HÀNH ĐỘNG PHÀN NÀN TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG NHẬT

Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học: Nghiên cứu hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật. Phân tích sự tương đồng, khác biệt về văn hóa qua ngôn ngữ.

• Tác giả: Dương Quỳnh Nga
• Người hướng dẫn: Bùi Trọng Ngoãn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Hành Động Phàn Nàn Trong Tiếng Việt Và Tiếng Nhật
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TRANG THÔNG TIN LUẬN ÁN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU, SƠ ĐỒ TRONG LUẬN ÁN
• 1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 2. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục đích nghiên cứu
• 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 3. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ NGỮ LIỆU KHẢO SÁT
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Ngữ liệu khảo sát
• 4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 5. ĐÓNG GÓP KHOA HỌC CỦA LUẬN ÁN
• 5.1. Về mặt lí luận
• 5.2. Về mặt thực tiễn
• 6. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Những nghiên cứu về hành động ngôn ngữ
• 1.3. Những nghiên cứu về hành động phàn nàn
• 1.4. Hành động ngôn ngữ
• 1.5. Hành động phàn nàn
• 1.6. Văn hóa giao tiếp và phép lịch sự
• 1.7. Lí thuyết về nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ
• 1.8. Tiểu kết chương 1
• 2. HÀNH ĐỘNG PHÀN NÀN TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Khảo sát hành động phàn nàn trong tiếng Việt thông qua các dấu hiệu ngôn hành
• 2.2. Dấu hiệu hình thức của hành động phàn nàn trong tiếng Việt
• 2.3. Các nhân tố giao tiếp của hành động phàn nàn trong tiếng Việt
• 2.4. Chiến lược giao tiếp khi thực hiện hành động phàn nàn trong tiếng Việt
• 2.5. Sử dụng hành động ngôn ngữ phàn nàn gián tiếp trong tiếng Việt
• 2.6. Sử dụng các yếu tố mở rộng trong phát ngôn phàn nàn
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. HÀNH ĐỘNG PHÀN NÀN TRONG TIẾNG NHẬT
• 3.1. Khảo sát hành động phàn nàn trong tiếng Nhật thông qua các dấu hiệu ngôn hành
• 3.2. Dấu hiệu hình thức của hành động phàn nàn trong tiếng Nhật
• 3.3. Các nhân tố giao tiếp của hành động phàn nàn trong tiếng Nhật
• 3.4. Chiến lược giao tiếp khi thực hiện hành động phàn nàn trong tiếng Nhật
• 3.5. Sử dụng hành động ngôn ngữ phàn nàn gián tiếp trong tiếng Nhật
• 3.6. Sử dụng các yếu tố mở rộng trong phát ngôn phàn nàn
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• 4. ĐỐI CHIẾU HÀNH ĐỘNG PHÀN NÀN TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG NHẬT
• 4.1. Đối chiếu hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật
• 4.2. Đối chiếu các dấu hiệu ngôn hành của hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật
• 4.3. Đối chiếu các chiến lược giao tiếp khi thực hiện hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật
• 4.4. Một số vấn đề về văn hóa của người Việt và người Nhật thông qua hành động phàn nàn
• 4.5. Quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa
• 4.6. Khái quát văn hóa giao tiếp của người Việt và người Nhật
• 4.7. Khái quát văn hóa giao tiếp của người Việt và người Nhật thông qua hành động phàn nàn
• 4.8. Một số giải pháp và đề xuất của luận án
• 4.8.1. Giải pháp trong việc sử dụng hành động phàn nàn
• 4.8.2. Giải pháp trong việc giảng dạy ngoại ngữ
• 4.9. Tiểu kết chương 4
• 5. NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN CẦN ĐƯỢC TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU

Tóm tắt

I. Phân Tích Hành Động Phàn Nàn Tổng Quan Tại Sao Quan Trọng

Ngữ dụng học, một nhánh của ngôn ngữ học, tập trung vào việc sử dụng ngôn ngữ trong bối cảnh giao tiếp. Tại Việt Nam, việc ứng dụng ngữ dụng học để nghiên cứu các hành động ngôn ngữ đã góp phần đáng kể vào việc làm rõ khuôn mẫu giao tiếp của người Việt. Các nghiên cứu này không chỉ cung cấp kiến thức về ngữ dụng học tiếng Việt, mà còn giúp mô tả các đặc điểm văn hóa Việt Nam, đặc điểm giao tiếp và phong cách nói năng của người Việt nói chung. Điều này tạo nên một cái nhìn sâu sắc về cách chúng ta lý giải và sử dụng ngôn ngữ, đồng thời củng cố nền tảng cho sự phát triển của ngôn ngữ học tại Việt Nam. Theo tài liệu gốc, “Việc áp dụng lí thuyết ngữ dụng để nghiên cứu các hành động ngôn ngữ trong tiếng Việt khá phổ biến và đã có những đóng góp đáng kể trong việc xác lập những khuôn hình đa dạng và sắc nét về các hành động ngôn ngữ.”

1.1. Hành Động Phàn Nàn Bản Chất Đe Dọa Thể Diện

Hành động phàn nàn là một hành động có bản chất đe dọa thể diện của người cùng tham gia giao tiếp. Thực tế, hành động này xuất hiện phổ biến trong giao tiếp hàng ngày, ở nhiều môi trường khác nhau và giữa nhiều đối tượng giao tiếp. Việc nghiên cứu hành động này giúp hiểu rõ hơn về sắc thái biểu cảm và cường độ phàn nàn trong các ngữ cảnh giao tiếp khác nhau. Nghiên cứu này còn liên hệ với mô hình văn hóa - ngôn ngữ để lý giải về cơ chế biểu đạt hành động phàn nàn.

1.2. Tại Sao Nghiên Cứu Hành Động Phàn Nàn Tiếng Việt Nhật

Trong giới nghiên cứu ngôn ngữ học toàn cầu, nhiều nghiên cứu về phạm trù thái độ và cảm xúc được biểu thị trong các ngôn ngữ khác nhau đã ra đời. Điều này giúp so sánh sự tương đồng và khác biệt giữa các ngôn ngữ từ góc độ ngữ dụng học. Các nghiên cứu tập trung vào hành động ngôn ngữ nói chung và hành động phàn nàn nói riêng, giúp kiểm nghiệm và làm sâu sắc hơn lý thuyết ngữ dụng. Ngôn ngữ và văn hóa có mối liên hệ chặt chẽ, ảnh hưởng lẫn nhau.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Thiếu So Sánh Tiếng Việt Tiếng Nhật

Trong các nghiên cứu về hành động phàn nàn, phần lớn tập trung phân tích đặc điểm và các yếu tố ảnh hưởng đến các chiến lược giao tiếp, dựa trên đặc trưng văn hóa và xã hội của từng quốc gia. Trong giới Nhật ngữ và Việt ngữ, các công trình nghiên cứu đối chiếu hành động ngôn ngữ phàn nàn giữa tiếng Nhật với một ngôn ngữ khác đã xuất hiện. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu các công trình nghiên cứu so sánh, đối chiếu để tìm ra những sự tương đồng và khác biệt trong tư duy và văn hóa của hai nước Việt Nam và Nhật Bản. Việc nghiên cứu cụ thể và hệ thống về các đặc điểm ngôn ngữ của hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật là cần thiết.

2.1. Đánh Giá Các Nghiên Cứu Hiện Tại Về Hành Động Ngôn Ngữ

Các nghiên cứu về hành động ngôn ngữ, bao gồm hành động phàn nàn, đã phát triển mạnh mẽ trong những thập kỷ gần đây. Tuy nhiên, cần có thêm các nghiên cứu so sánh giữa các ngôn ngữ khác nhau để hiểu rõ hơn về sự đa dạng văn hóa và cách thức giao tiếp trong từng ngữ cảnh cụ thể. Những nghiên cứu này giúp kiểm nghiệm và làm sâu sắc hơn lý thuyết ngữ dụng, đồng thời khám phá các trạng thái cảm xúc được biểu hiện qua ngôn ngữ.

2.2. Sự Cần Thiết Của Nghiên Cứu Đối Chiếu Ngôn Ngữ Học

Nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ học, đặc biệt là giữa tiếng Việt và tiếng Nhật, là cần thiết để khám phá những khác biệt tinh tế trong văn hóa giao tiếp và phân tích ngữ dụng học. Điều này giúp cải thiện khả năng giao tiếp liên văn hóa và giảm thiểu hiểu lầm trong các tình huống giao tiếp quốc tế. Nghiên cứu này cũng có thể cung cấp thông tin hữu ích cho việc giảng dạy và học tập ngôn ngữ.

2.3. Vai Trò Của Văn Hóa Trong Biểu Đạt Phàn Nàn

Văn hóa Việt Nam và văn hóa Nhật Bản có ảnh hưởng sâu sắc đến cách mọi người thể hiện hành động phàn nàn. Nghiên cứu này giúp xác định các đặc điểm văn hóa đặc trưng và cách chúng tác động đến sắc thái biểu cảm và cường độ phàn nàn. Việc hiểu rõ các yếu tố văn hóa giúp người học ngôn ngữ tránh được những lỗi giao tiếp không mong muốn.

III. Cách Phân Tích Dấu Hiệu Ngôn Hành Của Phàn Nàn Hướng Dẫn Chi Tiết

Luận án tập trung khảo sát các biểu thức ngôn hành biểu thị hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật, nhằm tìm ra những nét tương đồng và khác biệt. Trên cơ sở phân tích các phát ngôn chứa hành động phàn nàn, luận án phân loại các hành động có thể gián tiếp thực hiện hành động phàn nàn thành bốn nhóm: điều khiển, biểu cảm, tái hiện và cam kết. Phân tích diễn ngôn phàn nàn là yếu tố then chốt để hiểu được bản chất của sự phàn nàn.

3.1. Dấu Hiệu Ngôn Hành trong Tiếng Việt Vị Từ Tình Thái

Trong tiếng Việt, hành động phàn nàn thường không có động từ ngôn hành trực tiếp. Dấu hiệu nhận diện thông qua các từ ngữ chuyên dụng như vị từ tình thái, vị từ tình thái tính, tiểu từ tình thái cuối câu, quán ngữ tình thái và thán từ. Thói quen sử dụng ngôn ngữ của người Việt thể hiện rõ trong việc sử dụng nhiều yếu tố tình thái, đặc biệt khi thực hiện hành động phàn nàn.

3.2. Trợ Từ Tiếng Nhật Chìa Khóa Nhận Diện Hành Động Phàn Nàn

Tiếng Nhật, một ngôn ngữ đa âm tiết chắp dính, biểu hiện ý nghĩa ngữ pháp và ngữ dụng chi tiết bằng cách sử dụng trợ từ. Các trợ từ kết thúc (終助詞), trợ từ quan hệ (係助詞), trợ từ cách (格助詞), trợ từ nối (接続助詞), từ chỉ xuất (指示語) và từ ngữ mang nghĩa tiêu cực (否定的な意味を表す言葉) thường được sử dụng trong phát ngôn phàn nàn.

3.3. Phân Loại Các Hành Động Gián Tiếp Thể Hiện Phàn Nàn

Luận án phân loại các hành động gián tiếp thể hiện phàn nàn thành 4 nhóm chính: điều khiển (cố gắng thay đổi hành vi của người khác), biểu cảm (thể hiện cảm xúc tiêu cực), tái hiện (kể lại sự việc gây phàn nàn), và cam kết (hứa hẹn giải quyết vấn đề). Việc phân loại này giúp hiểu rõ hơn về các chiến lược giao tiếp khi thực hiện hành động phàn nàn.

IV. So Sánh Tiếng Việt Tiếng Nhật Khác Biệt Văn Hóa Giao Tiếp

Để đảm bảo tính lịch sự trong giao tiếp, người Việt thường lựa chọn và sử dụng từ xưng hô phù hợp, sử dụng nhiều phương tiện ngôn ngữ để thể hiện tính lịch sự, tạo môi trường giao tiếp thoải mái. Ngược lại, trong xã hội Nhật Bản, việc sử dụng các trợ từ tương ứng với các chức năng khác nhau là rất quan trọng. Người Nhật thường tránh đối đầu khi thực hiện hành động phàn nàn, sử dụng đa dạng các trợ từ để thể hiện suy nghĩ và cảm xúc một cách lịch sự, tế nhị, tránh gây tổn thương cho người nghe. So sánh văn hóa giao tiếp là trọng tâm để làm nổi bật sự khác biệt.

4.1. Tính Lịch Sự Trong Giao Tiếp Góc Nhìn Việt Nam

Trong văn hóa Việt Nam, tính lịch sự được thể hiện qua việc lựa chọn từ xưng hô phù hợp và sử dụng các phương tiện ngôn ngữ đa dạng. Điều này nhằm tạo ra một môi trường giao tiếp thoải mái và tôn trọng lẫn nhau. Các yếu tố tình thái trong lời nói đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện sắc thái biểu cảm và giảm thiểu sự căng thẳng trong giao tiếp.

4.2. Tránh Đối Đầu Phương Pháp Phàn Nàn Của Người Nhật

Văn hóa Nhật Bản đề cao sự hòa nhã và tránh đối đầu trong giao tiếp. Khi thực hiện hành động phàn nàn, người Nhật thường sử dụng các trợ từ để thể hiện cảm xúc một cách tế nhị và tránh gây tổn thương cho người nghe. Việc sử dụng các trợ từ thể hiện sự tôn trọng và giữ gìn mối quan hệ giữa các bên.

4.3. Mối Quan Hệ Ngôn Ngữ Văn Hóa Xã Hội Sơ Đồ Phân Tích

Luận án đề xuất một sơ đồ phân tích mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và xã hội, giúp hiểu rõ hơn về cách các yếu tố này tác động đến hành động phàn nàn. Nghiên cứu các tiêu chí nhận diện gắn với điều kiện thuận ngôn của hành động phàn nàn cũng là nghiên cứu về đặc trưng văn hóa và tư duy của từng dân tộc. Mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa cho phép sử dụng kết quả nghiên cứu của ngôn ngữ học làm cơ sở cho văn hóa học và ngược lại.

V. Giải Pháp Đề Xuất Ứng Dụng Nghiên Cứu Hành Động Phàn Nàn

Nghiên cứu về hành động phàn nàn có thể ứng dụng trong việc cải thiện giao tiếp liên văn hóa và giảng dạy ngoại ngữ. Việc hiểu rõ các đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa liên quan đến hành động phàn nàn giúp người học ngôn ngữ tránh được những hiểu lầm và giao tiếp hiệu quả hơn. Cần có các giải pháp cụ thể trong việc sử dụng hành động phàn nàn và giảng dạy ngoại ngữ.

5.1. Cải Thiện Giao Tiếp Liên Văn Hóa Bí Quyết Hiệu Quả

Để cải thiện giao tiếp liên văn hóa, cần trang bị kiến thức về các đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa của các quốc gia khác nhau. Việc hiểu rõ các chiến lược giao tiếp và cách thể hiện cảm xúc trong từng ngữ cảnh giao tiếp giúp người học ngôn ngữ tránh được những lỗi giao tiếp không mong muốn và xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với người bản xứ.

5.2. Giảng Dạy Ngoại Ngữ Tích Hợp Nghiên Cứu Ngữ Dụng Học

Việc tích hợp nghiên cứu ngữ dụng học vào chương trình giảng dạy ngoại ngữ giúp người học không chỉ nắm vững kiến thức ngôn ngữ mà còn hiểu rõ về văn hóa giao tiếp. Điều này giúp họ giao tiếp tự tin và hiệu quả hơn trong các tình huống thực tế. Cần có các bài tập và hoạt động thực hành giúp người học rèn luyện kỹ năng giao tiếp và ứng xử phù hợp với từng ngữ cảnh giao tiếp.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Hành Động Phàn Nàn

Nghiên cứu về hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật đã cung cấp những thông tin hữu ích về sự tương đồng và khác biệt trong cách thức biểu đạt thái độ phàn nàn. Nghiên cứu này góp phần vào sự phát triển của ngữ dụng học và cung cấp cơ sở cho việc cải thiện giao tiếp liên văn hóa. Cần có thêm các nghiên cứu tiếp theo để khám phá sâu hơn về các khía cạnh khác của hành động phàn nàn và các hành động ngôn ngữ khác.

6.1. Những Vấn Đề Cần Tiếp Tục Nghiên Cứu Thách Thức Cơ Hội

Có nhiều vấn đề liên quan đến hành động phàn nàn cần được tiếp tục nghiên cứu, bao gồm các yếu tố tâm lý ảnh hưởng đến hành động phàn nàn, sự thay đổi của hành động phàn nàn theo thời gian và sự khác biệt trong hành động phàn nàn giữa các nhóm xã hội khác nhau. Các nghiên cứu này sẽ giúp hiểu rõ hơn về bản chất phức tạp của hành động phàn nàn và ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Học Đối Chiếu

Nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu đóng vai trò quan trọng trong việc khám phá sự đa dạng ngôn ngữ và văn hóa. Việc so sánh các ngôn ngữ khác nhau giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách thức ngôn ngữ phản ánh tư duy và văn hóa của con người. Nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu cũng có thể cung cấp thông tin hữu ích cho việc phát triển các công cụ dịch thuật và hỗ trợ học tập ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu ngữ dụng học đối chiếu liên văn hóa đóng vai trò then chốt trong việc giải mã các cơ chế ứng xử ngôn ngữ giữa các cộng đồng có loại hình ngôn ngữ và nền tảng tư duy khác biệt. Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học "Hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật" (Mã số: 9229020) do nghiên cứu sinh Dương Quỳnh Nga thực hiện năm 2024 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Bùi Trọng Ngoãn và TS. Nguyễn Thị Như Ý tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, là một công trình tiên phong trong phân tích đối chiếu hành động phàn nàn giữa một ngôn ngữ đơn lập (tiếng Việt) và một ngôn ngữ chắp dính (tiếng Nhật).

Trong giao tiếp liên nhân, phàn nàn là một hành vi mang tính nhạy cảm cao và tiềm ẩn nguy cơ xung đột. Như luận án đã khẳng định: "Hành động phàn nàn là một hành động có bản chất đe dọa thể diện của người cùng tham gia giao tiếp, và trong thực tế, việc sử dụng hành động này xuất hiện khá phổ biến trong giao tiếp hằng ngày ở những môi trường khác nhau, giữa những đối tượng giao tiếp khác nhau" (Dương Quỳnh Nga, 2024, tr. 1). Mặc dù các nghiên cứu quốc tế đã tiếp cận hành vi phàn nàn dưới nhiều góc độ xã hội học ngôn ngữ và ngữ dụng học (Olshtain & Weinbach, 1985; Trosborg, 1995; Murphy & Neu, 1996), bức tranh đối chiếu trực tiếp giữa tiếng Việt và tiếng Nhật trên phương diện cấu trúc biểu thức ngôn hành, phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời (IFIDs) và chiến lược bảo tồn thể diện vẫn tồn tại khoảng trống nghiên cứu (research gap) mang tính hệ thống.

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. RQ1: Hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật được định hình qua những dấu hiệu ngôn hành hình thức và cấu trúc biểu thức ngôn hành (tường minh và nguyên cấp) nào?
2. RQ2: Những chiến lược giao tiếp gián tiếp nào được hai ngôn ngữ sử dụng để chuyển tải lực ngôn trung phàn nàn nhằm điều hòa mức độ đe dọa thể diện?
3. RQ3: Những điểm tương đồng và dị biệt trong biểu hiện ngôn ngữ của hành động phàn nàn phản ánh các giá trị văn hóa giao tiếp nền tảng nào giữa xã hội Việt Nam và Nhật Bản?

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng vững chắc trên nền tảng Lý thuyết Hành động ngôn ngữ (Speech Act Theory) của Austin (1962) và Searle (1969, 1975, 1979), kết hợp với Lý thuyết Lịch sự và Thể diện (Politeness Theory & Face-Threatening Acts - FTAs) của Brown & Levinson (1987), cùng lý thuyết ngữ dụng học tiếng Việt hiện đại (Đỗ Hữu Châu, 1993, 2003; Nguyễn Đức Dân, 1998, 2000; Nguyễn Thiện Giáp, 2004, 2022). Khảo sát dựa trên hệ thống ngữ liệu thực chứng gồm 1.728 biểu thức ngôn ngữ chứa hành động phàn nàn trích xuất từ các tác phẩm văn học hiện thực xuất sắc của Việt Nam (Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Ma Văn Kháng) và Nhật Bản (Natsume Soseki, Naoki Hyakuta). Luận án mang lại đóng góp đột phá khi giải mã trọn vẹn mối tương quan giữa đặc trưng loại hình ngôn ngữ (đơn lập phân tích tính vs. đa âm tiết chắp dính) với cơ chế tâm lý - văn hóa trong việc kiểm soát hiệu lực đe dọa thể diện khi thực hiện hành vi phàn nàn.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về hành động phàn nàn khởi nguồn từ các dòng lý thuyết hành động ngôn ngữ kinh điển phương Tây. Austin (1962) đặt nền móng với việc phân chia ba cấp độ hành động: tạo lời (locutionary act), ở lời (illocutionary act), và mượn lời (perlocutionary act), trong đó phàn nàn được xếp vào nhóm hành vi Ứng xử (Behabitives). Searle (1969, 1976) chuẩn hóa hệ thống phân loại dựa trên 4 tiêu chí cốt lõi (đích ở lời, hướng khớp ghép từ ngữ - thực tại, trạng thái tâm lý, nội dung mệnh đề) và định vị phàn nàn vào nhóm hành vi Biểu cảm (Expressives). Wierzbicka (1987) đã mở rộng bằng phân tích ngữ nghĩa 270 động từ nói năng, đặt phàn nàn (complain) cạnh các nhóm trách mắng (reprimand), phê phán (blame) và than phiền.

Trên bình diện quốc tế, các học giả tập trung khai thác các chiến lược phàn nàn trực tiếp và gián tiếp cùng các thang độ nghiêm trọng (severity scales). Olshtain & Weinbach (1985), Trosborg (1995), Murphy & Neu (1996) phân loại phàn nàn thành 5 bậc thang độ từ thấp đến cao (least severe, somewhat severe, fairly severe, severe, very severe) và xác lập các phương thức làm giảm nhẹ lực ngôn trung (kind of, perhaps, possibly, I'm afraid) hoặc gia tăng cường độ (terrible, absolutely, really). Tại Nhật Bản, nghiên cứu của Hajikano, Kumatoridani & Fujimori (1996) chỉ ra rằng do văn hóa hiệp đồng coi trọng chữ Hòa ([wa] - 和), người Nhật có xu hướng né tránh bộc lộ cảm xúc tiêu cực trực diện so với người nước ngoài học tiếng Nhật. Guo Hekiran (2007) phân tích các biến số quyền lực xã hội, khoảng cách thân - sơ tác động lên chiến lược phàn nàn; Park Seung Won (2000) đối chiếu ngôn ngữ phi lời và lời mào đầu (lead) giữa tiếng Nhật và tiếng Hàn; Lee Sun Hee (2006) phát hiện sinh viên Hàn Quốc chú trọng giải pháp khắc phục hơn là chỉ bộc lộ thái độ than phiền như người Nhật; Dong Hua Cui (2008) chỉ ra người Trung Quốc có xu hướng phàn nàn trực tiếp hơn người Nhật; Woo Saming (2017) và Prokopeva Mariia (2020) lần lượt đối chiếu tiếng Nhật với tiếng Thái và tiếng Nga, khẳng định xu hướng dùng lịch sự âm tính (negative politeness) vượt trội của người bản ngữ tiếng Nhật.

Tại Việt Nam, nghiên cứu ngữ dụng học đã được định hình vững chắc bởi Đỗ Hữu Châu (1993, 2003), Nguyễn Đức Dân (1998, 2000), Cao Xuân Hạo (1991), Nguyễn Văn Hiệp (2008), Nguyễn Thiện Giáp (2022). Các nghiên cứu chuyên sâu về các hành vi đe dọa thể diện bao gồm luận văn của Lại Thị Minh Đức (2001) về hành vi than phiền, Đặng Thị Mai Hồng (2001) và Phan Thị Việt Anh (2009) về hành vi trách móc trong ca dao, Nguyễn Thu Hạnh (2004, 2022) về hành động trách trong sư phạm, Nguyễn Thị Hoàng Yến (2006) về sự kiện lời nói chê, Lê Thị Thúy Hà (2012) về chiến lược phê phán, Đào Thị Thanh Huyền (2023) về cơ sở nhận diện hành vi phàn nàn. Tác giả Lại Thị Minh Đức (2001, tr. 17) từng nhấn mạnh: "Trong cuộc sống, người ta hay phải than phiền vì nhiều lí do ảnh hưởng đến cảm xúc hay quyền lợi của mình. Nhưng khi than phiền, ai cũng muốn người nghe dễ dàng chấp nhận để đạt được mục đích của mình mà vẫn giữ được phong thái lịch thiệp".

Tuy nhiên, tồn tại một cuộc tranh luận học thuật về ranh giới khái niệm: liệu phàn nàn, than phiền, trách móc, chê bai, kêu ca là các hành vi độc lập hay là các biểu hiện cụ thể của cùng một phạm trù ngữ dụng? Quan điểm truyền thống của Wierzbicka (1987) tách biệt phàn nàn và trách mắng, trong khi góc nhìn bản ngữ tiếng Việt thường chứng kiến sự giao thoa ngữ nghĩa sâu sắc. Luận án của Dương Quỳnh Nga đã tạo bước tiến định vị mới (positioning) khi xác lập hành động phàn nàn như một khái niệm ô dù bao trùm, lấy thái độ bất mãn/phiền muộn làm hạt nhân ngữ nghĩa, đồng thời thực hiện khảo sát đối sánh quy mô lớn đầu tiên giữa tiếng Việt và tiếng Nhật trên hệ biến số ngữ dụng - văn hóa hoàn chỉnh.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những bước tiến lý luận quan trọng cho lý thuyết hành động ngôn ngữ và ngữ dụng học đối chiếu:

1. Mở rộng điều kiện thuận ngôn (Felicity Conditions) của Searle: Luận án vận dụng và chuẩn hóa 4 điều kiện thuận ngôn cho hành vi phàn nàn trong môi trường giao tiếp phương Đông:

   • Điều kiện nội dung mệnh đề: Tồn tại sự kiện/hành động tiêu cực $E$ do người nghe ($Sp2$) thực hiện trong quá khứ hoặc một trạng thái thực tại xã hội gây tổn hại vật chất/tinh thần cho người nói ($Sp1$).
   • Điều kiện chuẩn bị: $Sp1$ có cơ sở nhận thức rằng $E$ là sai trái, không hợp lý; $Sp1$ tin rằng việc phát ngôn sẽ thúc đẩy $Sp2$ nhận thức, điều chỉnh hoặc chia sẻ.
   • Điều kiện chân thành: $Sp1$ thực sự trải nghiệm trạng thái tâm lý bất bình, phiền muộn hoặc thất vọng đối với $E$.
   • Điều kiện căn bản: Lời phát ngôn được tính là một nỗ lực của $Sp1$ nhằm biểu thị sự bất mãn và ràng buộc trách nhiệm của $Sp2$ (hoặc tìm kiếm sự đồng cảm liên nhân).

2. Xác lập mô hình cấu trúc biểu thức ngôn hành phàn nàn: Luận án chứng minh một phát hiện lý thuyết mang tính bản lề: Hành động phàn nàn là loại hành vi ngôn ngữ hầu như không tồn tại động từ ngôn hành thực thi trực tiếp ($V_{phàn_nàn}$) trong giao tiếp tự nhiên. Cấu trúc tường minh lý thuyết:

   • Tiếng Việt: $Sp1 + V_{phàn_nàn} + Sp2 + NDPN$
   • Tiếng Nhật: $Sp1 + Sp2 + NDPN + V_{phàn_nàn}$

   Trong thực tế, biểu thức ngôn hành nguyên cấp ($Primary$) chiếm ưu thế tuyệt đối với mô hình rút gọn: $Sp2 + NDPN$ hoặc chỉ duy nhất thành phần nội dung phàn nàn ($NDPN$).

[Bối cảnh giao tiếp & Quan hệ liên nhân Sp1 - Sp2]
                       │
       ┌───────────────┴───────────────┐
       ▼                               ▼
[Tiếng Việt (Đơn lập)]       [Tiếng Nhật (Chắp dính)]
       │                               │
 ┌─────┴─────┐                   ┌─────┴─────┐
 ▼           ▼                   ▼           ▼
[IFIDs Từ vựng - Ngữ pháp]   [IFIDs Hệ thống Trợ từ]
• Vị từ tình thái             • Trợ từ kết thúc (終助詞)
• Tiểu từ cuối câu            • Trợ từ quan hệ (係助詞)
• Quán ngữ & Thán từ          • Trợ từ nối (接続助詞)
• Hệ thống xưng hô gia tộc    • Từ chỉ xuất & Phủ định
       │                               │
       └───────────────┬───────────────┘
                       ▼
       [Chiến lược phàn nàn gián tiếp]
   (Điều khiển - Biểu cảm - Tái hiện - Cam kết)
                       │
                       ▼
   [Đặc trưng văn hóa & Cơ chế điều hòa Thể diện]
   (Việt: Thấu tình đạt lý vs. Nhật: Giữ hòa khí - 和)

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa:

• Ngữ dụng học cấu trúc (Structural Pragmatics): Nhận diện các phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời (IFIDs) đặc trưng cho từng loại hình ngôn ngữ.
• Phân loại hành động gián tiếp 4 nhóm: Dựa trên khung phân loại của Searle, xác định 4 chiến lược gián tiếp chuyển tải phàn nàn: (1) Nhóm Điều khiển (Directives - cầu khiến, chất vấn, yêu cầu), (2) Nhóm Biểu cảm (Expressives - than thở, cảm thán, trách móc), (3) Nhóm Tái hiện (Representatives - trần thuật sự việc bất như ý, khẳng định thực trạng), (4) Nhóm Cam kết (Commissives - đe dọa, cảnh báo hệ quả).
• Hệ biến số xã hội học - văn hóa: Xem xét vị thế tương quan giữa người nói và người nghe theo trục bậc bậc thang quyền lực ($Sp1 > Sp2$: trên vai; $Sp1 = Sp2$: ngang vai; $Sp1 < Sp2$: dưới vai), khoảng cách thân - sơ, hướng lợi ích (benefit orientation), và các quy tắc văn hóa ứng xử đặc thù.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường triết học hiện thực ngữ dụng (Pragmatic Realism) kết hợp phương pháp diễn giải liên văn hóa (Interpretivism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp chặt chẽ giữa định tính và định lượng (mixed-methods approach), lấy ngữ liệu văn học hiện thực làm đối tượng khảo sát thực chứng nhằm đảm bảo tính tự nhiên, sinh động và phản ánh chân xác các tương tác xã hội.

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Thu thập ngữ liệu (Corpus Sampling): Khảo sát toàn diện 1.728 phát ngôn phàn nàn trong các tác phẩm văn học tự sự tiêu biểu:
   • Tiếng Việt: Tuyển tập truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Ma Văn Kháng (phản ánh chân thực ngôn ngữ sinh hoạt đời thường từ đầu thế kỷ XX đến thời kỳ đổi mới).
   • Tiếng Nhật: Tuyển tập truyện ngắn và tiểu thuyết của Natsume Soseki (như Wagahai wa neko dearu, Botchan) và Naoki Hyakuta.
2. Phương pháp phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis): Đặt từng phát ngôn phàn nàn vào ngữ cảnh giao tiếp hoàn chỉnh, xác định vai giao tiếp, vị thế liên nhân, đích ở lời, và hiệu quả mượn lời.
3. Phương pháp miêu tả và phân loại cấu trúc: Bóc tách các thành tố ngôn ngữ, phân lập các dấu hiệu hình thức và xác định các tiểu loại từ ngữ chuyên dụng.
4. Phương pháp so sánh, đối chiếu ngôn ngữ (Contrastive Analysis): Đối chiếu song song trên cùng một hệ tiêu chí nhằm làm sáng tỏ các dị biệt cấu trúc và quy luật ứng xử văn hóa.
5. Thủ pháp thống kê - phân loại: Định lượng hóa tần suất xuất hiện của các kết cấu nhận diện, nhóm đối tượng bị phàn nàn, đích ở lời, hướng lợi ích và các chiến lược phàn nàn gián tiếp (minh chứng qua hệ thống 18 bảng số liệu và 10 biểu đồ từ Chương 2 đến Chương 4).

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát được phân tích chi tiết qua các bình diện:

• Tương quan vị thế giao tiếp: Thống kê tần suất phàn nàn theo các trục quan hệ $Sp1 > Sp2$, $Sp1 = Sp2$, $Sp1 < Sp2$.
• Bình diện chỉ dẫn hình thức (IFIDs):
  • Trong tiếng Việt: Khảo sát vị từ tình thái (phải, định, toan), vị từ tình thái tính (khổ, mệt, nhục), tiểu từ tình thái cuối câu (sao, ư, à, hả, nhé, cơ chứ, mất thôi), quán ngữ tình thái (rõ ràng là, tưởng là, ai ngờ), thán từ (trời ơi, khổ quá, ôi chao), và hệ thống danh từ xưng hô gia tộc hóa.
  • Trong tiếng Nhật: Khảo sát hệ thống trợ từ phức hợp gồm trợ từ kết thúc (終助詞 - yo, ne, wa, koto, monoka), trợ từ quan hệ (係助詞 - wa, mo, koso), trợ từ cách (格助詞 - ga, wo, ni, de), trợ từ nối (接続助詞 - kara, kedo, noni, te), từ chỉ xuất (指示語 - kono, sono, ano), và cấu trúc vị ngữ mang nghĩa tiêu cực (否定表現).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 4 phát hiện thực nghiệm đột phá:

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                        PHÁT HIỆN THEN CHỐT CỦA LUẬN ÁN                    │
├─────────────────────────────────────┬──────────────────────────────────────┤
│       ĐẶC TRƯNG TIẾNG VIỆT          │         ĐẶC TRƯNG TIẾNG NHẬT         │
├─────────────────────────────────────┼──────────────────────────────────────┤
│ 1. Triệt tiêu động từ ngôn hành     │ 1. Triệt tiêu động từ ngôn hành      │
│    phàn nàn thực thi trực tiếp.     │    phàn nàn thực thi trực tiếp.      │
│ 2. IFIDs: Vị từ tình thái, thán     │ 2. IFIDs: Mạng lưới trợ từ tinh vi   │
│    từ, tiểu từ cuối câu, xưng hô.   │    (終助詞, 接続助詞 noni, kedo).    │
│ 3. Chiến lược gián tiếp: Biểu cảm   │ 3. Chiến lược gián tiếp: Câu hỏi     │
│    và trần thuật mang tính bộc lộ.  │    phủ định, lấp lửng tránh né.      │
│ 4. Văn hóa: Thể hiện cảm xúc liên   │ 4. Văn hóa: Đề cao chữ Hòa (和), bảo │
│    nhân, xưng hô điều hòa thể diện. │    vệ thể diện âm tính tuyệt đối.    │
└─────────────────────────────────────┴──────────────────────────────────────┘

1. Sự vắng mặt của động từ ngôn hành phàn nàn tường minh: Cả tiếng Việt và tiếng Nhật đều hầu như không sử dụng các biểu thức ngôn hành tường minh chứa động từ thực thi ở ngôi thứ nhất thì hiện tại (ví dụ: "Tôi phàn nàn anh rằng..."). Hành động phàn nàn luôn được hiện thực hóa thông qua biểu thức nguyên cấp kết hợp các dấu hiệu ngôn hành chuyên dụng.
2. Dị biệt trong cơ chế IFIDs do đặc trưng loại hình: Tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập) sử dụng ưu thế của hệ thống thán từ, quán ngữ và vị từ tình thái tính (ví dụ phát ngôn của Ma Văn Kháng: "Trời ơi! Cái số quạ mổ của tôi! Tôi ăn phải bùa mê thuốc lú nào mà lấy ông làm chồng, hả ông Mào ơi?" [tr. 25]). Ngược lại, tiếng Nhật (ngôn ngữ chắp dính) tận dụng triệt để hệ thống trợ từ nối thể hiện sự trái ngược, bất mãn như noni (のに), kedo (けど), cùng các trợ từ kết thúc mang sắc thái nghi vấn/thở dài như ne (ね), yo (よ), mon (もん), điển hình qua ngữ liệu của Natsume Soseki trong Wagahai wa neko dearu [tr. 37] và Botchan [tr. 37]: "よくいろいろな事を知ってますね" (Biết nhiều chuyện quá nhỉ!).
3. Phân hóa chiến lược phàn nàn gián tiếp: Người Việt có tần suất sử dụng các hành vi biểu cảm (than vãn, trách móc trực tiếp vào đối tượng) và hành vi tái hiện cao khi ở vị thế ngang hoặc trên vai ($Sp1 \ge Sp2$). Trong khi đó, người Nhật thể hiện xu hướng áp đảo trong việc sử dụng hành vi điều khiển gián tiếp (hỏi nhằm mục đích chất vấn nhẹ nhàng, đề nghị tránh đối đầu) và câu phủ định lấp lửng nhằm duy trì khoảng cách lịch sự.
4. Cơ chế văn hóa chi phối sự điều hòa thể diện: Người Việt vận dụng linh hoạt hệ thống xưng hô tôn ti gia tộc (bác, chú, anh, chị, em, mày, tao) để gia tăng lực ngôn trung khi cần răn đe, hoặc kéo gần khoảng cách thân mật nhằm xoa dịu đe dọa thể diện. Ngược lại, văn hóa Nhật Bản đặt chuẩn mực Hòa khí ([wa] - 和) và tâm lý tránh làm phiền (meiwaku) lên hàng đầu, dẫn đến việc ưu tiên tuyệt đối chiến lược lịch sự âm tính, tỉnh lược chủ ngữ và đối tượng tiếp nhận để bảo vệ thể diện cho đối phương.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Hoàn thiện và tinh chỉnh khung lý thuyết hành động ngôn ngữ đối chiếu giữa hai ngôn ngữ khác loại hình; bổ sung cứ liệu thực tế khẳng định tính phổ quát lẫn đặc thù văn hóa của lý thuyết thể diện Brown & Levinson.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập một quy trình chuẩn hóa gồm 3 bước (Bóc tách IFIDs $\rightarrow$ Phân loại hành động gián tiếp $\rightarrow$ Quy chiếu mô hình văn hóa) có thể tái áp dụng cho các cặp ngôn ngữ khác.
• Ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy ngoại ngữ (JFL & VFL): Giúp người Việt học tiếng Nhật nhận biết thói quen tránh đối đầu của người Nhật để tránh diễn đạt phàn nàn quá bộc trực gây sốc văn hóa; đồng thời hỗ trợ người Nhật học tiếng Việt hiểu đúng giá trị biểu cảm của hệ thống từ xưng hô và tiểu từ tình thái tiếng Việt.
• Ứng dụng trong biên phiên dịch và giao tiếp thương mại quốc tế: Cung cấp cẩm nang giải mã các hàm ý phàn nàn ẩn giấu trong đàm phán song phương Việt - Nhật, ngăn ngừa các đứt gãy giao tiếp do khác biệt chiến lược thể hiện bất mãn.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về nguồn ngữ liệu: Mặc dù 1.728 ngữ liệu từ các tác phẩm văn học hiện thực của Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Ma Văn Kháng, Natsume Soseki, Naoki Hyakuta phản ánh rất sinh động ngôn ngữ đời sống, ngữ liệu văn học tự sự vẫn mang tính khúc xạ qua lăng kính sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, chưa hoàn toàn đồng nhất với ngôn ngữ hội thoại tự nhiên đời thường (spontaneous spoken discourse).
2. Giới hạn về phạm vi thế hệ và phương tiện giao tiếp mới: Ngữ liệu khảo sát chưa bao quát ngôn ngữ của thế hệ trẻ trên các nền tảng số (mạng xã hội, diễn đàn trực tuyến, tin nhắn tức thời) – nơi các chiến lược phàn nàn đang có sự biến đổi nhanh chóng.
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Mở rộng khảo sát trên ngữ liệu ghi âm hội thoại tự nhiên (natural conversation analysis) và dữ liệu thực nghiệm đóng vai (Discourse Completion Tasks - DCT).
   • Nghiên cứu đa phương thức (Multimodal Analysis) kết hợp ngôn ngữ lời nói với các yếu tố phi lời như ánh mắt, nụ cười gượng, cử chỉ cúi đầu (như gợi ý từ nghiên cứu của Park Seung Won, 2000).
   • Mở rộng đối chiếu tam giác ngôn ngữ: Tiếng Việt - Tiếng Nhật - Tiếng Anh/Tiếng Hàn trong cùng một bối cảnh giao tiếp công sở chuyên nghiệp.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình của NCS. Dương Quỳnh Nga tạo ra tác động học thuật và xã hội rõ nét:

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong giảng dạy chuyên đề Ngữ dụng học, Ngôn ngữ học đối chiếu, Ngôn ngữ học xã hội tại các cơ sở đào tạo sau đại học ở Việt Nam.
• Tác động ngành và hợp tác quốc tế: Cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng các chương trình đào tạo kỹ năng giao tiếp liên văn hóa cho các doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư tại Việt Nam và các phái đoàn ngoại giao, xúc tiến thương mại.
• Lợi ích xã hội: Thúc đẩy sự hiểu biết sâu sắc và tôn trọng lẫn nhau giữa nhân dân hai nước Việt Nam và Nhật Bản trong bối cảnh quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận phương pháp phân tích diễn ngôn và kỹ thuật thống kê ngữ liệu chuẩn xác trong ngữ dụng học đối chiếu.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuyên sâu về lý thuyết hành động ngôn ngữ và lý thuyết lịch sự.
• Chuyên gia biên - phiên dịch tiếng Nhật/Việt: Nâng cao năng lực chuyển dịch các sắc thái biểu cảm và hàm ý phàn nàn tinh tế, tránh dịch thô cứng theo cấu trúc bề mặt.
• Chuyên viên nhân sự và nhà đàm phán quốc tế: Nắm bắt tâm lý giao tiếp của đối tác Nhật/Việt, tối ưu hóa hiệu quả giải quyết xung đột trong môi trường làm việc đa văn hóa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
   Trả lời: Luận án đã chứng minh một cách thuyết phục rằng hành động phàn nàn trong cả tiếng Việt và tiếng Nhật là hành vi ngôn ngữ không có động từ ngôn hành thực thi trực tiếp ($V_{phàn_nàn}$) trong thực tế giao tiếp. Luận án đã mở rộng khung lý thuyết của Searle và Brown & Levinson bằng việc xác lập hệ thống các phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời (IFIDs) thay thế mang đặc trưng loại hình (hệ thống vị từ/tiểu từ tình thái tiếng Việt đối sánh với mạng lưới trợ từ tiếng Nhật) và mô hình hóa 4 nhóm hành động phàn nàn gián tiếp.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế trước đây?
   Trả lời: So với các nghiên cứu của Trosborg (1995) hay Murphy & Neu (1996) vốn chủ yếu dựa trên bảng hỏi điền khuyết tình huống (DCT), luận án đã khảo sát trên một corpus thực chứng quy mô 1.728 phát ngôn từ văn học hiện thực gắn liền với bối cảnh xã hội sâu sắc, kết hợp phân tích đối chiếu đồng bộ trên 3 bình diện: hình thức cấu trúc (IFIDs) - chiến lược dụng học (4 nhóm gián tiếp) - giá trị văn hóa thể diện.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất rút ra từ dữ liệu là gì?
   Trả lời: Mặc dù cùng thuộc văn hóa phương Đông coi trọng tính cộng đồng, người Việt khi phàn nàn lại thường vận dụng cấu trúc xưng hô thân tộc và các từ ngữ cảm thán để bộc lộ cảm xúc tương đối mạnh mẽ nhằm tìm kiếm sự đồng cảm ("thấu tình đạt lý"), trong khi người Nhật triệt để sử dụng kỹ thuật nói lấp lửng (kedo, noni), trợ từ tình thái và câu hỏi phủ định để làm mờ đi hành vi đe dọa thể diện, bảo vệ chữ "Hòa" ([wa]) đến mức tối đa.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?
   Trả lời: Có. Luận án cung cấp hệ thống tiêu chí nhận diện rõ ràng (Chương 1, Mục 1.4), phân lập chi tiết điều kiện thuận ngôn, danh mục nguồn ngữ liệu minh bạch và hệ thống 18 bảng biểu/10 biểu đồ thống kê có thể tái áp dụng trên các bộ ngữ liệu mới.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?
   Trả lời: Tiếp tục phát triển hướng nghiên cứu ngữ dụng học đối chiếu đa phương thức (Multimodal Pragmatics), tích hợp phân tích ngữ điệu (prosody) và nét mặt; mở rộng sang diễn ngôn phàn nàn số trên không gian mạng (Digital Discourse Complaints) và xây dựng hệ thống chatbot AI thấu cảm văn hóa Việt - Nhật.

Kết luận

1. Luận án đã hoàn thành xuất sắc việc khảo sát, phân loại và đối chiếu 1.728 biểu thức ngôn ngữ chứa hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật.
2. Công trình khẳng định tính vắng mặt của động từ ngôn hành thực thi trực tiếp, từ đó xác lập vai trò quyết định của hệ thống IFIDs và các biểu thức nguyên cấp trong việc nhận diện hành vi phàn nàn.
3. Luận án đã hệ thống hóa 4 nhóm hành động ngôn ngữ gián tiếp (Điều khiển, Biểu cảm, Tái hiện, Cam kết) thực hiện chức năng phàn nàn trong cả hai ngôn ngữ.
4. Nghiên cứu đã làm sáng rõ căn nguyên văn hóa: tính chất bộc lộ cảm xúc qua xưng hô gia tộc của người Việt đối sánh với nguyên tắc giữ hòa khí, tránh đối đầu thông qua hệ thống trợ từ tinh vi của người Nhật.
5. Đề xuất các giải pháp khoa học mang tính ứng dụng cao cho công tác nghiên cứu ngữ dụng học, giảng dạy ngoại ngữ song phương và giao tiếp liên văn hóa trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu và Cơ sở lí luận Luận án trình bày tổng quan về những vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận án như: nghiên cứu về lí thuyết hành động ngôn ngữ, nghiên cứu về hành động phàn nàn và các hành động cùng nhóm với phàn nàn. Bên cạnh đó, luận án cũng giới thiệu những cơ sở lí luận được lựa chọn làm định hướng nghiên cứu cho đề tài như lí thuyết về hành động ngôn ngữ, lí thuyết về hành động phàn nàn. Ngoài ra, các vấn đề có liên quan, phục vụ trực tiếp cho quá trình chọn lọc và xử lí cứ liệu, xác lập và lí giải các đặc trưng của hành động phàn nàn như lí thuyết về văn hóa và phép lịch sự cũng được định dạng để giúp nhận diện hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật. Chương 2: Hành động phàn nàn trong tiếng Việt Luận án phân tích các dấu hiệu ngôn hành và xác lập các tiêu chí giúp nhận diện hành động phàn nàn trong tiếng Việt, đó là dấu hiệu hình thức và các nhân tố giao tiếp.

Đối với dấu hiệu hình thức, chúng tôi sẽ xem xét các kết cấu phổ biến và các từ ngữ phổ biến được sử dụng trong hành động phàn nàn. Đối với các nhân tố giao tiếp, chúng tôi sẽ xem xét các yếu tố như đích ở lời, hướng lợi ích của hành động cũng như mối quan hệ liên nhân giữa người nói và người nghe. Đồng thời luận án cũng sẽ khảo sát các chiến lược thường được sử dụng khi thực hiện hành động phàn nàn như chiến lược sử dụng hành động phàn nàn gián tiếp, hoặc sử dụng các yếu tố mở rộng trong các phát ngôn phàn nàn. Chương 3: Hành động phàn nàn trong tiếng Nhật Luận án phân tích các dấu hiệu ngôn hành và xác lập các tiêu chí giúp nhận diện hành động phàn nàn trong tiếng Nhật thông qua 06 dấu hiệu tương tự với tiếng Việt.

Dựa trên các tiêu chí của J. Searle, luận án cũng tiến hành xác lập 04 nhóm hành động gián tiếp thực hiện hành động phàn nàn trong tiếng Nhật là điều khiển, biểu cảm, tái hiện và cam kết. 7 Chương 4: Đặc trưng văn hóa của hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật Luận án trình bày mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa, đặc trưng văn hóa giao tiếp trong tiếp của người Việt Nam và Nhật Bản. Thông qua việc liên hệ hành động phàn nàn trong tiếng Việt với tiếng Nhật, luận án chỉ ra những đặc trưng văn hóa trong giao tiếp của người Việt Nam và người Nhật Bản qua hành động phàn nàn.

Từ đó, luận án đề xuất một số giải pháp trong việc sử dụng hành động phàn nàn nói chung và giảng dạy ngoại ngữ nói riêng. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về hành động ngôn ngữ 1.

Những nghiên cứu ở nước ngoài về hành động ngôn ngữ Austin (1962) là người có công đầu trong việc xây dựng Lí thuyết hành động ngôn ngữ(1) (Theory of speech acts) và ông đã xác định ba cấp độ hành động nằm trong bản thân hành động phát ngôn (hay nói cách khác, đằng sau một lời nói cụ thể là ba hành động nằm trong một hành động) đó là: hành động tạo ngôn, hành động trung ngôn và hành động xuyên ngôn. Lí thuyết hành động ngôn ngữ của Austin đã mở ra một lĩnh vực nghiên cứu mới, tập trung vào việc khám phá ý nghĩa của ngôn ngữ và cách chúng được sử dụng trong các hành động giao tiếp [97]. Phát triển từ quan điểm của Austin, J. Searle (1969) cho rằng khi chúng ta nói, chúng ta đang thể hiện những hành động ngôn ngữ như: nhận định, ra lệnh, hỏi, hứa hẹn,.

Tác giả cũng nhấn mạnh rằng những hành động ngôn ngữ này được biểu hiện là do sự tương hợp với những quy tắc nhất định cho việc sử dụng các thành tố ngôn ngữ [117]. Những nghiên cứu có tính chất khai sáng của Austin và Searle về Lí thuyết hành động ngôn ngữ đã truyền cảm hứng cho rất nhiều nhà nghiên cứu khác tiếp tục phát triển và nâng cao lí thuyết này. Các nhà nghiên cứu như O. Ducrot (1972) [112], Brown và Levinson (1987) [101], Wierzbicka (1987) [95], Thomas (1995) [120], Yule (1996) [123] đã tiếp tục đưa ra những quan điểm mới về lí thuyết hành động ngôn ngữ, giúp cho lí thuyết này trở thành một trong những lí thuyết cơ bản nhất trong lĩnh vực ngữ dụng học.

(1) Trong lí thuyết hành động ngôn ngữ, thuật ngữ “speech act” và các thuật ngữ liên quan như: locutionary act, perlocutionary act, illocutionary act, performative verb. đã được các nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Dân (1998) [11], Đỗ Hữu Châu (2003) [7], Nguyễn Văn Hiệp (2008) [43], Đỗ Việt Hùng (2011) [48], Nguyễn Thiện Giáp (2004, 2008) [26], [27] đưa ra và được sử dụng với những cách dụng ngôn khác nhau khi dịch sang tiếng Việt. Trong nghiên cứu của chúng tôi, ngoài việc trích dẫn nguyên bản ý kiến của các tác giả, chúng tôi sử dụng các thuật ngữ hành động ngôn ngữ và các thuật ngữ liên quan khác như: hành động tạo lời, hành động mượn lời, hành động ở lời, động từ ngôn hành, biểu thức ngôn hành,. để miêu tả và phân tích các hành động ngôn ngữ.

Các thuật ngữ này cũng có tính chính xác và đầy đủ trong việc thể hiện các khái niệm về hành động ngôn ngữ. Những nghiên cứu trong nước về hành động ngôn ngữ Tại Việt Nam, lí thuyết hành động ngôn ngữ bắt đầu được giới thiệu từ cuối những năm 1980 và nhanh chóng trở thành một chủ đề được quan tâm đối với giới học thuật. Các nghiên cứu về ngữ dụng học và hành động ngôn ngữ đã phát triển rộng rãi và được xem là một lĩnh vực học thuật bài bản và hệ thống. Trong số các công trình về ngữ dụng học ở thời kì đầu, nghiên cứu của Đỗ Hữu Châu và Nguyễn Đức Dân được xem là những công trình tiên phong về lí thuyết ngữ dụng học và hành động ngôn ngữ.

Đỗ Hữu Châu (1993, 2003) đã trình bày và phân tích các vấn đề cơ bản của lí thuyết ngữ dụng học trên toàn thế giới, đồng thời luận giải và làm rõ các vấn đề tương ứng trong ngữ dụng học tiếng Việt. Đây được xem là một trong những tài liệu nghiên cứu về lí thuyết ngữ dụng học tiêu biểu của Việt Nam với các nội dung như khái quát về ngữ dụng học, chiếu vật và chỉ xuất, hành động ngôn ngữ, lí thuyết lịch sự, lí thuyết lập luận, lí thuyết hội thoại, ý nghĩa hàm ẩn và ý nghĩa tường minh. Công trình này không chỉ được sử dụng làm tài liệu giảng dạy tại nhiều trường đại học và các chuyên ngành xã hội học còn là tài liệu cơ sở cho nghiên cứu khoa học của nhiều thế hệ sinh viên, học viên và nghiên cứu sinh tại Việt Nam [6], [7]. Nguyễn Đức Dân (1998) đã giới thiệu một số nội dung cơ bản của ngữ dụng học như đại cương ngữ dụng học, hành động ngôn ngữ, hội thoại và lí thuyết lập luận.

Từ đó, các nghiên cứu về ngữ dụng học và hành động ngôn ngữ ở Việt Nam đã được mở rộng và phát triển, đóng góp vào sự phát triển của lĩnh vực này ở Việt Nam và trên thế giới [11]. Nguyễn Thiện Giáp (2022) dựa trên nghiên cứu của Austin và Searle đã tổng hợp các lí thuyết và vấn đề liên quan đến ngôn ngữ học bao gồm phân loại các hành động ngôn từ, phát ngôn ngôn hành, biểu thức ngôn hành, các phương tiện chỉ ra lực dị ngôn, động từ ngôn hành, hành động ngôn từ trực tiếp và gián tiếp, cách nhận diện hành động ngôn từ gián tiếp và quan hệ giữa hình thức câu với hành động ngôn từ… Tất cả những nội dung này được tác giả phân tích một cách tinh tế và trình bày tường minh trên cơ sở tinh lọc và xâu chuỗi linh hoạt giữa ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng [28]. 10 Bên cạnh các nhà nghiên cứu đã được đề cập ở trên, còn có rất nhiều nhà nghiên cứu khác đã đóng góp cho lĩnh vực ngữ dụng học nói chung và lí thuyết hành động ngôn ngữ của tiếng Việt nói riêng. Trong số đó, có thể kể đến các tên tuổi như, Cao Xuân Hạo [34], Đỗ Thị Kim Liên [56], Lê Đông [20], Nguyễn Văn Khang [53], Nguyễn Văn Hiệp [43], Đỗ Việt Hùng [48] và Vũ Thị Thanh Hương [49].

Từ bức tranh tổng thể đó, có thể thấy rõ ràng rằng lí thuyết hành động ngôn ngữ đã được khắc sâu và ngày càng chắc chắn hơn trong một số lĩnh vực nhất định. Lí thuyết hành động ngôn ngữ đã mở ra nhiều hướng nghiên cứu ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Các nghiên cứu xoay quanh việc nghiên cứu hành động ngôn ngữ của các nhóm hoặc cá thể khác nhau như nghiên cứu cặp trao đáp để hiểu về tương tác giữa các cá thể, nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong quan hệ với phép lịch sự, so sánh sử dụng ngôn ngữ trong từng văn hóa khác nhau, nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong tác phẩm văn học để hiểu về cách tác giả sử dụng ngôn ngữ, và nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong môi trường giao tiếp như trường học, truyền hình, bệnh viện, báo chí, công sở, và nhiều hơn thế nữa. Các nghiên cứu này đã được thực hiện trên toàn thế giới, bao gồm cả Việt Nam.

Tại Việt Nam, hành động ngôn ngữ thường được nghiên cứu trong các luận án, luận văn và bài báo khoa học. Các hành động ngôn ngữ trong tiếng Việt đã được nghiên cứu đa dạng, bao gồm khen, cầu khiến, yêu cầu, từ chối, đe dọa, phản bác, cho, tặng, hỏi, nhờ, chê, giễu nhại, trách, khuyên, chửi, phê bình, nịnh, thề, cam kết, cảm thán, ra lệnh, giới thiệu, xin phép - hồi đáp, cảm ơn - tiếp nhận, xin lỗi - tiếp nhận. Trong luận án này, chúng tôi không thể miêu tả tất cả các nghiên cứu về các hành động ngôn ngữ cụ thể trong tiếng Việt, do đó, chúng tôi khái quát các hành động ngôn ngữ tiếng Việt đã được nghiên cứu theo 6 nhóm sau: 11 Bảng 1. Bảng khái quát các nghiên cứu về hành động ngôn ngữ trong tiếng Việt TT Nhóm Hướng tiếp cận Năm (Nhóm) Tác giả 1 Nghiên cứu nhóm Áp dụng lí thuyết dụng học để nghiên cứu một nhóm 1996 Đinh Thị Hà [29] động từ nói năng các động từ cùng nhóm hoặc gần nhóm về mặt cấu trúc 1996 Nguyễn Thị Ngân [65] và ngữ nghĩa.