Luận văn thạc sĩ hay phân tích sinh cảnh sống của gấu ngựa ursus thibetanus cuvier 1823 tại khu bảo tồn thiên nhiên pù luông tỉnh thanh hóa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay phân tích sinh cảnh sống của gấu ngựa ursus thibetanus cuvier 1823 tại khu bảo tồn thiên nhiên, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Đoàn Quốc Vượng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đắc Mạnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Phân Tích Sinh Cảnh Sống Của Gấu Ngựa Tại Khu Bảo Tồn Pù Luông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái quát đặc điểm sinh học, sinh thái và tập tính của Gấu ngựa
• 1.2. Lược sử nghiên cứu về loài Gấu ngựa trong môi trường hoang dã ở Việt Nam và tại KBTTN Pù Luông
• 1.3. Lược sử nghiên cứu xây dựng bản đồ mô hình hóa ổ sinh thái của động vật hoang dã ở Việt Nam
• 1.4. Đặc điểm cơ bản của khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông
• 1.4.1. Đặc điểm địa hình, địa chất
• 1.4.2. Đặc điểm khí hậu - thủy văn
• 1.4.3. Đặc điểm thảm thực vật rừng
• 1.4.4. Đặc điểm khu hệ động thực vật
• 1.4.5. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 2. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Các mục tiêu cụ thể
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp chọn mẫu điều tra
• 2.4.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.4.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Ảnh hưởng của một số yếu tố hoàn cảnh đến tập tính lựa chọn sinh cảnh sống của gấu ngựa tại khu bảo tồn thiên nhiên Phù Luông
• 3.2. Kiểu tập tính lựa chọn sinh cảnh sống của Gấu ngựa
• 3.3. Tầm quan trọng của các yếu tố hoàn cảnh định lượng đối với quyết định lựa chọn sinh cảnh sống của Gấu ngựa
• 3.4. Xây dựng bản đồ mô hình hóa ổ sinh thái không gian của gấu ngựa tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông
• 3.5. Hiện trạng phân bố của Gấu ngựa tại KBTTN Pù Luông
• 3.6. Thành lập bản đồ đánh giá ảnh hưởng riêng lẻ của từng yếu tố hoàn cảnh đến tập tính lựa chọn sinh cảnh sống của Gấu ngựa
• 3.7. Thành lập bản đồ đánh giá tác động tổng hợp của các yếu tố hoàn cảnh đến chất lượng sinh cảnh sống của Gấu ngựa
• 3.8. Quy luật lựa chọn sinh cảnh sống của quần thể Gấu ngựa tại KBTTN Pù Luông
• 3.9. Phương pháp xây dựng bản đồ để mô hình hóa ổ sinh thái của động vật hoang dã ở quy mô khu bảo tồn
• 3.10. Đề xuất giải pháp quy hoạch, quản lý môi trường rừng theo định hướng bảo tồn nguồn gen Gấu ngựa tại KBTTN Pù Luông
• 4. KẾT LUẬN VÀ TỒN TẠI - KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phân Tích Sinh Cảnh Gấu Ngựa Tại Pù Luông

Phân tích sinh cảnh sống của Gấu ngựa (Ursus thibetanus) tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông là một nghiên cứu quan trọng nhằm hiểu rõ hơn về môi trường sống của loài động vật quý hiếm này. Khu bảo tồn Pù Luông không chỉ là nơi bảo tồn đa dạng sinh học mà còn là môi trường sống lý tưởng cho Gấu ngựa. Nghiên cứu này sẽ cung cấp thông tin cần thiết cho các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Gấu Ngựa

Gấu ngựa là loài động vật ăn thịt lớn, có đặc điểm sinh học và sinh thái độc đáo. Chúng thường sống trong các khu rừng già, nơi có nguồn thức ăn phong phú và môi trường an toàn. Việc hiểu rõ đặc điểm sinh thái của Gấu ngựa sẽ giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự tồn tại của chúng.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Khu Bảo Tồn Pù Luông

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông là một trong những khu vực quan trọng nhất cho việc bảo tồn Gấu ngựa tại Việt Nam. Với hệ sinh thái đa dạng và phong phú, khu bảo tồn này cung cấp môi trường sống lý tưởng cho nhiều loài động vật hoang dã, trong đó có Gấu ngựa.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Bảo Tồn Gấu Ngựa

Mặc dù khu bảo tồn Pù Luông có nhiều lợi thế, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc bảo tồn Gấu ngựa. Các yếu tố như săn bắn trái phép, mất môi trường sống và biến đổi khí hậu đang đe dọa sự tồn tại của loài này. Việc nhận diện và giải quyết những vấn đề này là rất cần thiết.

2.1. Nguy Cơ Từ Hoạt Động Săn Bắn

Săn bắn trái phép là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng Gấu ngựa. Các biện pháp bảo vệ cần được thực hiện để ngăn chặn tình trạng này, bao gồm việc tăng cường tuần tra và giám sát trong khu bảo tồn.

2.2. Biến Đổi Khí Hậu Và Ảnh Hưởng Đến Môi Trường

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến môi trường sống của Gấu ngựa. Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa có thể làm thay đổi nguồn thức ăn và nơi trú ẩn của chúng, từ đó ảnh hưởng đến sự sinh tồn của loài.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Sinh Cảnh Gấu Ngựa

Để phân tích sinh cảnh sống của Gấu ngựa, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát hiện trường, phân tích dữ liệu GIS và phỏng vấn người dân địa phương. Những phương pháp này giúp thu thập thông tin chính xác về môi trường sống của Gấu ngựa.

3.1. Khảo Sát Hiện Trường

Khảo sát hiện trường là phương pháp quan trọng để thu thập dữ liệu về sinh cảnh sống của Gấu ngựa. Qua việc quan sát trực tiếp và ghi nhận dấu vết, các nhà nghiên cứu có thể xác định được các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn sinh cảnh của loài.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu GIS

Sử dụng công nghệ GIS để phân tích dữ liệu không gian giúp xác định các khu vực sinh sống phù hợp cho Gấu ngựa. Phương pháp này cho phép mô hình hóa ổ sinh thái và đánh giá tác động của các yếu tố môi trường đến sự phân bố của loài.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Sinh Cảnh Gấu Ngựa

Kết quả nghiên cứu cho thấy Gấu ngựa có sự phân bố không đồng đều trong khu bảo tồn Pù Luông. Các yếu tố như độ cao, độ che phủ thực vật và nguồn nước có ảnh hưởng lớn đến sự lựa chọn sinh cảnh của chúng. Những phát hiện này sẽ là cơ sở cho các biện pháp bảo tồn trong tương lai.

4.1. Phân Bố Sinh Cảnh Của Gấu Ngựa

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng Gấu ngựa thường chọn những khu vực có độ che phủ thực vật dày và gần nguồn nước. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc bảo vệ các khu vực này để duy trì quần thể Gấu ngựa.

4.2. Tác Động Của Các Yếu Tố Môi Trường

Các yếu tố như độ cao và độ dốc cũng ảnh hưởng đến sự lựa chọn sinh cảnh của Gấu ngựa. Việc hiểu rõ những yếu tố này sẽ giúp các nhà quản lý đưa ra các quyết định hợp lý trong công tác bảo tồn.

V. Kết Luận Và Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn

Nghiên cứu về sinh cảnh sống của Gấu ngựa tại khu bảo tồn Pù Luông đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Để bảo tồn loài này, cần có các biện pháp cụ thể như tăng cường bảo vệ môi trường sống, nâng cao nhận thức cộng đồng và thực hiện các chương trình bảo tồn hiệu quả.

5.1. Đề Xuất Biện Pháp Bảo Tồn

Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện đồng bộ, bao gồm việc bảo vệ môi trường sống và ngăn chặn săn bắn trái phép. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương để đạt được hiệu quả cao nhất.

5.2. Tương Lai Của Gấu Ngựa Tại Pù Luông

Tương lai của Gấu ngựa tại khu bảo tồn Pù Luông phụ thuộc vào các nỗ lực bảo tồn hiện tại. Nếu các biện pháp bảo vệ được thực hiện hiệu quả, Gấu ngựa có thể tiếp tục tồn tại và phát triển trong môi trường tự nhiên của chúng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Gấu ngựa (Ursus thibetanus Cuvier, 1823) là loài thú quý hiếm, có giá trị bảo tồn cao, được xếp vào nhóm Nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2007 và Sắp nguy cấp theo danh lục đỏ IUCN 2018. Tại Việt Nam, loài phân bố rộng từ Lâm Đồng đến các tỉnh phía Bắc, trong đó khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa, là một trong những nơi ghi nhận sự hiện diện của Gấu ngựa. Tuy nhiên, số lượng nghiên cứu chuyên sâu về sinh cảnh sống của loài này còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào hiện trạng phân bố và hành vi kiếm ăn. Nghiên cứu này nhằm phân tích sinh cảnh sống của Gấu ngựa tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và quản lý sinh cảnh.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, với điều tra thực địa diễn ra trong mùa đông từ tháng 12/2017 đến tháng 01/2019. Nghiên cứu đánh giá ảnh hưởng của 14 yếu tố hoàn cảnh như độ cao, độ dốc, kiểu thảm thực vật, cự ly đến nguồn nước, đường giao thông và khu dân cư đến tập tính lựa chọn sinh cảnh của Gấu ngựa. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng bản đồ mô hình hóa ổ sinh thái không gian, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả, góp phần duy trì đa dạng sinh học và bảo vệ nguồn gen loài tại khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết lựa chọn sinh cảnh trong sinh thái học động vật hoang dã, theo đó động vật chọn lựa sinh cảnh dựa trên sự đáp ứng nhu cầu về thức ăn, nước uống, nơi trú ẩn và sinh sản. Lý thuyết này nhấn mạnh vai trò của các yếu tố môi trường và áp lực từ con người trong việc hình thành tập tính lựa chọn sinh cảnh. Ngoài ra, mô hình phân tích thành phần chính (PCA) được sử dụng để xác định các yếu tố hoàn cảnh định lượng có ảnh hưởng lớn nhất đến lựa chọn sinh cảnh. Phương pháp phân tích thứ bậc (AHP) được áp dụng để xác định trọng số các yếu tố trong mô hình hóa ổ sinh thái, kết hợp với hệ thống thông tin địa lý (GIS) nhằm xây dựng bản đồ phân cấp mức độ thích hợp của sinh cảnh.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Tập tính lựa chọn sinh cảnh: hành vi ưu tiên hoặc tránh né các kiểu sinh cảnh dựa trên các yếu tố môi trường.
• Ổ sinh thái không gian: khu vực sinh cảnh phù hợp nhất đáp ứng các yêu cầu sinh thái của loài.
• Chỉ số chất lượng sinh cảnh (HQI): chỉ số tổng hợp đánh giá mức độ thích hợp của sinh cảnh dựa trên các yếu tố môi trường.
• Phân tích thành phần chính (PCA): kỹ thuật giảm chiều dữ liệu để xác định các thành phần chính ảnh hưởng đến lựa chọn sinh cảnh.
• Phân tích thứ bậc (AHP): phương pháp đánh giá đa tiêu chí để xác định trọng số các yếu tố ảnh hưởng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm dữ liệu không gian từ mô hình độ cao số DEM và các bản đồ chuyên đề về địa hình, thảm thực vật, giao thông, thủy văn do Ban quản lý khu bảo tồn cung cấp, cùng với dữ liệu thuộc tính thu thập qua điều tra thực địa và phỏng vấn người dân địa phương. Tổng cộng 175 ô mẫu được thiết lập dọc theo 35 tuyến khảo sát trong 11 khu vực độc lập của khu bảo tồn, trong đó có 42 ô mẫu ghi nhận dấu vết Gấu ngựa.

Phương pháp chọn mẫu là phân vùng khu bảo tồn thành các khu vực độc lập dựa trên đặc điểm địa hình và hành chính, sau đó thiết kế tuyến khảo sát và lập ô mẫu ngẫu nhiên để thu thập dữ liệu. Phương pháp thu thập số liệu kết hợp phỏng vấn người dân địa phương giàu kinh nghiệm và điều tra thực địa nhằm ghi nhận dấu vết hoạt động của Gấu ngựa như dấu chân, vết cào cây, ổ ngồi ăn.

Phân tích dữ liệu sử dụng hệ số lựa chọn Vanderloeg & Scavia (Wij) và chỉ số lựa chọn (Eij) để xác định kiểu tập tính lựa chọn sinh cảnh. Phân tích thành phần chính (PCA) được thực hiện trên phần mềm SPSS 18 để đánh giá vai trò của các yếu tố định lượng. Phương pháp AHP được áp dụng để xác định trọng số các tiêu chí trong mô hình hóa ổ sinh thái, với kiểm tra tỉ số nhất quán (CR) đảm bảo dưới 10%. Cuối cùng, phần mềm ArcGIS được sử dụng để xây dựng bản đồ mô hình hóa ổ sinh thái không gian của Gấu ngựa dựa trên các lớp bản đồ chuyên đề và trọng số đã xác định.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Kiểu tập tính lựa chọn sinh cảnh của Gấu ngựa: Gấu ngựa ưu tiên sinh sống ở độ cao trên 750m, tránh các vùng thấp dưới 450m. Loài thích các khu vực giông núi, tránh khe trũng thấp và sườn dốc hướng Bắc. Gấu ngựa không chọn sinh cảnh quá gần khu dân cư (<500m) hoặc đường giao thông (<400m), đồng thời tránh xa nguồn nước quá xa (>1000m). (Ví dụ: 67,7% diện tích khu bảo tồn có sinh cảnh thích hợp cao và rất cao).

2. Ảnh hưởng của thảm thực vật và độ che phủ: Gấu ngựa ưa thích rừng cây gỗ lớn ổn định với độ tàn che >0,5 và mật độ cây gỗ >6 cây/20m². Loài tránh rừng tre nứa, rừng hỗn giao gỗ-tre nứa và các khu vực có mật độ cây bụi >8 cây/20m² hoặc cây gãy đổ >6 cây/20m².

3. Phân tích thành phần chính (PCA): Ba thành phần chính giải thích 61,95% biến thiên, gồm: (1) độ an toàn sinh cảnh (độ tàn che, độ che phủ, cự ly đến đường giao thông và khu dân cư), (2) độ phong phú thức ăn (mật độ cây gỗ, cây bụi), và (3) khoảng trống trong tán rừng (mật độ cây gãy đổ).

4. Bản đồ mô hình hóa ổ sinh thái: Ứng dụng GIS và AHP cho thấy 67,7% diện tích khu bảo tồn có mức độ thích hợp sinh cảnh cao và rất cao, tập trung ở 13 tiểu khu như TK27, TK30, TK74, TK250 với tỉ lệ diện tích thích hợp rất cao trên 60%.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy Gấu ngựa lựa chọn sinh cảnh dựa trên sự cân bằng giữa nhu cầu về thức ăn, nước uống và sự an toàn khỏi tác động của con người. Độ cao và độ dốc cao tạo điều kiện ẩn nấp kín đáo, giảm thiểu sự quấy rối từ hoạt động của con người và các loài săn mồi. So với các nghiên cứu trước đây chỉ tập trung vào phân bố và hành vi, nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu sắc về các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến lựa chọn sinh cảnh, đồng thời ứng dụng công nghệ GIS và AHP để mô hình hóa ổ sinh thái một cách khoa học.

Việc xây dựng bản đồ phân cấp sinh cảnh thích hợp giúp các nhà quản lý khu bảo tồn xác định vùng ưu tiên bảo vệ và quy hoạch sử dụng đất phù hợp, góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn Gấu ngựa. Các biểu đồ thể hiện ảnh hưởng của từng yếu tố như độ cao, độ che phủ, cự ly đến nguồn nước và khu dân cư có thể minh họa rõ ràng sự ưu tiên lựa chọn sinh cảnh của loài, hỗ trợ trực quan cho công tác quản lý.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bảo vệ các khu vực sinh cảnh thích hợp cao: Ưu tiên bảo vệ 13 tiểu khu có sinh cảnh thích hợp cao và rất cao, đặc biệt các tiểu khu TK27, TK30, TK250 với diện tích thích hợp trên 80%. Thời gian thực hiện: ngay lập tức và duy trì lâu dài. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý khu bảo tồn và các cơ quan chức năng.

2. Giảm thiểu tác động của con người: Hạn chế xây dựng đường giao thông và các hoạt động khai thác gần khu vực sinh cảnh Gấu ngựa, thiết lập vùng đệm cách ly với khu dân cư. Thời gian thực hiện: trong vòng 1-3 năm. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương phối hợp với Ban quản lý khu bảo tồn.

3. Phục hồi và duy trì thảm thực vật rừng gỗ lớn ổn định: Thực hiện trồng rừng, phục hồi rừng thứ sinh và kiểm soát sự xâm lấn của rừng tre nứa, tăng mật độ cây gỗ và giảm mật độ cây bụi quá dày. Thời gian thực hiện: 3-5 năm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý khu bảo tồn, cộng đồng dân cư địa phương.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng và giám sát bảo tồn: Tổ chức các chương trình tuyên truyền, đào tạo cho người dân về tầm quan trọng của Gấu ngựa và sinh cảnh sống, đồng thời thiết lập hệ thống giám sát dấu vết và hoạt động săn bắn trái phép. Thời gian thực hiện: liên tục. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý khu bảo tồn, các tổ chức phi chính phủ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý khu bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng kế hoạch bảo tồn, quy hoạch sinh cảnh và giám sát quần thể Gấu ngựa hiệu quả.

2. Nhà nghiên cứu sinh thái và bảo tồn động vật hoang dã: Tham khảo phương pháp phân tích sinh cảnh và mô hình hóa ổ sinh thái ứng dụng GIS và AHP, áp dụng cho các loài khác.

3. Cơ quan chính quyền địa phương: Hiểu rõ tác động của hoạt động con người đến sinh cảnh Gấu ngựa, từ đó điều chỉnh chính sách phát triển kinh tế - xã hội phù hợp với bảo tồn đa dạng sinh học.

4. Tổ chức phi chính phủ và cộng đồng dân cư: Nâng cao nhận thức về bảo vệ loài quý hiếm, tham gia giám sát và bảo vệ sinh cảnh, góp phần giảm thiểu săn bắt và khai thác rừng trái phép.

Câu hỏi thường gặp

1. Gấu ngựa chọn sinh cảnh dựa trên yếu tố nào quan trọng nhất?
   Độ an toàn sinh cảnh, bao gồm độ tàn che, độ che phủ và khoảng cách đến đường giao thông, khu dân cư, là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến lựa chọn sinh cảnh của Gấu ngựa.

2. Phương pháp nào được sử dụng để mô hình hóa ổ sinh thái của Gấu ngựa?
   Nghiên cứu kết hợp hệ thống thông tin địa lý (GIS) và phân tích thứ bậc (AHP) để xác định trọng số các yếu tố môi trường và xây dựng bản đồ phân cấp sinh cảnh thích hợp.

3. Tại sao Gấu ngựa tránh các khu vực gần đường giao thông và khu dân cư?
   Do các khu vực này có nhiều hoạt động của con người gây nhiễu loạn, làm giảm sự an toàn và yên tĩnh cần thiết cho sinh tồn và sinh sản của loài.

4. Diện tích sinh cảnh thích hợp cho Gấu ngựa tại Pù Luông chiếm bao nhiêu phần trăm?
   Khoảng 67,7% diện tích khu bảo tồn có mức độ thích hợp sinh cảnh cao và rất cao, tập trung chủ yếu ở các tiểu khu có địa hình và thảm thực vật phù hợp.

5. Làm thế nào để cộng đồng dân cư tham gia bảo tồn Gấu ngựa?
   Thông qua các chương trình tuyên truyền, đào tạo nâng cao nhận thức, đồng thời tham gia giám sát, báo cáo hoạt động săn bắn trái phép và hỗ trợ phục hồi sinh cảnh.

Kết luận

• Gấu ngựa tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông ưu tiên sinh sống ở các khu vực có độ cao trên 750m, thảm thực vật rừng gỗ lớn ổn định và tránh xa các khu dân cư, đường giao thông.
• Ba thành phần chính ảnh hưởng đến lựa chọn sinh cảnh gồm độ an toàn, độ phong phú thức ăn và khoảng trống trong tán rừng, giải thích hơn 60% biến thiên dữ liệu.
• Bản đồ mô hình hóa ổ sinh thái cho thấy 67,7% diện tích khu bảo tồn có sinh cảnh thích hợp cao, tập trung ở 13 tiểu khu trọng điểm.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc quy hoạch, quản lý và bảo tồn sinh cảnh Gấu ngựa, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo vệ hiệu quả.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp bảo tồn, giám sát liên tục và mở rộng nghiên cứu sang các khu vực khác để bảo vệ toàn diện quần thể Gấu ngựa.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ Gấu ngựa và đa dạng sinh học tại Pù Luông là cần thiết cho sự phát triển bền vững của khu vực và quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Lựa chọn sinh cảnh ở động vật hoang dã là chỉ sự lựa chọn hoặc sở thích của loài động vật với kiểu địa điểm sinh sống (dạng sinh cảnh). Hiển nhiên, mọi loài động vật đều chỉ có thể sinh sống ở trong phạm vi không gian nhất định của môi trƣờng; quần thể loài lựa chọn hay không lựa chọn một sinh cảnh nào đó để sinh sống phụ thuộc vào sinh cảnh đó có đầy đủ hay thiếu hụt nguồn tài nguyên đáp ứng nhu cầu của chúng. Dƣới quan điểm của động vật hoang dã, các nguồn tài nguyên đó bao gồm: thức ăn, nguồn nƣớc, nơi ẩn nấp, nơi sinh sản,.; nếu các yếu tố này trong sinh cảnh không đầy đủ sẽ mang đến nhiều bất tiện cho loài, chúng sẽ phải tiêu tốn quá nhiều năng lƣợng để tìm kiếm các nguồn tài nguyên này, từ đó mà ảnh hƣởng đến năng lực sinh sản và sinh tồn của chúng (Shang Y C, 2001). Bởi vậy, việc nghiên cứu phân tích sinh cảnh sống của một quần thể động vật hoang dã nào đó có ý nghĩa thực tiễn cho công tác bảo tồn loài.

Gấu ngựa (Ursus thibetanus Cuvier, 1823) là loài thú quý hiếm, có giá trị bảo tồn cao. Sách Đỏ Việt Nam- 2007, xếp loài ở mức Nguy cấp (EN); còn danh lục đỏ của IUCN-2018, lại xếp ở mức Sắp nguy cấp (VU). Gấu ngựa cũng đƣợc pháp luật bảo vệ; loài có tên trong phụ lục I CITES và thuộc nhóm Ib Nghị định 06/2019/NĐ-CP. Gấu ngựa có vùng phân bố rộng trong lục địa Châu Á; tại Việt Nam, loài phân bố rộng ở nhiều tỉnh từ Lâm Đồng trở ra Bắc (Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009).

Đến nay, số lƣợng các nghiên cứu về quần thể Gấu ngựa trong môi trƣờng hoang dã ở Việt Nam là không nhiều; nội dung chủ yếu tập trung vào hiện trạng phân bố (Crudge B, et all, 2016a), tình trạng quần thể và kiến nghị bảo tồn (Nguyen Xuan Dang, 2006; Scotson L, 2009; Crudge B, et all, 2016b), tính thực và hành vi kiếm ăn (Lê LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Hiền Hào, 1972); chƣa có báo cáo nào tiếp cận nghiên cứu để phân tích sinh cảnh sống của Gấu ngựa. Vì lẽ đó tôi đã lựa chọn đề tài luận văn “Phân tích sinh cảnh sống của Gấu ngựa (Ursus thibetanus Cuvier, 1823) tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa”. Kết quả của nghiên cứu sẽ cung cấp căn cứ khoa học cho các biện pháp khống chế sinh cảnh để bảo tồn nguồn gen Gấu ngựa tại đây; đồng thời bổ sung thông tin về đặc điểm sinh thái học của loài. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Khái quát đặc điểm sinh học, sinh thái và tập tính của Gấu ngựa Gấu ngựa (Ursus thibetanus) là loài thú ăn thịt lớn; con trƣởng thành có dài thân: 120-170cm, dài đuôi: 6-10cm, dài bàn chân sau: 17-19cm, cao tai: 11-18cm, thể trọng: 80-180kg. Thân thô béo, trán rộng, tai tròn. Chân trƣớc và chân sau có 5 ngón; vuốt khỏe nhọn và cong. Bộ lông dài thô màu đen tuyền, lông hai bên cổ dài tạo thành bờm.

Ngực có yếm hình chữ V màu vàng nhạt hoặc trắng; đám trắng trƣớc mõm không vƣợt quá mắt (Gấu chó có yếm ngực hình chữ U màu vàng nhạt; đám trắng trƣớc mõm vƣợt quá mắt). Đuôi rất ngắn, không thò ra khỏi bộ lông (Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009). Bất cứ ở đâu, sự hoạt động của Gấu ngựa cũng để lại những dấu vết dễ nhận biết hơn so với nhiều loài thú ăn thịt khác. Khi hoạt động ở mặt đất, Gấu để lại những vết chân khá rõ; vết chân Gấu ngựa tƣơng tự nhƣ vết chân ngƣời, nhƣng có kích thƣớc lớn hơn rõ rệt, nhất là nửa bàn chân phía trƣớc; các vết vuốt chân cũng in lại rất rõ.

Đồng thời trong lúc gấu đi, vết của bàn chân sau thƣờng đặt trùng lên vết của bàn chân trƣớc cùng bên, nhƣng hơi lùi về phía sau một chút. Khi Gấu tìm kiếm thức ăn trên cây; nó sẽ để lại những vết vuốt chân trên mặt vỏ thân cây, hoặc những cành cây nhỏ bị bẻ quặt, tụm lại nhƣ ổ. Ở Gấu ngựa: kích thƣớc vết chân trƣớc không lớn hơn bao nhiêu so với vết chân sau; trong khi Gấu chó có vết chân trƣớc lớn hơn vết chân sau rõ rệt, dấu vuốt để lại cũng rõ ràng hơn Gấu ngựa (do độ cong của vuốt lớn hơn, gốc vuốt lại ít lông mao). Đồng thời trong lúc Gấu ngựa đi, vết của bàn chân sau thƣờng đặt trùng lên vết của bàn chân trƣớc cùng bên (hơi lùi về phía sau một chút); trong khi vết của bàn chân sau và bàn chân trƣớc của Gấu chó không trùng nhau.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. So sánh hình thái ngoài và đặc điểm dấu chân - vuốt giữa Gấu ngựa với Gấu chó (Nguồn: Identification sheets for Wildlife species traded in Southeast Asia) Nơi sống thích hợp của Gấu ngựa là các khu rừng già núi đất nhƣng phân bố xen kẽ với các khối đá vôi. Chỗ ở và nơi trú ẩn của Gấu ngựa là những hang hốc tự nhiên trên sƣờn núi đá vôi, phía trƣớc cửa hang thƣờng có các khóm cây bụi hoặc tảng đá lớn che khuất. Gấu ngựa kiếm ăn ban ngày; sống đơn độc, trừ thời kỳ động dục hoặc gấu cái nuôi con (Lê Hiền Hào, 1972).

Lƣợc sử nghiên cứu về loài Gấu ngựa trong môi trƣờng hoang dã ở Việt Nam và tại KBTTN Pù Luông Các nghiên cứu liên quan đến Gấu ngựa (Ursus thibetanus) ở Việt Nam, thƣờng đƣợc tiến hành khảo sát chung cho nhóm thú nguy cấp, quý hiếm. Đến nay chỉ có 01 báo cáo về hiện trạng phân bố của Gấu hoang dã (Gấu ngựa và Gấu chó) đƣợc điều tra, khảo sát trên quy mô toàn quốc (Crudge et al., 2016); còn lại có một số báo cáo khảo sát trong phạm vi hẹp tại một số Vƣờn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên đƣợc quan tâm nhƣ: VQG Cát Tiên (Scotson et al., 2009; LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Crudge et al. Về báo cáo thực trạng phân bố của Gấu hoang dã (trong đó có Gấu ngựa) trên phạm vi toàn quốc của Crudge và cộng sự năm 2016; các tác giả đã lựa chọn 22 khu bảo tồn (bao gồm 10 VQG, 10 khu bảo tồn thiên nhiên, 01 khu bảo tồn thiên nhiên đang đƣợc đề xuất, 01 khu bảo tồn loài & sinh cảnh) làm địa điểm khảo sát trọng tâm. Các khu vực đƣợc lựa chọn bao phủ tổng diện tích 11.862 km2 và đại diện cho khoảng 50% rừng đặc dụng của Việt Nam.

Với phƣơng pháp điều tra chủ đạo là phỏng vấn theo bảng câu hỏi đƣợc thiết kế sẵn; nhóm nghiên cứu đã phỏng vấn 1441 ngƣời dân ở 106 bản làng xung quanh 22 khu bảo tồn. Kết quả cho thấy; đa số (77%) tin rằng gấu vẫn còn trong khu vực rừng địa phƣơng, ngƣời dân ở 20/22 khu bảo tồn giám chắc chắn sự tồn tại của Gấu; đại đa số ngƣời đƣợc phỏng vấn (98%) cho rằng số lƣợng Gấu hoang dã bắt đầu giảm nhanh từ khoảng 20 năm trƣớc (khoảng 1995) do nạn săn bắt và đặt bẫy. Một số ngƣời đƣợc phỏng vấn tin rằng gấu đã không còn ở địa phƣơng trong những năm 1995-2005. Những hình ảnh từ bẫy ảnh đã xác định sự hiện diện của Gấu ngựa ở một số địa điểm và bằng chứng về sự tồn tại của Gấu cũng đƣợc khẳng định qua dấu vết của hoạt động săn bắt chúng.

Tuy nhiên, những cá thể gấu đƣợc phát hiện qua bẫy ảnh hoặc bị bắt bởi những kẻ săn trộm những năm vừa qua, có thể là những cá thể cuối cùng còn sót lại. Ngoại trừ KBT Sao la và KBTTN Sông Thanh (tỉnh Quảng Nam) có nhiều dữ liệu cho thấy là khu vực tốt cho Gấu hoang dã; các khu vực khảo sát còn lại không thấy nhiều triển vọng cho công cuộc bảo tồn gấu hoang dã. Về hiện trạng phân bố của Gấu ngựa trong báo cáo điều tra động vật rừng quý hiếm tại một số Khu bảo tồn/Vƣờn quốc gia đã liệt kê ở trên; dung lƣợng liên quan đến Gấu ngựa không nhiều; nội dung chủ yếu tập trung vào đặc trƣng phân bố tài nguyên Gấu ngựa (bản đồ phân bố các điểm ghi nhận Gấu LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 ngựa và dấu vết của chúng), mối đe dọa và kiến nghị bảo tồn. Chƣa có nghiên cứu nào đi sâu phân tích đặc trƣng sinh cảnh sống của loài.

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông đƣợc thành lập nhằm bảo tồn hệ sinh thái và các loài động, thực vật đặc trƣng cho khu vực núi đá vùng thấp Bắc Việt Nam. Không chỉ có giá trị đa dạng sinh học, Pù Luông còn là một trong những khu rừng phòng hộ xung yếu cho lƣu vực sông Mã. Những điều tra, nghiên cứu chi tiết về tài nguyên động thực vật ở KBTTN Pù Luông và vùng phụ cận bắt đầu đƣợc thực hiện trong các năm 1997 và 1998 với mục đích xây dựng dự án đầu tƣ thành lập khu bảo tồn. Trong các đợt khảo sát tài nguyên này, loài Gấu ngựa (Ursus thibetanus) đƣợc ghi nhận qua dấu vết (Lê Trọng Trải và Đỗ Tƣớc, 1998).

Năm 2003, các chƣơng trình điều tra đa dạng sinh học đƣợc bắt đầu tại khu đề xuất bảo tồn thiên nhiên trong khuôn khổ Dự án bảo tồn cảnh quan đá vôi Pù Luông - Cúc Phƣơng, đƣợc thực hiện bởi Tổ chức FFI - Chƣơng trình Việt Nam. Các đợt điều tra chi tiết đã hoàn tất danh lục loài các nhóm thực vật, thú, cá, bƣớm, thân mềm và các loài không xƣơng sống trong hang động. Đã ghi nhận thêm nhiều loài thú mới nâng tổng số loài thú của khu vực lên 84 loài (tính cả nhóm Dơi), Gấu ngựa đƣợc ghi nhận qua phỏng vấn ngƣời dân, quan sát trực tiếp và dấu chân ngoài tự nhiên (Đặng Ngọc Cần, 2004). Trong những năm tiếp theo các đợt điều tra tập trung vào nhóm thú linh trƣởng và chim, các loài thú ăn thịt không có báo cáo điều tra.

Năm 2012-2013, trong Dự án điều tra lập danh lục khu hệ động thực vật rừng KBTTN Pù Luông, đƣợc thực hiện bởi liên danh Viện sinh thái& bảo vệ công trình và Trƣờng Đại học khoa học tự nhiên đã xây dựng danh lục loài các nhóm thực vật, động vật nổi, động vật đáy, cá, côn trùng, chim, thú, lƣỡng cƣ và bò sát; Gấu ngựa đƣợc liệt kê trong danh lục thú. Tuy nhiên, độ tin cậy LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 của thông tin khá thấp, bởi chỉ thông qua phỏng vấn ngƣời dân địa phƣơng (Trịnh Văn Hạnh và cộng sự, 2013).