CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DU LỊCH NÔNG THÔN 1. Khái quát chung về du lịch và du lịch nông thôn 1. Một số khái niệm về du lịch Theo định nghĩa của Tổ chức du lịch thế giới (UNWTO - United Nations World Tourism Organization): “Du lịch bao gồm tất cả mọi hoạt động của những người du hành, tạm trú, trong mục đích tham quan, khám phá và tìm hiểu, trải nghiệm hoặc trong mục đích nghỉ ngơi, giải trí, thư giãn; cũng như mục đích hành nghề và những mục đích khác nữa, trong thời gian liên tục nhưng không quá một năm, ở bên ngoài môi trường sống định cư; nhưng loại trừ các du hành mà có mục đích chính là kiếm tiền. Du lịch cũng là một dạng nghỉ ngơi năng động trong môi trường sống khác hẳn nơi định cư”.
Luật Du lịch 2017 (Luật số: 09/2017/QH14, ngày 19/06/2017) có đưa ra định nghĩa: “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên trong thời gian không quá 01 năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên du lịch hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác”. Michael Coltman đưa ra một định nghĩa ngắn gọn: “Du lịch là sự kết hợp và tương tác của 4 nhóm nhân tố trong quá trình phục vụ du khách, bao gồm: du khách, nhà cung ứng dịch vụ, cư dân sở tại và chính quyền nơi đón khách du lịch”. Quan điểm của Phó Tiến Sĩ Trần Nhạn: “Du lịch là quá trình hoạt động của con người rời khỏi quê hương đến mội nơi khác với mục đích chủ yếu thẩm nhận được những giá trị vật chất và tinh thần đặc sắc, độc đáo, khác lạ với quê hương, không nhằm mục đích sinh lời được tính bằng đồng tiền”. Khái niệm về du lịch nông thôn 1.
Khái niệm và đặc điểm a. Khái niệm Du lịch nông thôn (Rural Tourism) được định nghĩa là loại hình du lịch diễn ra ở khu vực nông thôn, với quy mô kinh doanh nhỏ, không gian mở, được tiếp xúc trực tiếp và hòa mình vào thiên nhiên, gắn với những đặc điểm tiêu biểu ở khu vực nông thôn, những di sản văn hóa xã hội và văn hóa truyền thống ở làng xã.; thể hiện đặc tính đa dạng về môi trường, kinh tế, lịch sử, địa điểm của mỗi vùng nông thôn. Encyclopedia of Tourism giải thích khái niệm du lịch nông thôn “Là loại hình khai thác các vùng nông thôn như một nguồn tài nguyên và nó đáp ứng nhu cầu của cư dân đô thị trong việc tìm kiếm không gian yên tĩnh và giải trí ngoài trời. Du lịch nông thôn bao gồm các chuyến thăm vườn quốc gia và công viên công cộng, du lịch di sản trong khu vực nông thôn, các chuyến đi tham quan danh lam thắng cảnh, thưởng ngoạn cảnh quan nông thôn và du lịch trang trại”.
Tác giả Phạm Trung Lương cho rằng: “Du lịch nông thôn là hoạt động du lịch được tổ chức phát triển ở địa bàn nông thôn trên cơ sở khai thác các giá trị tài nguyên du lịch mang tính đặc trưng về văn hóa, lối sống truyền thống làng quê gắn với lao động sản xuất nông nghiệp nhằm thoả mãn nhu cầu trải nghiệm của khách du lịch về những giá trị đích thực của điểm đến nông thôn.” Hai tác giả Guo Huancheng, Han Fei định nghĩa: “Du lịch nông thôn dựa trên loại hình du lịch, cho rằng du lịch nông thôn bao gồm du lịch nông thôn truyền thống, du lịch nông thôn hiện đại, nông nghiệp tham quan, du lịch nông nghiệp sinh thái, du lịch phố cổ, du lịch dân gian”. Khách du lịch tham gia vào những công việc hàng ngày của người dân địa phương (Nguồn: Internet) Như vậy, qua những khái niệm trên có thể nói rằng du lịch nông thôn là loại hình du lịch trong đó cảnh quan nông thôn, hoạt động công nghiệp, sinh hoạt hằng ngày của người dân và làng nghề truyền thống,…là những tài nguyên du lịch giá trị, giúp cho du khách được tiếp xúc với những nét văn hóa bản địa từ người dân địa phương, được trải nghiệm với đời sống nông thôn. Đặc điểm Theo Bernard Lane đúc kết trong bài viết “What is rural tourism?” (Du lịch nông thôn là gì?), du lịch nông thôn là các hình thức du lịch có các đặc điểm sau: - Được diễn ra ở những khu vực nông thôn; - Hoạt động dựa trên những đặc điểm tiêu biểu của những khu vực nông thôn với quy mô kinh doanh nhỏ, du khách đươc tiếp xúc trực tiếp và hòa mình vào thế giới thiên nhiên, những di sản văn hóa, xã hội và văn hóa truyền thống ở làng xã; - Được phát triển và quản lí chủ yếu bởi địa phương, phục vụ lợi ích lâu 4 dài của dân cư trong làng xã và được tổ chức chặt chẽ, gắt kết với các hộ dân địa phương. Các loại hình du lịch nông thôn Có rất nhiều loại hình du lịch nông thôn, riêng tại Việt Nam du lịch nông thôn được chia làm 3 loại hình cơ bản là: Du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái và du lịch di sản.
Du lịch nông nghiệp Du lịch nông nghiệp là loại hình du lịch tạo ra sản phẩm phục vụ du khách chủ yếu dựa trên nền tảng của hoạt động sản xuất nông nghiệp. Mô hình này giúp người nông dân chuyển đổi từ nông nghiệp truyền thống sang nông nghiệp kết hợp giải trí, mang lại hiệu quả cao cho cả hai ngành nông nghiệp và du lịch (Sở du lịch thành phố Hà Nội, 2023). Hình ảnh về loại hình du lịch nông nghiệp (Nguồn: Internet) 5 b. Du lịch sinh thái Du lịch sinh thái là hình thức du lịch dựa vào thiên nhiên, gắn với bản sắc văn hoá địa phương với sự tham gia của cộng đồng nhằm phát triển bền vững.
Du khách tham quan sẽ tìm hiểu về nét bản sắc văn hóa và xã hội của địa phương đồng thời quan tâm tới vấn đề môi trường tại đây (Sở du lịch thành phố Hà Nội, 2023). Du lịch sinh thái cũng được chia ra thành nhiều loại khác nhau, như là: Du lịch thiên nhiên; Du lịch môi trường; Du lịch bền vững; Du lịch xanh; Du lịch mạo hiểm; Du lịch bản xứ,… Hình 1. Hình ảnh loại hình du lịch sinh thái (Nguồn: Internet) 6 c. Du lịch di sản Du lịch di sản là loại hình du lịch gắn với giá trị của tài nguyên di sản, đề cao tính tiếp nối và tính truyền thống.
Du lịch di sản ở vùng nông thôn có thể là các hoạt động như tham quan đền chùa, tượng đài, di tích liên quan đến lịch sử, chiến tranh, nghệ thuật hoặc địa điểm khảo cổ (Sở du lịch thành phố Hà Nội, 2023). Hình ảnh về loại hình du lịch di sản (Nguồn: Internet) 1. Các sản phẩm du lịch và dịch vụ liên quan a. Các sản phẩm du lịch Theo Tổ chức Du lịch Thế giới (UNTWO) thì sản phẩm du lịch là “Sự kết hợp của các yếu tố hữu hình và vô hình, bao gồm các nguồn tài nguyên tự nhiên, văn hóa và con người; các điểm tham quan, cơ sở vật chất, dịch vụ và các hoạt động xung quanh một địa điểm cụ thể, nhằm mang đến một trải nghiệm, kể cả ở góc độ cảm xúc, cho du khách”.
Sản phẩm du lịch là sự tổng hợp của 3 nhóm yếu tố cấu thành (Võ Văn Sen, Ngô Thanh Loan, Trần Thị Tuyết Vân, 2017) 7 • Tài nguyên – môi trường du lịch • Hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch • Dịch vụ, quản lý và hình ảnh du lịch. Dựa trên cơ sở định nghĩa này việc hình thành các sản phẩm du lịch nông thôn được xác định là dựa vào các yếu tố: tài nguyên du lịch của vùng nông thôn, điều kiện vị trí - đi lại, và các dịch vụ, hình thức quản lý phù hợp. Tác động của du lịch nông thôn 1. Tác động tích cực (Trần Thị Tuyết Vân, 2015) Du lịch nông thôn vẫn là một thị trường nhỏ trong thị trường du lịch rộng lớn, tạo nên sự đóng góp có giá trị cho kinh tế khu vực nông thôn.
Không chỉ góp phần tạo ra sự thay đổi, đóng góp nguồn tài chính, tạo nguồn việc làm, tạo các quỹ bảo tồn, khuyến khích các việc làm thực tế cho kinh tế nông nghiệp,.Tiềm năng của du lịch nông thôn còn có thể mang đến cho cộng đồng như: - Tạo ta việc làm cho cư dân địa phương trong quá trình tạo ra các dịch vụ cung cấp cho du khách như: dịch vụ ăn uống, dịch vụ vận chuyển, dịch vụ lưu trú,… Tuy những công việc này không phải là nguồn thu nhập chính cho người dân địa phương nhưng có thể tạo ra thu nhập nhỏ vào những lúc nông nhàn. - Tạo ra nhiều cơ hội mới cho các ngành công nghiệp. Chính những doanh nghiệp tại nông thôn không tham gia vào hoạt động du lịch cũng có thể hưởng lợi trực tiếp từ các hoạt động du lịch thông qua phát triển các mối quan hệ chặt chẽ với các cơ sở du lịch. - Du lịch nông thôn còn góp phần nâng cao nhận thức của du khách về những giá trị cốt lõi, những vai trò thiết thực của các di sản trong đời sống cộng đồng địa phương nói riêng và của nhân loại nói chung thông qua những trải nghiệm, khám phá, tham quan, tìm hiểu.
Bên cạnh đó, điều này cũng là một phần quan trọng để nâng cao vai trò, bảo tồn di sản, giá trị văn hóa có tại địa phương thông qua du 8 khách. Tác động tiêu cực Bên cạnh những mặt tích cực của du lịch nông thôn mang lại, đâu đó cũng có một số mặt tiêu cực như: - Du lịch làm nhu cầu hàng hóa tại địa phương nông thôn (thực phẩm, nhà cửa, đất đai), giá cả dịch vụ leo thang gây tác động đến giá trị thu nhập của người dân nông thôn (Trần Thị Tuyết Vân, 2015). - Xung đột lợi ích giữa các nhóm cộng đồng dân cư trong cùng địa phương hoặc ngoài địa phương, giữa hoạt động sinh kế truyền thống với hoạt động du lịch xảy ra liên quan đến các nguồn lực khan hiếm khác, ví dụ: sự sụt giảm nguồn nhân lực (Trần Bá Uẩn, Nguyễn Văn Song, 2020). Du lịch nông thôn trên Thế giới và tại Việt Nam 1.
Du lịch nông thôn trên Thế giới Từ năm 1945 là thời kì phát triển một cách ấn tượng của ngành du lịch nói chung và sự gia tăng các nhu cầu của du lịch nông thôn nói riêng. Nhân tố ảnh hưởng nhiều nhất đến sự phát triển của hoạt động du lịch nông thôn phải kể đến là sự gia tăng số lượng phương tiện di chuyển cá nhân trong dân cư.