CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG PHÂN PHỐI KHÍ TRONG ĐỘNG CƠ ĐỐT TRONG Công suất của động cơ đốt trong phụ thuộc rất nhiều vào sự làm việc của các nhóm cơ cấu, hệ thống như hệ thống nhiên liệu, hệ thống làm mát, hệ thống bôi trơn, nhóm piston - thanh truyền. Trong đó thì hệ thống phân phối khí là hệ thống ảnh hưởng trực tiếp đến công suất của động cơ cũng như hiệu quả sử dụng nhiên liệu và quyết định đến vấn đề ô nhiễm môi trường. Hệ thống phân phối khí thực hiện quá trình thay đổi môi chất công tác trong buồng cháy động cơ, giúp nạp đầy hỗn hợp hoặc không khí mới vào xilanh động cơ và xả sạch khí cháy ra khỏi xilanh để động cơ làm việc được liên tục, hiệu quả. Hệ thống phân phối khí làm việc trong điều kiện chịu tải trọng cơ học cao, luôn chịu nhiệt độ cao từ buồng cháy, chịu mài mòn cũng như tải trọng va đập lớn.
Từ điều kiện làm việc này thì đòi hỏi hệ thống phân phối khí phải đáp ứng những yêu cầu khắc khe như là hệ thống phân phối khí phải nạp đầy môi chất và xả sạch sản phẩm cháy, đóng mở xupap đúng quy luật và đúng thời gian quy định, độ mở lớn để dòng khí dễ dàng lưu thông. Ngoài ra còn phải đóng kín khi làm việc, xupap xả không tự mở trong quá trình nạp. Đóng xupap phải kín nhằm đảm bảo áp suất nén, quá trình cháy không bị lọt khí. Các chi tiết trong hệ thống phân phối khí phải ít mòn, tiếng ồn nhỏ khi làm việc, dễ dàng điều chỉnh, sửa chữa và giá thành chế tạo thấp.
Hệ thống phân phối khí trong động cơ đốt trong có nhiều kiểu, tùy thuộc vào mục đích sử dụng cũng như cách bố trí, thuận tiện khi sửa chữa mà có thể chia ra: • Hệ thống phân phối khí dùng xupap: là loại hệ thống được sử dụng rộng rãi trong động cơ 4 kỳ vì nó có kết cấu đơn giản, dễ chế tạo, dễ điều chỉnh, làm việc chính xác và hiệu suất cao. Hệ thống phân phối khí dùng xupap lại chia ra: ➢ Hệ thống phân phối khí dùng xupap treo. ➢ Hệ thống phân phối khí dùng xupap đặt. • Hệ thống phân phối khí dùng van trượt là loại hệ thống có nhiều ưu điểm như tiết diện lưu thông lớn, dễ làm mát và ít tiếng ồn.
• Hệ thống phân phối khí dùng piston đóng mở cửa nạp và cửa xả: là loại hệ thống phân phối khí của động cơ hai kỳ quét vòng hoặc quét thẳng. Loại này có kết cấu Sinh viên thực hiện: Lê Văn Bảo Hướng dẫn: GS. Trần Văn Nam 2 Khảo sát và tính toán kiểm nghiệm hệ thống phân phối khí S - VT ở động cơ Skyactiv - G2.0 trên xe Mazda 6 đơn giản, không phải điều chỉnh nhưng chất lượng quá trình trao đổi khí không cao. • Hệ thống phân phân phối khí hỗn hợp dùng cửa nạp và xupap xả: dùng trên động cơ hai kỳ quét thẳng.
• Hệ thống phân phối khí cho động cơ 2 kỳ và động cơ 4 kỳ. Trong động cơ hai kỳ, quá trình nạp đầy môi chất mới vào xilanh động cơ chỉ chiếm khoảng 1200 đến 1500 góc quay trục khuỷu. Quá trình xả trong động cơ hai kỳ chủ yếu dùng không khí quét có áp suất lớn hơn áp suất khí trời để đẩy sản vật cháy ra ngoài. Ở quá trình này sẽ xảy ra sự hòa trộn giữa không khí quét với sản vật cháy, đồng thời cũng có các khu vực chết trong xilanh không có khí quét tới.
Chất lượng các quá trình xả sạch sản vật cháy và nạp đầy môi chất mới trong động cơ hai kỳ chủ yếu phụ thuộc vào đặc điểm của hệ thống quét xả. Hiện nay thì động cơ 2 kỳ không còn được sử dụng phổ biến, chủ yếu chỉ sử dụng động cơ 4 kỳ. Hiện nay trên động cơ hai kỳ thường sử dụng các hệ thống quét xả sau: ➢ Hệ thống quét vòng đặt ngang theo hướng song song.1 Cơ cấu dùng hộp cacte để quét khí. 1 - Piston; 2 - Thanh truyền; 3 - Trục khuỷu.
Sinh viên thực hiện: Lê Văn Bảo Hướng dẫn: GS. Trần Văn Nam 3 Khảo sát và tính toán kiểm nghiệm hệ thống phân phối khí S - VT ở động cơ Skyactiv - G2.0 trên xe Mazda 6 Đặc điểm: dùng cacte làm máy nén khí để tạo ra không khí quét. Cửa quét thường đặt xiên lên hoặc đỉnh piston có kết cấu đặc biệt để dẫn hướng dòng không khí quét trong xilanh. Được sử dụng chủ yếu trên động cơ hai kỳ cỡ nhỏ.
➢ Hệ thống quét vòng đặt ngang theo hướng lệch tâm. Thường dùng trên các động cơ hai kỳ có công suất lớn. Đặc điểm: Cửa quét đặt theo hướng lệch tâm, xiên lên và hợp với đường tâm xilanh một góc 300, do đó khi dòng không khí quét vào xilanh sẽ theo hướng đi lên tới nắp xilanh mới vòng xuống cửa xả. Đây là hệ thống quét xả hoàn hảo nhất, nó cho các chỉ tiêu công tác của động cơ và áp suất không khí quét lớn.
➢ Hệ thống quét vòng đặt ngang phức tạp. Đặc điểm: có hai hàng cửa quét, hàng trên đặt cao hơn cửa xả, bên trong có bố trí van một chiều để sau khi đóng kín cửa xả vẫn có thể nạp thêm môi chất công tác mới vào hàng lỗ phía trên. Áp suất khí quét lớn nhưng do kết cấu có nhiều van tự động nên phức tạp. Chiều cao các cửa khí lớn làm tăng tổn thất hành trình piston, giảm các chỉ tiêu công tác của động cơ.
➢ Hệ thống quét vòng đặt một bên. Chỉ sử dụng cho các động cơ hai kỳ tĩnh tại, động cơ tàu thủy cỡ nhỏ có tốc độ trung bình. Đặc điểm: các cửa khí đặt một bên của thành xilanh theo hướng lệch tâm cửa quét nghiêng xuống một góc 150. Trong hệ thống có thể có van xoay để đóng cửa xả sau khi kết thúc quét khí nhằm giảm tổn thất khí quét.
➢ Hệ thống quét thẳng qua xupap xả. Đặc điểm: cửa quét đặt xung quanh xilanh theo hướng tiếp tuyến. Xupap xả được đặt trên nắp xilanh. Dòng khí quét chỉ đi theo một chiều từ dưới lên nắp xilanh rồi theo xupap xả ra ngoài nên dòng không khí quét ít bị hòa trộn với sản vật cháy và khí xả được đẩy ra ngoài tương đối sạch, do đó hệ số khí sót nhỏ và áp suất dòng khí nạp lớn.
Để lựa chọn góc phối khí tốt nhất làm cho quá trình nạp hoàn thiện hơn. Cửa quét đặt theo hướng tiếp tuyến nên dòng không khí quét đi vào xilanh tạo thành một vận động xoáy do đó quá trình hình thành hỗn hợp khí và quá trình cháy xảy ra Sinh viên thực hiện: Lê Văn Bảo Hướng dẫn: GS. Trần Văn Nam 4 Khảo sát và tính toán kiểm nghiệm hệ thống phân phối khí S - VT ở động cơ Skyactiv - G2.0 trên xe Mazda 6 tốt hơn, đồng thời làm tăng tiết diện lưu thông nên giảm được sức cản trong quá trình quét khí.2 Cơ cấu quét thẳng qua xupap xả. 1 - Cam; 2 - Xupap; 3 - Piston; 4 - Bơm quét khí.
Trên động cơ 4 kỳ việc xả sạch khí xả và nạp đầy môi chất mới được thực hiện bởi cơ cấu cam - xupap, cơ cấu này được sử dụng rất đa dạng. Tùy theo cách bố trí xupap và trục cam, người ta chia hệ thống phân phối khí của động cơ bốn kỳ thành nhiều loại khác nhau như hệ thống phân phối khí dùng xupap treo, hệ thống phân phối khí dùng xupap đặt. ➢ Hệ thống phân phối khí dùng xupap đặt: Xupap được lắp ở một bên thân máy ngay trên trục cam và được trục cam dẫn động xupap thông qua con đội. Xupap nạp và xupap xả của các xilanh có thể bố trí theo nhiều kiểu khác nhau.
Bố trí xen kẽ hoặc bố trí theo từng cặp một. Khi bố trí từng cặp xupap cùng tên, các xupap nạp có thể dùng chung đường nạp nên làm cho đường nạp trở thành đơn giản hơn. Ưu điểm của phương án này là chiều cao động cơ giảm xuống, kết cấu của nắp xilanh đơn giản, dẫn động xupap cũng dễ dàng. Tuy vậy có khuyết điểm là buồng cháy không gọn, có dung tích lớn.
Một khuyết điểm nữa là đường nạp, xả phải bố trí trên thân máy phức tạp cho việc đúc và gia công thân máy, đường xả, nạp khó thanh thoát, tổn thất nạp xả lớn. Sinh viên thực hiện: Lê Văn Bảo Hướng dẫn: GS. Trần Văn Nam 5 Khảo sát và tính toán kiểm nghiệm hệ thống phân phối khí S - VT ở động cơ Skyactiv - G2.0 trên xe Mazda 6 Hình 1.3 Hệ thống phân phối khí dùng xupap đặt. 1 - Đế xupap; 2 - Xupap; 3 - Ống dẫn hướng xupap; 4 - Lò xo; 5 - Móng hãm; 6 - Bulông điều chỉnh; 7 - Đai ốc hãm; 8 - Con đội; 9 - Cam.
➢ Hệ thống phân phối khí dùng xupap treo: Xupap đặt trên nắp máy và được trục cam dẫn động thông qua con đội, đũa đẩy, đòn bẩy hoặc trục cam dẫn động trực tiếp xupap. Khi dùng xupap treo có ưu điểm: tạo được buồng cháy gọn, diện tích mặt truyền nhiệt nhỏ vì vậy giảm được tổn thất nhiệt. Đường nạp, xả đều bố trí trên nắp xilanh nên có điều kiện thiết kế để dòng khí lưu thông thanh thoát hơn, đồng thời có thể bố trí xupap hợp lý nên có thể tăng được tiết diện lưu thông của dòng khí. Tuy vậy hệ thống phân phối khí dùng xupap treo cũng tồn tại một số khuyết điểm như dẫn động xupap phức tạp và làm tăng chiều cao của động cơ, kết cấu của nắp xilanh hết sức phức tạp, rất khó đúc và gia công.
Để dẫn động xupap, trục cam có thể bố trí trên nắp xilanh để dẫn động trực tiếp hoặc dẫn động qua đòn bẫy. Trường hợp trục cam bố trí ở hộp trục khuỷu hoặc ở thân máy, xupap được dẫn động gián tiếp qua con đội, đũa đẩy, đòn bẫy. Sinh viên thực hiện: Lê Văn Bảo Hướng dẫn: GS. Trần Văn Nam 6 Khảo sát và tính toán kiểm nghiệm hệ thống phân phối khí S - VT ở động cơ Skyactiv - G2.0 trên xe Mazda 6 Hình 1.4 Hệ thống phân phối khí dùng xupap treo.
1 - Xupap; 2 - Nắp; 3 - Đũa đẩy; 4 - Con đội. Khi bố trí xupap treo thành hai dãy thì dẫn động xupap rất phức tạp. Có thể sử dụng phương án dẫn động xupap dùng một trục cam dẫn động gián tiếp qua các đòn bẩy hoặc có thể dùng hai trục cam dẫn động trực tiếp.5 Các phương án dẫn động xupap. a - Các xupap được đặt xen kẽ trên nắp xilanh; b - Xupap được dẫn động trực tiếp; c - Xupap được dẫn động thông qua đòn bẫy.