CHƯƠNG 1. THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH Thò tröôøng taøi chính laø nôi giao dòch caùc loaïi voán ngaén haïn hay mua baùn caùc loaïi taøi saûn taøi chính hay chöùng khoaùn daøi haïn. Thò tröôøng taøi chính ñöôïc phaân thaønh: 1. Thò tröôøng tieàn teä: laø thò tröôøng chuyeân giao dòch caùc loaïi voán ngaén haïn vaø caùc loaïi taøi saûn taøi chính coù thôøi haïn döôùi moät naêm, bao goàm: thò tröôøng hoái ñoaùi (chuyeân giao dòch caùc loaïi ngoaïi teä), thò tröôøng cho vay ngaén haïn vaø thò tröôøng lieân ngaân haøng (giao dòch voán giöõa caùc ngaân haøng vôùi nhau).
Thò tröôøng voán: laø thò tröôøng chuyeân giao dòch, mua baùn caùc loaïi voán trung vaø daøi haïn (coù thôøi haïn treân moät naêm), bao goàm: thò tröôøng caàm coá baát ñoäng saûn, thò tröôøng chöùng khoaùn, thò tröôøng tín duïng thueâ mua. Ta có thể xem phân loại thị trường tài chính qua hình 1. sau đây: THÒ TRÖÔØNG TAØI CHÍNH THÒ TRÖÔØNG TIEÀN TEÄ THÒ TRÖÔØNG VOÁN (Giao dòch voán ngaén haïn) (Giao dòch voán trung vaø daøi haïn) Thò tröôøng hoái ñoaùi Thò tröôøng caàm coá BÑS Thò tröôøng cho vay ngaén haïn Thò tröôøng chöùng khoaùn Thò tröôøng lieân ngaân haøng Thò tröôøng tín duïng thueâ mua Hình 1. Phaân loaïi thò tröôøng taøi chính 123doc 10 Nguồn:Quản trị tài chính căn bản, Nguyễn Quang Thu (2005), Nxb Thống kê, trang 10.
THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 1. Lịch sử thị trường chứng khoán Ở phương Tây, từ thời trung cổ đã có những hình thức sơ khai của TTCK. Thời đó, vào khoảng giữa thế kỷ 15, tại những thành phố có vị trí thuận lợi cho việc thương mại, các thương gia thường tụ tập tại các quán cà phê để thương lượng việc mua bán, trao đổi các loại hàng hoá (nông sản, khoáng sản, ngoại tệ…). Điểm đặc biệt là, trong những cuộc thương lượng này, các thương gia chỉ dùng lời nói để trao đổi với nhau, mà không cần có hàng hoá.
Kết quả của những cuộc thương lượng này nhằm thống nhất với nhau các hợp đồng mua bán, trao đổi thực hiện ngay, thực hiện vào thời điểm 3 tháng, 6 tháng hay 1 năm sau… Để thuận tiện hơn cho việc buôn bán, các thương gia đã thống nhất các quy ước và dần dần những quy ước được sửa đổi hoàn chỉnh thành những quy tắc có giá trị bắt buộc chung cho mọi thành viên tham gia thị trường. Thị trường chứng khoán được hình thành từ đó. Các phương thức giao dịch ban đầu được diễn ra ngoài trời với những ký hiệu giao dịch bằng tay và có thư ký nhận lệnh của khách hàng. Về sau các phương thức giao dịch chứng khoán ngày càng được cải thiện.
Các sở giao dịch dần dần sử dụng máy vi tính để truyền các lệnh đặt hàng và chuyển dần từ giao dịch thủ công kết hợp với máy vi tính sang sử dụng hoàn toàn hệ thống giao dịch điện tử. Vào đầu thế kỷ 18, TTCK Amsterdam ra đời. TTCK Paris, Berlin hình thành vào giữa thế kỷ 18. Ở Anh quốc, Sở giao dịch vốn xuất hiện năm 1773.
Tại Hoa Kỳ, Sở giao dịch vốn ra đời năm 1817. Lịch sử ghi nhận rằng, TTCK ban đầu hình thành và phát triển một cách tự phát với sự tham gia của một số ít người. Dần dần về sau mới có sự tham gia của công chúng đầu tư. Khi phát triển đến một mức độ nhất định, thị trường bắt đầu phát sinh những trục trặc dẫn đến phải thành lập cơ quan quản lý nhà nước và hình thành hệ thống pháp lý để điều chỉnh hoạt động của thị trường.
123doc 11 Lịch sử phát triển TTCK thế giới đã trải qua nhiều thăng trầm, lúc hưng thịnh lúc suy yếu. Hiện nay, TTCK đã phát triển mạnh mẽ ở hầu hết các quốc gia công nghiệp hàng đầu thế giới như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Anh, Pháp… Và có thể nói là TTCK không thể thiếu trong đời sống kinh tế của những quốc gia theo cơ chế thị trường, nhất là những quốc gia đang phát triển cần thu hút luồng vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế quốc dân. Tổng quan về thị trường chứng khoán 1. Khaùi nieäm veà TTCK: Coù nhieàu khaùi nieäm khaùc nhau veà TTCK nhö: - Theo tieáng Latin, TTCK laø Bursa, nghóa laø caùi ví ñöïng tieàn.
- Theo töø ñieån tieáng Anh (Longman Dictionary of Business English - 1985) thì TTCK laø moät thò tröôøng coù toå chöùc, laø nôi caùc chöùng khoaùn ñöôïc mua baùn theo nhöõng nguyeân taéc ñaõ ñöôïc aán ñònh. - Ngaøy nay ôû caùc quoác gia coù neàn kinh teá thò tröôøng phaùt trieån, TTCK ñöôïc quan nieäm laø moät thò tröôøng coù toå chöùc vaø hoaït ñoäng coù ñieàu khieån, laø nôi dieãn ra caùc hoaït ñoäng mua baùn caùc loaïi chöùng khoaùn trung vaø daøi haïn giöõa nhöõng ngöôøi phaùt haønh chöùng khoaùn vaø ngöôøi mua chöùng khoaùn hoaëc ngöôøi kinh doanh chöùng khoaùn. Phaân loaïi thò tröôøng chöùng khoaùn TTCK ñöôïc caáu thaønh bôûi hai boä phaän thò tröôøng coù toå chöùc khaùc nhau ñoù laø thò tröôøng sô caáp vaø thò tröôøng thöù caáp. Thò tröôøng sô caáp laø giai ñoaïn khôûi ñaàu cuûa TTCK.
Ñaây laø nôi mua baùn caùc chöùng khoaùn môùi phaùt haønh cuûa caùc coâng ty coå phaàn. Khi moät coâng ty coå phaàn phaùt haønh coå phieáu môùi, caùc coå phieáu naøy seõ ñöôïc ñem ra baùn treân thò tröôøng sô caáp (baùn laàn ñaàu ra coâng chuùng). Vì vaäy, trong thöïc teá thò tröôøng sô caáp coøn ñöôïc goïi laø thò tröôøng phaùt haønh chöùng khoaùn. Vai troø cuûa thò tröôøng sô 123doc 12 caáp laø taïo ra haøng hoaù cho thò tröôøng giao dòch vaø laøm taêng voán ñaàu tö cho neàn kinh teá.
Thò tröôøng thöù caáp coøn ñöôïc goïi laø thò tröôøng caáp hai, laø nôi mua baùn caùc loaïi chöùng khoaùn ñang toàn taïi (ñaõ ñöôïc phaùt haønh treân thò tröôøng sô caáp) giöõa caùc nhaø ñaàu tö vôùi nhau chöù khoâng phaûi vôùi coâng ty phaùt haønh. Thò tröôøng thöù caáp laø moät boä phaän quan troïng cuûa TTCK, thò tröôøng thöù caáp gaén boù chaët cheõ vôùi thò tröôøng sô caáp. Nhöõng loaïi chöùng khoaùn giao dòch treân thò tröôøng thöù caáp coù theå ñöôïc mua ñi baùn laïi nhieàu laàn vôùi giaù caû cao thaáp khaùc nhau tuyø thuoäc vaøo cung vaø caàu treân thò tröôøng. Nhôø coù thò tröôøng thöù caáp nhöõng nhaø ñaàu tö khi caàn tieàn coù theå baùn laïi caùc chöùng khoaùn cuûa mình cho nhaø ñaàu tö khaùc treân TTCK.
Taát caû caùc giao dòch chöùng khoaùn treân thò tröôøng ñöôïc dieãn ra taïi moät trong caùc thò tröôøng sau ñaây: Thò tröôøng nieâm yeát (Listed market) laø moät thò tröôøng ñöôïc toå chöùc taäp trung coù ñòa ñieåm giao dòch coá ñònh. Caùc chöùng khoaùn ñöôïc mua baùn laø loaïi ñaõ ñöôïc nieâm yeát taïi Sôû giao dòch. Vieäc mua baùn ñöôïc thöïc hieän theo phöông thöùc ñaáu giaù hai chieàu giöõa ñaïi dieän ngöôøi mua vaø ñaïi dieän ngöôøi baùn (nhaø moâi giôùi). Caùc moâi giôùi saøn giao dòch cuøng nhau traû giaù caïnh tranh vaø seõ thöïc hieän giao dòch khi ñaït ñöôïc giaù thoûa ñaùng nhaát cho khaùch haøng ñaàu tö.
Thò tröôøng phi taäp trung – Thò tröôøng OTC (Over The Counter market) laø thò tröôøng ñöôïc toå chöùc döïa vaøo moät heä thoáng vaän haønh theo cô cheá chaøo giaù caïnh tranh vaø thöông löôïng giöõa caùc coâng ty chöùng khoaùn vôùi nhau, thoâng qua moät söï trôï giuùp quyeát ñònh nhieàu ñeán hieäu quaû hoaït ñoäng, ñoù laø phöông tieän thoâng tin. Thò tröôøng naøy khoâng coù moät khoâng gian giao dòch taäp trung, ñöôïc caùc coâng ty chöùng khoaùn cuøng nhau duy trì treân phaïm vi caû moät quoác gia hay laõnh thoå. Haøng hoùa cuûa thò tröôøng chöùng khoaùn 123doc 13 ÔÛ thò tröôøng chöùng khoaùn, haøng hoaù cuûa thò tröôøng bao goàm nhieàu loaïi vôùi teân goïi rieâng. Nhöng xeùt veà maët lòch söû vaø theo caùch goïi coù tính thoáng nhaát, caùc loaïi haøng hoaù naøy ñeàu coù teân chung laø chöùng khoaùn.
Chöùng khoaùn laø moät thuaät ngöõ duøng ñeå chæ caùc giaáy tôø coù giaù, töùc laø giaáy tôø ghi nhaän khoaûn tieàn teä maø ngöôøi chuû sôû höõu chuùng boû ra seõ ñöôïc quyeàn höôûng nhöõng khoaûn lôïi töùc nhaát ñònh theo kyø haïn. Hay noùi caùch khaùc, chöùng khoaùn laø caùc coâng cuï taøi chính daøi haïn, bao goàm chöùng khoaùn voán (coå phieáu), chöùng khoaùn nôï (traùi phieáu) vaø caùc chöùng chæ coù nguoàn goác chöùng khoaùn (chöùng quyeàn, chöùng kheá, chöùng chæ thuï höôûng, caùc chöùng khoaùn phaùi sinh…). Trong luaän vaên naøy chæ xin trình baøy 2 loaïi chöùng khoaùn chuû yeáu trên TTCK laø coå phieáu vaø traùi phieáu. Coå phieáu Khi một công ty gọi vốn, số vốn cần gọi đó được chia thành nhiều phần nhỏ bằng nhau gọi là cổ phần.
Người mua cổ phần gọi là cổ đông. Cổ đông được cấp một giấy chứng nhận sở hữu cổ phần gọi là cổ phiếu và chỉ có công ty cổ phần mới phát hành cổ phiếu. Như vậy, cổ phiếu chính là một chứng thư chứng minh quyền sở hữu của một cổ đông đối với một công ty cổ phần và cổ đông là người có cổ phần thể hiện bằng cổ phiếu. Cổ phiếu là chứng nhận góp vốn do đó không có kỳ hạn và không hoàn vốn.
Lợi tức của cổ phiếu tùy thuộc vào kết quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp do đó không cố định. Khi doanh nghiệp làm ăn phát đạt, cổ đông được hưởng lợi nhuận (cổ tức) cao nhưng ngược lại cổ tức có thể rất thấp hoặc hoàn toàn không có khi doanh nghiệp làm ăn thua lỗ. Khi công ty bị phá sản, cổ đông thường là người cuối cùng được hưởng giá trị còn lại của tài sản thanh lý. Cổ phiếu là một giấy chứng nhận việc đầu tư vốn của một chủ thể vào một công ty cổ phần.
Như vậy, chính công ty cổ phần đã khai sinh ra cổ phiếu và chỉ có công ty cổ phần mới có cổ phiếu. Các cổ đông không phải là chủ nợ đối với công ty 123doc 14 mà cổ đông là người hùn vốn cùng công ty hoạt động, là người chủ sở hữu (một phần) công ty. Giá trị ban đầu ghi trên cổ phiếu gọi là mệnh giá. Mệnh giá chỉ là giá trị danh nghĩa, không liên quan trực tiếp đến giá thị trường của cổ phiếu.
Giá cổ phiếu trên thị trường (thị giá) biến động rất nhanh nhạy, đặc biệt là trên thị trường thứ cấp. Sự biến động giá cổ phiếu do nhiều nhân tố quyết định nhưng nhân tố cơ bản nhất là kết quả sản xuất kinh doanh, cổ tức và quan hệ cung cầu cổ phiếu trên thị trường. Thông thường hiện nay các công ty cổ phần thường phát hành 02 loại cổ phiếu: Cổ phiếu thường và cổ phiếu ưu đãi. - Cổ phiếu thường hay cổ phiếu phổ thông Cổ phiếu thường là một chứng khoán vốn, không có kỳ hạn, tồn tại cùng với sự tồn tại của công ty.
Đặc điểm của cổ phiếu thường là cùng dự phần may rủi với công ty và cổ đông nào nắm số lượng cổ phiếu càng nhiều thì quyền sở hữu của cổ đông đó trong công ty càng lớn.