Phân tích các nhân tố tác động đến thu nhập của hộ sản xuất chả mực Hạ Long tại Quảng Ninh

Luận án tiến sĩ phân tích nhân tố ảnh hưởng thu nhập hộ sản xuất sản phẩm chỉ dẫn địa lý tại Quảng Ninh, nghiên cứu trường hợp chả mực Hạ Long.

• Tác giả: Nguyễn Vân Thịnh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Khánh Doanh
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Phân Tích Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Thu Nhập Của Hộ Sản Xuất Chả Mực Hạ Long Tại Quảng Ninh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Mục tiêu chung
• Mục tiêu cụ thể
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Đóng góp của luận án
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.1. Tác động của sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý đối với kinh tế - xã hội
• 1.1.2. Các nhân tố tác động đến thu nhập của hộ sản xuất nói chung, hộ sản xuất sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý nói riêng
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2.1. Sinh kế của hộ sản xuất nông nghiệp nói chung, hộ sản xuất sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý nói riêng dưới góc nhìn kinh tế học
• 1.2.2. Các nhóm yếu tố chính ảnh hưởng đến sinh kế của hộ sản xuất
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN THU NHẬP CỦA HỘ SẢN XUẤT SẢN PHẨM MANG CHỈ DẪN ĐỊA LÝ
• 2.1. Cơ sở lý luận về các nhân tố tác động đến thu nhập của hộ sản xuất sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý
• 2.1.1. Khái niệm về chỉ dẫn địa lý và sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý
• 2.1.2. Đặc điểm của chỉ dẫn địa lý và sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý
• 2.1.3. Vai trò của chỉ dẫn địa lý và sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý
• 2.1.4. Những vấn đề lý luận cơ bản về thu nhập của hộ sản xuất sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý
• 2.1.5. Các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ sản xuất sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý
• 2.2. Cơ sở thực tiễn về các nhân tố tác động đến thu nhập của hộ sản xuất sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý
• 2.2.1. Kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới
• 2.2.2. Kinh nghiệm của một số địa phương trong nước
• 2.2.3. Bài học kinh nghiệm cho tỉnh Quảng Ninh
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 3.2. Cách tiếp cận
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.3.2. Phương pháp phân tích thông tin
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN THU NHẬP CỦA HỘ SẢN XUẤT CHẢ MỰC HẠ LONG
• 4.1. Khái quát địa bàn nghiên cứu
• 4.1.1. Vị trí địa lý
• 4.1.2. Dân số và lao động
• 4.1.3. Tài nguyên thiên nhiên
• 4.1.4. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.2. Khái quát về Chả mực Hạ long
• 4.2.1. Lịch sử hình thành và danh tiếng sản phẩm
• 4.2.2. Quy trình sản xuất
• 4.2.3. Quản lý nhà nước đối với hoạt động sản xuất kinh doanh Chả mực Hạ Long
• 4.3. Thực trạng sản xuất và thu nhập của các hộ sản xuất Chả mực Hạ Long
• 4.3.1. Số lượng các cơ sở sản xuất Chả mực Hạ Long giai đoạn 2013 – 2019
• 4.3.2. Năng suất lao động, chi phí sản xuất và thị trường tiêu thụ của hộ sản xuất Chả mực Hạ Long giai đoạn 2013 - 2019
• 4.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ sản xuất chả mực trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh
• 4.4.1. Kiểm định độ tin cậy của thang đo bằng hệ số Cronbach’s Alpha
• 4.4.2. Sử dụng phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 4.4.3. Kiểm định sự khác biệt về ảnh hưởng của các biến định tính đến thu nhập của hộ sản xuất Chả mực Hạ Long và hộ sản xuất chả mực thông thường
• 4.4.4. Mức độ ảnh hưởng của các nhân tố tới thu nhập của hộ sản xuất Chả mực Hạ Long theo phân tích định lượng
• 4.4.4.1. Vận dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas
• 4.4.4.2. Kiểm định mức độ phù hợp của mô hình
• 4.5. Những kết quả đạt được và những hạn chế
• 4.5.1. Những kết quả đạt được
• 4.5.2. Những mặt hạn chế
• 4.5.3. Nguyên nhân của những hạn chế
• 5. CHƯƠNG 5: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO THU NHẬP CHO HỘ SẢN XUẤT CHẢ MỰC HẠ LONG
• 5.1. Cơ sở đề xuất giải pháp
• 5.1.1. Chủ trương phát triển kinh tế xã hội của tỉnh Quảng Ninh
• 5.1.2. Mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội tỉnh của tỉnh Quảng Ninh
• 5.1.3. Những cơ hội và thách thức trong việc thực hiện các mục tiêu kinh tế – xã hội của tỉnh Quảng Ninh
• 5.1.4. Tiềm năng phát triển sản xuất sản phẩm mang chi dẫn địa lý của Việt Nam nói chung, tỉnh Quảng Ninh nói riêng
• 5.1.5. Định hướng phát triển sản phẩm mang Chỉ dẫn địa lý trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh
• 5.2. Một số giải pháp nâng cao thu nhập cho hộ sản xuất Chả mực Hạ Long
• 5.2.1. Tăng cường năng lực liên kết trong sản xuất kinh doanh cho các hộ sản xuất Chả mực Hạ Long
• 5.2.2. Giải pháp về mở rộng thị trường tiêu thụ cho Chả mực Hạ Long
• 5.2.3. Giải pháp về phát triển nguồn nhân lực tham gia hoạt động sản xuất kinh doanh Chả mực Hạ Long
• 5.2.4. Giải pháp về nâng cao công tác quản lý đối với hoạt động sản xuất kinh doanh Chả mực Hạ Long
• 5.2.5. Giải pháp về phát triển hạ tầng phục vụ cho hoạt động sản xuất và tiêu thụ Chả mực Hạ Long
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Thu nhập hộ sản xuất

Thu nhập hộ sản xuất là một trong những yếu tố trọng tâm của nghiên cứu. Nghiên cứu tập trung phân tích các nguồn thu nhập chính của các hộ sản xuất chả mực Hạ Long tại Quảng Ninh. Các nguồn thu nhập này bao gồm doanh thu từ bán sản phẩm, hỗ trợ từ chính sách địa phương, và các nguồn thu khác. Kết quả cho thấy, thu nhập của các hộ sản xuất chưa đồng đều và phụ thuộc nhiều vào quy mô sản xuất và khả năng tiếp cận thị trường. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc áp dụng chỉ dẫn địa lý (CDĐL) đã giúp cải thiện đáng kể thu nhập của các hộ sản xuất, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục.

1.1. Nguồn thu nhập chính

Các hộ sản xuất chả mực Hạ Long chủ yếu thu nhập từ việc bán sản phẩm trực tiếp cho người tiêu dùng và các đại lý phân phối. Ngoài ra, một số hộ còn nhận được hỗ trợ từ các chương trình phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, thu nhập từ các nguồn này chưa ổn định và phụ thuộc nhiều vào biến động thị trường.

1.2. Ảnh hưởng của CDĐL

Việc áp dụng chỉ dẫn địa lý đã giúp tăng giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ. Tuy nhiên, nhiều hộ sản xuất vẫn chưa tận dụng tối đa lợi ích từ CDĐL do thiếu hiểu biết và nguồn lực đầu tư.

II. Chả mực Hạ Long

Chả mực Hạ Long là sản phẩm đặc trưng của Quảng Ninh, được bảo hộ bởi chỉ dẫn địa lý. Nghiên cứu phân tích quy trình sản xuất, chất lượng sản phẩm, và thị trường tiêu thụ của chả mực Hạ Long. Kết quả cho thấy, sản phẩm này có tiềm năng lớn trong việc phát triển kinh tế địa phương, nhưng cần có sự đầu tư và quản lý chặt chẽ hơn để đảm bảo chất lượng và uy tín thương hiệu.

2.1. Quy trình sản xuất

Quy trình sản xuất chả mực Hạ Long bao gồm các bước từ chọn nguyên liệu, chế biến, đến đóng gói. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc tuân thủ quy trình sản xuất chuẩn là yếu tố quan trọng để đảm bảo chất lượng sản phẩm.

2.2. Thị trường tiêu thụ

Thị trường tiêu thụ chả mực Hạ Long chủ yếu tập trung tại Quảng Ninh và các tỉnh lân cận. Nghiên cứu đề xuất mở rộng thị trường ra các khu vực khác thông qua việc quảng bá thương hiệu và cải thiện chất lượng sản phẩm.

III. Nhân tố ảnh hưởng

Nghiên cứu xác định các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập của các hộ sản xuất chả mực Hạ Long. Các nhân tố này bao gồm quy mô sản xuất, khả năng tiếp cận thị trường, chính sách hỗ trợ của địa phương, và hiệu quả của chỉ dẫn địa lý. Kết quả phân tích cho thấy, các nhân tố này có tác động đáng kể đến thu nhập của các hộ sản xuất, và cần có sự can thiệp từ chính sách để cải thiện hiệu quả.

3.1. Quy mô sản xuất

Quy mô sản xuất là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến thu nhập của các hộ sản xuất. Các hộ có quy mô sản xuất lớn thường có thu nhập cao hơn do khả năng tối ưu hóa chi phí và tiếp cận thị trường tốt hơn.

3.2. Chính sách hỗ trợ

Chính sách hỗ trợ từ địa phương, bao gồm hỗ trợ vốn và đào tạo kỹ thuật, đã giúp cải thiện đáng kể thu nhập của các hộ sản xuất. Tuy nhiên, việc triển khai các chính sách này cần được thực hiện đồng bộ và hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ kinh tế: "Phân tích các nhân tố tác động đến thu nhập của hộ sản xuất sản phẩm mang Chỉ dẫn địa lý trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh – Nghiên cứu trường hợp hộ sản xuất Chả mực Hạ Long", chuyên ngành Quản lý kinh tế (mã số: 934 04 10), do nghiên cứu sinh Nguyễn Vân Thịnh thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh – Đại học Thái Nguyên năm 2021, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Khánh Doanh.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và biến đổi khí hậu, xu hướng tiêu dùng các sản phẩm nông nghiệp sạch, chất lượng cao và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng ngày càng gia tăng. Việc phát triển các sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý (CDĐL) đã trở thành một hướng đi quan trọng nhằm nâng cao giá trị gia tăng, tạo dựng thương hiệu nông sản và cải thiện thu nhập cho người sản xuất. Tính đến tháng 10/2019, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã cấp chứng nhận bảo hộ cho 76 sản phẩm mang CDĐL (gồm 70 sản phẩm trong nước và 6 sản phẩm nước ngoài). Tỉnh Quảng Ninh đã gắn kết phát triển sản phẩm mang CDĐL với Chương trình Mỗi xã, phường một sản phẩm (OCOP). Tính đến cuối năm 2016, tỉnh đã bảo hộ thành công 4 sản phẩm CDĐL: Chả mực Hạ Long, Mai vàng Yên Tử, Ngán Quảng Ninh và Sá Sùng Vân Đồn.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy mức độ cải thiện thu nhập của các hộ sản xuất sản phẩm mang CDĐL tại Quảng Ninh, đặc biệt là hộ sản xuất Chả mực Hạ Long, còn chưa đồng đều, chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có. Một bộ phận hộ sản xuất chưa nắm vững các quy định về CDĐL, chưa nhận thức đầy đủ trách nhiệm bảo tồn và khai thác giá trị thương hiệu. Do đó, việc nghiên cứu có hệ thống nhằm xác định các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ sản xuất Chả mực Hạ Long là yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn và lý luận quản lý kinh tế.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu chung: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận về ảnh hưởng của các nhóm nhân tố đến thu nhập của hộ sản xuất sản phẩm mang CDĐL nói chung, căn cứ kết quả phân tích thực trạng tác động của một số nhân tố chính đến thu nhập của hộ sản xuất Chả mực Hạ Long nói riêng trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, đề xuất một số giải pháp giúp cải thiện thu nhập cho các hộ sản xuất Chả mực Hạ Long trong thời gian tới.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Góp phần bổ sung và phát triển lý luận về các nhóm nhân tố tác động đến thu nhập của hộ sản xuất sản phẩm mang CDĐL cũng như những kinh nghiệm trong và ngoài nước trong việc phát triển bền vững sản xuất sản phẩm mang CDĐL nhằm cải thiện thu nhập cho hộ sản xuất kinh doanh loại sản phẩm này.
  2. Thông qua phân tích thực trạng thu nhập của các hộ sản xuất Chả mực Hạ Long trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, xác định mức độ và chiều hướng tác động của một số nhân tố chính đến thu nhập của các hộ sản xuất sản phẩm mang CDĐL này.
  3. Đề xuất một số nhóm giải pháp giúp thúc đẩy sản xuất nhằm nâng cao hơn nữa thu nhập cho các hộ sản xuất Chả mực Hạ Long trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng thu nhập của các hộ sản xuất Chả mực Hạ Long và những nhân tố chính tác động đến thu nhập của các hộ sản xuất Chả mực Hạ Long trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh.
• Phạm vi nội dung: Tập trung nghiên cứu, phân tích và đánh giá ảnh hưởng của các nhóm nhân tố kinh tế - xã hội đến thu nhập của hộ sản xuất Chả mực Hạ Long (đại diện cho nhóm hộ sản xuất sản phẩm mang CDĐL), so sánh với hộ sản xuất chả mực thông thường không mang CDĐL; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao thu nhập.
• Phạm vi không gian: Thực hiện chủ yếu tại 3 địa bàn thuộc tỉnh Quảng Ninh: thành phố Hạ Long, thị xã Quảng Yên và huyện Vân Đồn.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp và sơ cấp được thu thập, phân tích trong giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2019.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu chính đã được điểm luận

Luận án tiến hành tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai nhánh nội dung cơ bản:

Hướng nghiên cứu	Tác giả và công trình tiêu biểu	Nội dung chính và phát hiện
Tác động của CDĐL đối với kinh tế - xã hội	Nghiên cứu quốc tế: - Belletti và cs (2017) - Barjolle và Sylvander (2002) - Arfini và cs (2019) - Barjolle và cs (2009) - Bicen và Malter (2019) - Jena và Grote (2010) - Suh và MacPherson (2007) - Moschini và cs (2008) - Kolady và cs (2011)	Khẳng định CDĐL mang lại lợi ích kinh tế, tăng giá bán và mức sẵn lòng chi trả của người tiêu dùng (nghiên cứu của Moschini và cs cho thấy 43% người tiêu dùng EU sẵn sàng trả thêm 10% cho sản phẩm CDĐL). Jena & Grote (2010) chứng minh gạo Basmati mang lại lợi nhuận cao hơn cây trồng không có CDĐL. Suh & MacPherson (2007) chỉ ra trà xanh Boseong (Hàn Quốc) tăng giá hơn 90% sau bảo hộ CDĐL. Đồng thời cảnh báo nguy cơ độc quyền của các đơn vị lớn đối với nông hộ nhỏ (Barjolle và cs, 2009; Anders và Caswell, 2009).
Các nhân tố tác động đến thu nhập và sinh kế hộ	Nghiên cứu quốc tế & trong nước: - Abdulai và cs (2001), Demurger và cs (2010), Klasen và cs (2013) - Lê Xuân Thái (2014) - Nguyễn Lân Duyên (2014) - Nguyễn Quốc Nghi và cs (2011) - Huỳnh Thị Đan Xuân và Mai Văn Nam (2011) - Đặng Hoàng Hưng (2018) - Vũ Trọng Bình và Đào Đức Huấn (2006)	Thu nhập hộ chịu tác động bởi học vấn chủ hộ, kinh nghiệm, quy mô lao động, vốn vay, diện tích canh tác, khoảng cách đến thị trường, việc tham gia các hội đoàn thể và liên kết chuỗi. Đặng Hoàng Hưng (2018) nghiên cứu chuỗi cung ứng Chả mực Hạ Long qua 6 tác nhân. Nguyễn Lân Duyên (2014) và Lê Xuân Thái (2014) sử dụng hồi quy OLS xác định các biến số tài chính, hạ tầng tác động đến thu nhập nông hộ.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Mặc dù đã có các công trình nghiên cứu riêng lẻ về CDĐL hoặc thu nhập nông hộ, nhưng chưa có công trình nào đi sâu lượng hóa mức độ và chiều hướng tác động của các nhân tố đến thu nhập của hộ sản xuất sản phẩm mang CDĐL tại Quảng Ninh thông qua việc kết hợp phân tích nhân tố khám phá (EFA) và mô hình hồi quy Cobb-Douglas. Đồng thời, luận án thực hiện so sánh đối chứng trực tiếp giữa nhóm hộ sản xuất có chứng nhận CDĐL và nhóm hộ sản xuất sản phẩm cùng loại không mang CDĐL trên cùng một địa bàn.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

1. Khái niệm Chỉ dẫn địa lý (CDĐL): Luận án kế thừa định nghĩa từ Hiệp định TRIPs, Thỏa ước Lisbon và Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam năm 2005 (khoản 22 Điều 4 và Điều 79). CDĐL là dấu hiệu dùng để chỉ sản phẩm có nguồn gốc từ khu vực, địa phương, vùng lãnh thổ hoặc quốc gia cụ thể; danh tiếng, chất lượng hoặc đặc tính của sản phẩm được quyết định bởi điều kiện địa lý (tự nhiên và con người).
2. Lý thuyết hàng hóa công cộng: Sản phẩm mang CDĐL mang đặc tính của hàng hóa công cộng do cộng đồng cùng thụ hưởng danh tiếng và cùng chịu sự kiểm soát tập thể (Arico và Calvo, 2010; Giovannuci và cs, 2009).
3. Khung phân tích sinh kế bền vững của DFID (2000): Thu nhập của hộ sản xuất chịu sự chi phối của 5 nguồn vốn/nguồn lực sinh kế:
   • Nguồn nhân lực: Trình độ học vấn, kinh nghiệm làm nghề, số lượng lao động trong hộ, số ngày công lao động.
   • Nguồn lực tài chính: Khả năng huy động vốn tự có, vốn vay tín dụng, chi phí sản xuất, giá bán sản phẩm.
   • Nguồn lực vật chất: Máy móc, trang thiết bị chế biến, công nghệ đóng gói hút chân không, bảo quản lạnh, hạ tầng giao thông.
   • Nguồn lực tự nhiên: Vị trí cơ sở chế biến, khoảng cách tới vùng nguyên liệu hải sản (vịnh Hạ Long, Vân Đồn, Quảng Yên) và chợ/điểm tiêu thụ.
   • Nguồn lực xã hội: Sự tham gia vào Hội sản xuất và kinh doanh Chả mực Hạ Long, tiếp cận chính sách OCOP, liên kết chuỗi và quản lý chất lượng của cơ quan nhà nước.
4. Khái niệm hộ sản xuất sản phẩm mang CDĐL: Đơn vị kinh tế tự chủ, trực tiếp tham gia các khâu trong chuỗi giá trị và có thu nhập từ sản phẩm mang CDĐL chiếm từ 75% tổng thu nhập của hộ trở lên.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo định kỳ từ Cục Sở hữu trí tuệ, UBND tỉnh Quảng Ninh, Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Nông nghiệp và PTNT, Sở Công thương, UBND thành phố Hạ Long, Phòng Kinh tế thị xã Quảng Yên, Hội sản xuất và kinh doanh Chả mực Hạ Long giai đoạn 2013 – 2019.
  • Dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua điều tra, phỏng vấn trực tiếp bằng bảng hỏi đối với các hộ/cơ sở chế biến Chả mực Hạ Long và hộ sản xuất chả mực thông thường tại 3 địa bàn (Hạ Long, Quảng Yên, Vân Đồn).
• Phương pháp phân tích dữ liệu:
  • Phương pháp định tính: Thống kê mô tả, so sánh đối chiếu, ma trận SWOT đối với kênh phân phối ngắn, tổng hợp bài học kinh nghiệm quốc tế (mô hình kiểm soát 3 cấp của INAO - Pháp đối với phô mai Comté; mô hình quản lý trà Darjeeling của Ấn Độ; trà xanh Boseong của Hàn Quốc).
  • Phương pháp định lượng:
    • Kiểm định độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha (loại các biến quan sát không đạt yêu cầu).
    • Phân tích nhân tố khám phá (EFA) với kiểm định KMO, Bartlett’s Test và phân tích ma trận xoay nhân tố nhằm rút trích các nhóm nhân tố tác động.
    • Kiểm định sự khác biệt giá trị trung bình giữa nhóm hộ có CDĐL và không có CDĐL (Independent Samples T-Test / ANOVA).
    • Ước lượng mô hình hồi quy OLS vận dụng dạng hàm sản xuất Cobb-Douglas biến đổi logarit tự nhiên để xác định hệ số co giãn và mức độ tác động của các biến độc lập đến thu nhập của hộ sản xuất. Kiểm định các khuyết tật của mô hình (đa cộng tuyến, phương sai sai số thay đổi, tự tương quan).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Chương này tổng thuật toàn diện các công trình nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam về CDĐL và sinh kế hộ. Tác giả phân tích các bằng chứng thực nghiệm về tác động kinh tế của CDĐL tại Châu Âu, Châu Á, Châu Phi và khẳng định rằng CDĐL giúp gia tăng giá trị sản phẩm từ 10% đến 90% tùy thuộc vào cơ chế kiểm soát chất lượng và danh tiếng. Chương 1 chỉ ra các nhân tố nội tại của hộ (nhân lực, vốn, kinh nghiệm) và ngoại cảnh (thị trường, hỗ trợ thể chế) tác động đến thu nhập, xác lập khoảng trống khoa học cần giải quyết đối với sản phẩm Chả mực Hạ Long.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về các nhân tố tác động đến thu nhập của hộ sản xuất sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý

Chương 2 hoàn thiện khung lý thuyết về CDĐL, đặc điểm của sản phẩm mang CDĐL (gắn với vùng lãnh thổ, kết tinh truyền thống, mang tính hàng hóa công cộng). Tác giả làm rõ nội hàm thu nhập của hộ sản xuất CDĐL và phân tích 5 nhóm yếu tố theo khung sinh kế DFID.

Về mặt thực tiễn, chương này phân tích kinh nghiệm phát triển và quản trị CDĐL của hai quốc gia điển hình:

• Ấn Độ: Quản lý CDĐL trà Darjeeling (cấp bảo hộ năm 2004, diện tích 87 vườn trà vùng đồi Himalaya, năng suất 400 - 450 kg/ha, sản lượng xuất khẩu ~7.000 tấn/năm). Bài học về việc nhà nước quy định tư cách "Người sử dụng hợp lệ" và vai trò kiểm soát của Hiệp hội trà.
• Pháp: Hệ thống kiểm soát 3 cấp của Viện Quốc gia về Nguồn gốc và Chất lượng (INAO) áp dụng cho phô mai Comté vùng Jura Massif. Mô hình xã hội hóa kiểm soát thông qua tổ chức tư nhân và hợp tác xã sản xuất.

Mô hình kiểm soát 3 cấp CDĐL của Pháp (Denis Sautier, 2012):
Cấp 1: Tự kiểm soát nội bộ của hộ/doanh nghiệp sản xuất
Cấp 2: Kiểm soát nội bộ của Hiệp hội/Tổ chức quản lý CDĐL
Cấp 3: Kiểm soát độc lập từ cơ quan chứng nhận bên ngoài và INAO

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương này cụ thể hóa các câu hỏi nghiên cứu, quy trình chọn mẫu, bảng mô tả biến số dự kiến (Bảng 3.1) và các bước xử lý số liệu. Thiết kế nghiên cứu kết hợp giữa khảo sát xã hội học và mô hình kinh tế lượng. Thiết lập mô hình hồi quy hàm sản xuất Cobb-Douglas dạng tuyến tính hóa qua logarit:

$$\ln(Income) = \beta_0 + \sum \beta_i \ln(X_i) + \sum \gamma_j D_j + \varepsilon$$

Trong đó $X_i$ là các biến định lượng (vốn, lao động, chi phí, kinh nghiệm...) và $D_j$ là các biến giả định tính (tham gia hiệp hội, áp dụng CDĐL, kênh phân phối...).

Chương 4: Thực trạng các yếu tố tác động đến thu nhập của hộ sản xuất Chả mực Hạ Long

Chương 4 là chương thực nghiệm trọng tâm của luận án, trình bày chi tiết thực trạng tự nhiên, kinh tế - xã hội tỉnh Quảng Ninh và nghề chế biến Chả mực Hạ Long:

• Lịch sử và quy trình kỹ thuật: Sản phẩm được chế biến từ mực mai đánh bắt tại vùng biển Quảng Ninh, qua các công đoạn lựa chọn nguyên liệu, sơ chế, giã tay truyền thống, nặn hình, chiên dầu và đóng gói bảo quản.
• Thực trạng sản xuất kinh doanh (2013 - 2019): Phân tích quy mô cơ sở, chi phí bình quân, giá bán, năng suất lao động và thu nhập. Chả mực mang CDĐL có giá bán và mức thu nhập của người lao động cao hơn rõ rệt so với chả mực thông thường.
• Kết quả phân tích định lượng:
  • Kiểm định Cronbach’s Alpha và EFA: Các biến quan sát đạt độ tin cậy; trích xuất được các nhóm nhân tố chính ảnh hưởng đến thu nhập hộ (Bảng 4.17 - 4.21).
  • Kiểm định khác biệt biến định tính: So sánh hộ sử dụng nhãn hiệu CDĐL và hộ không sử dụng (Bảng 4.22, 4.23).
  • Kết quả hồi quy mô hình Cobb-Douglas: Kết quả ước lượng mô hình hồi quy (Bảng 4.24a, 4.24b, 4.25) cho thấy các biến số có ý nghĩa thống kê tác động thuận chiều đến thu nhập gồm: Quy mô vốn đầu tư, số lượng lao động, kinh nghiệm làm nghề của chủ hộ, việc chứng nhận và sử dụng nhãn hiệu CDĐL, khả năng tiếp cận thị trường du lịch. Ngược lại, chi phí nguyên liệu biến động và việc vi phạm quy trình kiểm soát chất lượng ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả kinh tế.

Nhóm chỉ tiêu phân tích thực trạng	Nội dung và phát hiện chính trong luận án
Quy mô và tổ chức sản xuất	Phần lớn là cơ sở quy mô hộ gia đình và tổ hợp tác nhỏ lẻ; công đoạn giã tay tạo độ giòn dai đặc thù nhưng hạn chế năng suất mở rộng.
Giá bán và thị trường tiêu thụ	Chả mực mang CDĐL Hạ Long duy trì mức giá cao hơn chả mực thường từ 15% - 30%; tiêu thụ phụ thuộc lớn vào khách du lịch và kênh bán lẻ trực tiếp (kênh ngắn).
Thu nhập bình quân	Thu nhập của lao động chế biến Chả mực Hạ Long cao hơn mức bình quân của ngành nông nghiệp, thủy sản tại địa phương.

Chương 5: Một số giải pháp nâng cao thu nhập cho hộ sản xuất Chả mực Hạ Long

Trên cơ sở chủ trương phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Ninh, định hướng OCOP và kết quả hồi quy, tác giả đề xuất 5 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Tăng cường năng lực liên kết sản xuất kinh doanh: Phát triển chuỗi liên kết giữa hộ đánh bắt mực mai, cơ sở chế biến và đơn vị phân phối; củng cố vai trò của Hội sản xuất và kinh doanh Chả mực Hạ Long.
2. Mở rộng thị trường tiêu thụ: Kết hợp quảng bá sản phẩm với các tour tuyến du lịch Hạ Long - Vân Đồn; phát triển hệ thống phân phối hiện đại và thương mại điện tử.
3. Phát triển nguồn nhân lực: Đào tạo kỹ năng quản trị kinh doanh, an toàn vệ sinh thực phẩm và kỹ thuật đóng gói, bảo quản cho chủ hộ và người lao động.
4. Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về CDĐL: Tăng cường kiểm soát việc sử dụng tem nhãn CDĐL, bảo vệ thương hiệu, xử lý nghiêm hành vi làm giả, làm nhái sản phẩm.
5. Hoàn thiện hạ tầng sản xuất và dịch vụ hậu cần: Đầu tư hệ thống kho lạnh bảo quản nguyên liệu dự trữ, chuẩn hóa khu vực sơ chế tập trung đảm bảo vệ sinh môi trường.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ dưới dạng chỉ dẫn địa lý với thu nhập của nông hộ trong nền kinh tế chuyển đổi.
• Vận dụng và lượng hóa thành công Khung phân tích sinh kế bền vững (DFID, 2000) vào đối tượng hộ sản xuất sản phẩm chế biến đặc sản mang CDĐL, làm rõ vai trò tương hỗ giữa 5 nguồn lực sinh kế đối với giá trị gia tăng của kinh tế hộ.
• Đúc kết các bài học kinh nghiệm quốc tế có giá trị ứng dụng cao về quản lý CDĐL (đặc biệt là mô hình tự kiểm soát 3 cấp của Pháp và cơ chế kiểm soát chất lượng của Ấn Độ).

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống đầu tiên về các yếu tố tác động đến thu nhập của hộ sản xuất Chả mực Hạ Long tại tỉnh Quảng Ninh.
• Cung cấp bức tranh toàn diện về thực trạng chi phí, giá thành, năng suất lao động, kênh phân phối và thu nhập của các cơ sở sản xuất chả mực trên địa bàn trong giai đoạn 2013 – 2019.
• Xác định rõ ràng bằng mô hình định lượng sự vượt trội về mặt kinh tế của hộ tham gia chuỗi CDĐL so với hộ sản xuất thông thường; chỉ ra các yếu tố trọng yếu quyết định thu nhập gồm: vốn, lao động, kinh nghiệm, nhãn hiệu CDĐL và kênh tiếp cận du lịch.
• Cung cấp căn cứ khoa học cho UBND tỉnh Quảng Ninh, Sở KH&CN, Sở Công thương và các địa phương trong việc hoạch định chính sách duy trì thương hiệu CDĐL và phát triển chương trình OCOP bền vững.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án:
  • Phạm vi khảo sát tập trung chủ yếu vào 1 sản phẩm đại diện là Chả mực Hạ Long trên 3 địa bàn (Hạ Long, Quảng Yên, Vân Đồn), chưa bao quát hết tất cả 4 sản phẩm mang CDĐL của tỉnh Quảng Ninh (Mai vàng Yên Tử, Ngán Quảng Ninh, Sá Sùng Vân Đồn).
  • Đối tượng khảo sát giới hạn ở các hộ có thu nhập từ sản phẩm chiếm từ 75% trở lên, chưa phản ánh đầy đủ nhóm hộ sản xuất kiêm nhiệm quy mô nhỏ.
  • Nghiên cứu tập trung vào phân tích kinh tế lượng và quản lý kinh tế, chưa đi sâu hạch toán chi tiết vi mô về dòng tiền tài chính của từng hộ.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các sản phẩm mang CDĐL khác tại Quảng Ninh và các tỉnh khu vực miền núi phía Bắc.
  • Đánh giá tác động của thương mại điện tử, chuyển đổi số và chuỗi cung ứng lạnh đến giá trị gia tăng của sản phẩm mang CDĐL trong giai đoạn mới.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị khoa học và thực tiễn phong phú, là tài liệu tham khảo cho các đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước (Sở KH&CN, Sở Công thương, Sở NN&PTNT, UBND cấp huyện/tỉnh): Cung cấp cơ sở thực tiễn để xây dựng quy chế quản lý, cấp quyền sử dụng tem nhãn CDĐL, triển khai chính sách hỗ trợ phát triển sản phẩm OCOP và xúc tiến thương mại du lịch.
• Các viện nghiên cứu, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học: Cung cấp phương pháp luận mẫu về việc kết hợp khung phân tích sinh kế DFID, phương pháp EFA và hàm sản xuất Cobb-Douglas trong nghiên cứu kinh tế hộ và sở hữu trí tuệ nông nghiệp.
• Hội sản xuất kinh doanh Chả mực Hạ Long và các hộ sản xuất: Cung cấp dữ liệu tham khảo về cơ cấu chi phí, hiệu quả kênh phân phối ngắn và giải pháp liên kết chuỗi để tối ưu hóa thu nhập.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa hộ sản xuất sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý như thế nào?
Luận án xác định hộ sản xuất sản phẩm mang CDĐL là một đơn vị kinh tế tự chủ, tuân thủ các quy định chung trong sản xuất kinh doanh và các quy định riêng về sở hữu trí tuệ, tham gia vào một hoặc toàn bộ các khâu trong chuỗi tạo ra sản phẩm CDĐL, đồng thời có nguồn thu nhập từ sản phẩm này chiếm từ 75% tổng thu nhập của hộ trở lên.

2. Khung phân tích sinh kế bền vững DFID được vận dụng như thế nào trong luận án?
Luận án vận dụng khung DFID (2000) để phân loại các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập hộ thành 5 nhóm nguồn lực: nguồn nhân lực (học vấn, kinh nghiệm, số lao động), nguồn lực tài chính (vốn, chi phí, giá bán), nguồn lực vật chất (máy móc, hạ tầng bảo quản, giao thông), nguồn lực tự nhiên (vị trí cơ sở, cự ly nguồn nguyên liệu mực mai), và nguồn lực xã hội (tham gia hiệp hội, quản lý nhà nước, chính sách hỗ trợ).

3. Luận án đã phân tích bài học kinh nghiệm quốc tế từ những quốc gia nào?
Luận án phân tích sâu kinh nghiệm của Ấn Độ với sản phẩm trà Darjeeling (về vai trò pháp lý của "Người sử dụng hợp lệ" và kiểm soát của Hiệp hội trà) và kinh nghiệm của Pháp với phô mai Comté (về mô hình kiểm soát 3 cấp của INAO và cơ chế xã hội hóa kiểm soát CDĐL thông qua hợp tác xã). Ngoài ra luận án có điểm luận trường hợp trà xanh Boseong của Hàn Quốc.

4. Đến cuối năm 2016, tỉnh Quảng Ninh đã bảo hộ thành công những sản phẩm chỉ dẫn địa lý nào?
Tính đến cuối năm 2016, tỉnh Quảng Ninh đã đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý thành công cho 4 sản phẩm đặc sản tiêu biểu gồm: Chả mực Hạ Long, Mai vàng Yên Tử, Ngán Quảng Ninh và Sá Sùng Vân Đồn.

5. Các công cụ và mô hình kinh tế lượng chính được tác giả sử dụng trong phân tích định lượng là gì?
Tác giả sử dụng kiểm định độ tin cậy thang đo Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA) với kiểm định KMO và Bartlett's Test, kiểm định khác biệt giá trị trung bình (T-test), và mô hình hồi quy bình phương nhỏ nhất (OLS) vận dụng dạng hàm sản xuất Cobb-Douglas để lượng hóa các nhân tố tác động đến thu nhập hộ.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Vân Thịnh là công trình nghiên cứu chuyên khảo về các nhân tố tác động đến thu nhập của hộ sản xuất sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh qua trường hợp Chả mực Hạ Long. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa khung lý thuyết sinh kế bền vững DFID và các công cụ kinh tế lượng định lượng (EFA, hàm Cobb-Douglas), tác giả đã chứng minh được vai trò của nhãn hiệu CDĐL, nguồn vốn, kinh nghiệm và thị trường du lịch đối với việc cải thiện thu nhập hộ sản xuất. Hệ thống 5 nhóm giải pháp được đề xuất trong luận án mang tính khả thi cao, góp phần hỗ trợ công tác quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ và phát triển kinh tế địa phương bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU Thông qua việc tổng hợp, so sánh, phân tích các công trình nghiên cứu quốc tế và các công trình nghiên cứu trong nước liên quan đến các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ sản xuất sản phẩm mang CDĐL, nghiên cứu sinh đúc kết những điểm mạnh, những hạn chế cũng như tìm ra khoảng trống nghiên cứu của các công trình trước đó nhằm kế thừa và phát triển trong luận án của mình. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Đã có rất nhiều các nghiên cứu về CDĐL được công bố, trong đó có các bài tham luận tại các hội thảo trong khuôn khổ Hiệp định TRIPs hoặc dưới dạng sách chuyên khảo, tiêu biểu có thể kể đến một số nghiên cứu về các nội dung như sau: 1. Tác động của sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý đối với kinh tế - xã hội: Mặc dù có một số khác biệt trong quan điểm khi bàn về tác động kinh tế – xã hội của CDĐL, tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu đều thống nhất rằng có những lợi ích quan trọng gắn với CDĐL. Cụ thể, trong nghiên cứu “Chỉ dẫn địa lý, hàng hóa công cộng và phát triển bền vững: Vai trò của chiến lược và chính sách công” cùng các cộng sự, Belletti (2017) đã khẳng định lợi ích thực tế của sản xuất sản phẩm mang CDĐL đối với cải thiện thu nhập của người dân và nâng cao đời sống kinh tế - xã hội của địa phương.

Để đạt được những tác động tích cực này không hề đơn giản, phụ thuộc rất lớn vào hiệu quả của cách thức sử dụng và khai thác chúng. Ngoải ra, để có thể khai thác hiệu quả đòi hỏi phải có sự hỗ trợ tích cực cũng như những nỗ lực đồng bộ của chính quyền và người dân, đặc biệt là các hộ sản xuất và doanh nghiệp. Đồng quan điểm, các nhóm tác giả nghiên cứu về tác động của CDĐL tại Châu Âu (Arfini và cộng sự, 2019; Barjolle và Sylvander, 2002), Châu Phi (Biénabe và Marie-Vivien, 2017) và một số quốc gia đang phát triển (Bramley và Biénabe, 2012; Grote và cộng sự, 2009) cũng chỉ ra rằng tác động của CDĐL thay đổi rất nhiều tùy thuộc vào quá trình sản xuất sản phẩm mang CDĐL cũng như những tác động này là không đồng nhất giữa các quốc gia, vùng, ngành và mã sản phẩm. Các nghiên cứu này chủ yếu căn cứ trên cơ sở phương pháp luận và sử dụng phân tích định tính từ việc quan sát 7 thực tế với một số sản phẩm mang CDĐL điển hình khi xem xét, khám phá các tác động của CDĐL đối với tình hình kinh tế – xã hội của các quốc gia.

Tuy nhiên, theo quan điểm của nghiên cứu sinh, nếu nhóm tác giả cung cấp được nhiều hơn những bằng chứng thực nghiệm cũng như kết hợp sử dụng phương pháp định lượng trong phân tích ảnh hưởng của CDĐL, các kết quả nghiên cứu có lẽ sẽ thực sự thuyết phục và đạt độ tin cậy rất cao. Trong tuyển tập nghiên cứu về “Chứng nhận xuất xứ cho hàng thực phẩm: phát triển địa phương, chứng nhận toàn cầu” của Barjolle và cộng sự (2009), nhóm tác giả sử dụng dữ liệu trong một chương trình nghiên cứu tại Châu Âu để đánh giá tác động của các hệ thống CDĐL theo lãnh thổ. Theo đó, 14 sản phẩm mang CDĐL được các tác giả nhóm Barjolle sử dụng để đối sánh với nhau, kết quả cho thấy rằng những lợi ích về mặt kinh tế là động cơ duy nhất trong việc thực hiện các đề án bảo hộ sản phẩm mang CDĐL.