vào hành vi mà dân luật coi như là trái luật (illicite).
Do đó dân luật đã bắt buộc người thực hiện hành vi trái luật phải bồi thường cho người bị thiệt hại. Tóm lại, trách nhiệm dân sự phát sinh ra nghĩa vụ bồi thường đối với người nào đã làm ra một hành vi gì trái luật mà gây tổn thiệt cho người khác. Quan niệm này có phản ánh được đầy đủ các khía cạnh của trách nhiệm dân sự hay không là một câu trả lời không quá khó. Tuy nhiên, đâu là điểm hợp lý của định nghĩa này và chúng phát xuất từ đâu thì cần phải tìm hiểu 19.
Luật La Mã xác định, ngoài các nguyên nhân hợp pháp như hợp đồng và chuẩn hợp đồng, nghĩa vụ được phát sinh bởi nguyên nhân bất hợp pháp như vi phạm (delictum) và chuẩn vi phạm (quasi ex delicto). Vi phạm được chia thành hai loại là tội hình sự và dân sự phạm. Đối với dân sự phạm, nạn nhân có thể kiện ra toà xin bồi thường. Dân sự phạm (damnum injuria) là sự thiệt hại gây ra một cách bất chính đáng cho người khác, làm nghèo cho nạn nhân nhưng không làm giàu thêm cho người vi phạm.
Vi phạm được quy định bởi luật Aquilia. Tuy nhiên các luật gia La Mã chưa bao giờ đạt tới nguyên tắc chung rằng mọi người phải chịu trách nhiệm đối với các thiệt hại mà mình gây ra cho người khác. Mãi tới thế kỷ XVII và XVIII, nó mới được đưa ra bởi các luật gia thuộc trường phái luật tự nhiên, tiêu biểu là Grotius và Domat, rồi được ghi nhận trong các bộ luật của Châu Âu. Ngày nay, BLDS Pháp có quy 14 định nguyên tắc tổng quát: “Bất cứ hành vi nào của một người mà gây thiệt hại cho người khác, thì người đã gây ra thiệt hại do lỗi của mình phải bồi thường thiệt hại” 7, Điều 1382.
Tác giả Vũ Văn Mẫu khẳng định: Trách nhiệm dân sự là một nguồn gốc của nghĩa vụ không căn cứ vào ý chí của đương sự, tức là nguồn gốc bất hợp pháp; vì vậy trách nhiệm dân sự làm phát sinh ra nghĩa vụ bồi thường đối với người đã thực hiện một hành vi trái luật gây tổn thiệt cho một người khác. Qua tìm hiểu các tài liệu, chúng tôi cũng chưa tìm thấy khái niệm về trách nhiệm dân sự được đề cập tới một cách rõ ràng, cụ thể trong văn bản nào, do vậy, dựa vào những đặc điểm trên đây cũng như những quan điểm của nhiều chuyên gia pháp luật trong và ngoài nước, chúng tôi xin đưa ra khái niệm về trách nhiệm dân sự như sau: Trách nhiệm dân sự là trách nhiệm của một người hoặc nhiều người phải thực hiện vì lợi ích hợp pháp của người khác theo những căn cứ do pháp luật quy định. Khái niệm trách nhiệm dân sự liên đới Trách nhiệm dân sự nói chung chỉ phát sinh do một bên không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ nghĩa vụ đã giao kết, thỏa thuận đối với bên kia hay do một bên có lỗi gây thiệt hại cho một bên khác về tài sản, tính mạng, sức khỏe, các quyền nhân thân và bên bị thiệt hại đòi hỏi sự bồi thường. Từ những quy định trong BLDS hiện hành, chúng ta có thể chia nghĩa vụ dân sự thành những loại sau đây: - Nghĩa vụ dân sự riêng rẽ; - Nghĩa vụ dân sự liên đới; - Nghĩa vụ dân sự được chia theo phần; 15 - Nghĩa vụ dân sự hoàn lại; - Nghĩa vụ dân sự bổ sung.