HÀNH ĐỘNG PHÀN NÀN TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG NHẬT

Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học: Nghiên cứu hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật. Phân tích sự tương đồng, khác biệt về văn hóa qua ngôn ngữ.

• Tác giả: Dương Quỳnh Nga
• Người hướng dẫn: Bùi Trọng Ngoãn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Hành Động Phàn Nàn Trong Tiếng Việt Và Tiếng Nhật
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TRANG THÔNG TIN LUẬN ÁN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU, SƠ ĐỒ TRONG LUẬN ÁN
• 1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 2. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục đích nghiên cứu
• 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 3. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ NGỮ LIỆU KHẢO SÁT
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Ngữ liệu khảo sát
• 4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 5. ĐÓNG GÓP KHOA HỌC CỦA LUẬN ÁN
• 5.1. Về mặt lí luận
• 5.2. Về mặt thực tiễn
• 6. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Những nghiên cứu về hành động ngôn ngữ
• 1.3. Những nghiên cứu về hành động phàn nàn
• 1.4. Hành động ngôn ngữ
• 1.5. Hành động phàn nàn
• 1.6. Văn hóa giao tiếp và phép lịch sự
• 1.7. Lí thuyết về nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ
• 1.8. Tiểu kết chương 1
• 2. HÀNH ĐỘNG PHÀN NÀN TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Khảo sát hành động phàn nàn trong tiếng Việt thông qua các dấu hiệu ngôn hành
• 2.2. Dấu hiệu hình thức của hành động phàn nàn trong tiếng Việt
• 2.3. Các nhân tố giao tiếp của hành động phàn nàn trong tiếng Việt
• 2.4. Chiến lược giao tiếp khi thực hiện hành động phàn nàn trong tiếng Việt
• 2.5. Sử dụng hành động ngôn ngữ phàn nàn gián tiếp trong tiếng Việt
• 2.6. Sử dụng các yếu tố mở rộng trong phát ngôn phàn nàn
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. HÀNH ĐỘNG PHÀN NÀN TRONG TIẾNG NHẬT
• 3.1. Khảo sát hành động phàn nàn trong tiếng Nhật thông qua các dấu hiệu ngôn hành
• 3.2. Dấu hiệu hình thức của hành động phàn nàn trong tiếng Nhật
• 3.3. Các nhân tố giao tiếp của hành động phàn nàn trong tiếng Nhật
• 3.4. Chiến lược giao tiếp khi thực hiện hành động phàn nàn trong tiếng Nhật
• 3.5. Sử dụng hành động ngôn ngữ phàn nàn gián tiếp trong tiếng Nhật
• 3.6. Sử dụng các yếu tố mở rộng trong phát ngôn phàn nàn
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• 4. ĐỐI CHIẾU HÀNH ĐỘNG PHÀN NÀN TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG NHẬT
• 4.1. Đối chiếu hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật
• 4.2. Đối chiếu các dấu hiệu ngôn hành của hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật
• 4.3. Đối chiếu các chiến lược giao tiếp khi thực hiện hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật
• 4.4. Một số vấn đề về văn hóa của người Việt và người Nhật thông qua hành động phàn nàn
• 4.5. Quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa
• 4.6. Khái quát văn hóa giao tiếp của người Việt và người Nhật
• 4.7. Khái quát văn hóa giao tiếp của người Việt và người Nhật thông qua hành động phàn nàn
• 4.8. Một số giải pháp và đề xuất của luận án
• 4.8.1. Giải pháp trong việc sử dụng hành động phàn nàn
• 4.8.2. Giải pháp trong việc giảng dạy ngoại ngữ
• 4.9. Tiểu kết chương 4
• 5. NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN CẦN ĐƯỢC TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU

Tóm tắt

I. Phân Tích Hành Động Phàn Nàn Tổng Quan Tại Sao Quan Trọng

Ngữ dụng học, một nhánh của ngôn ngữ học, tập trung vào việc sử dụng ngôn ngữ trong bối cảnh giao tiếp. Tại Việt Nam, việc ứng dụng ngữ dụng học để nghiên cứu các hành động ngôn ngữ đã góp phần đáng kể vào việc làm rõ khuôn mẫu giao tiếp của người Việt. Các nghiên cứu này không chỉ cung cấp kiến thức về ngữ dụng học tiếng Việt, mà còn giúp mô tả các đặc điểm văn hóa Việt Nam, đặc điểm giao tiếp và phong cách nói năng của người Việt nói chung. Điều này tạo nên một cái nhìn sâu sắc về cách chúng ta lý giải và sử dụng ngôn ngữ, đồng thời củng cố nền tảng cho sự phát triển của ngôn ngữ học tại Việt Nam. Theo tài liệu gốc, “Việc áp dụng lí thuyết ngữ dụng để nghiên cứu các hành động ngôn ngữ trong tiếng Việt khá phổ biến và đã có những đóng góp đáng kể trong việc xác lập những khuôn hình đa dạng và sắc nét về các hành động ngôn ngữ.”

1.1. Hành Động Phàn Nàn Bản Chất Đe Dọa Thể Diện

Hành động phàn nàn là một hành động có bản chất đe dọa thể diện của người cùng tham gia giao tiếp. Thực tế, hành động này xuất hiện phổ biến trong giao tiếp hàng ngày, ở nhiều môi trường khác nhau và giữa nhiều đối tượng giao tiếp. Việc nghiên cứu hành động này giúp hiểu rõ hơn về sắc thái biểu cảm và cường độ phàn nàn trong các ngữ cảnh giao tiếp khác nhau. Nghiên cứu này còn liên hệ với mô hình văn hóa - ngôn ngữ để lý giải về cơ chế biểu đạt hành động phàn nàn.

1.2. Tại Sao Nghiên Cứu Hành Động Phàn Nàn Tiếng Việt Nhật

Trong giới nghiên cứu ngôn ngữ học toàn cầu, nhiều nghiên cứu về phạm trù thái độ và cảm xúc được biểu thị trong các ngôn ngữ khác nhau đã ra đời. Điều này giúp so sánh sự tương đồng và khác biệt giữa các ngôn ngữ từ góc độ ngữ dụng học. Các nghiên cứu tập trung vào hành động ngôn ngữ nói chung và hành động phàn nàn nói riêng, giúp kiểm nghiệm và làm sâu sắc hơn lý thuyết ngữ dụng. Ngôn ngữ và văn hóa có mối liên hệ chặt chẽ, ảnh hưởng lẫn nhau.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Thiếu So Sánh Tiếng Việt Tiếng Nhật

Trong các nghiên cứu về hành động phàn nàn, phần lớn tập trung phân tích đặc điểm và các yếu tố ảnh hưởng đến các chiến lược giao tiếp, dựa trên đặc trưng văn hóa và xã hội của từng quốc gia. Trong giới Nhật ngữ và Việt ngữ, các công trình nghiên cứu đối chiếu hành động ngôn ngữ phàn nàn giữa tiếng Nhật với một ngôn ngữ khác đã xuất hiện. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu các công trình nghiên cứu so sánh, đối chiếu để tìm ra những sự tương đồng và khác biệt trong tư duy và văn hóa của hai nước Việt Nam và Nhật Bản. Việc nghiên cứu cụ thể và hệ thống về các đặc điểm ngôn ngữ của hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật là cần thiết.

2.1. Đánh Giá Các Nghiên Cứu Hiện Tại Về Hành Động Ngôn Ngữ

Các nghiên cứu về hành động ngôn ngữ, bao gồm hành động phàn nàn, đã phát triển mạnh mẽ trong những thập kỷ gần đây. Tuy nhiên, cần có thêm các nghiên cứu so sánh giữa các ngôn ngữ khác nhau để hiểu rõ hơn về sự đa dạng văn hóa và cách thức giao tiếp trong từng ngữ cảnh cụ thể. Những nghiên cứu này giúp kiểm nghiệm và làm sâu sắc hơn lý thuyết ngữ dụng, đồng thời khám phá các trạng thái cảm xúc được biểu hiện qua ngôn ngữ.

2.2. Sự Cần Thiết Của Nghiên Cứu Đối Chiếu Ngôn Ngữ Học

Nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ học, đặc biệt là giữa tiếng Việt và tiếng Nhật, là cần thiết để khám phá những khác biệt tinh tế trong văn hóa giao tiếp và phân tích ngữ dụng học. Điều này giúp cải thiện khả năng giao tiếp liên văn hóa và giảm thiểu hiểu lầm trong các tình huống giao tiếp quốc tế. Nghiên cứu này cũng có thể cung cấp thông tin hữu ích cho việc giảng dạy và học tập ngôn ngữ.

2.3. Vai Trò Của Văn Hóa Trong Biểu Đạt Phàn Nàn

Văn hóa Việt Nam và văn hóa Nhật Bản có ảnh hưởng sâu sắc đến cách mọi người thể hiện hành động phàn nàn. Nghiên cứu này giúp xác định các đặc điểm văn hóa đặc trưng và cách chúng tác động đến sắc thái biểu cảm và cường độ phàn nàn. Việc hiểu rõ các yếu tố văn hóa giúp người học ngôn ngữ tránh được những lỗi giao tiếp không mong muốn.

III. Cách Phân Tích Dấu Hiệu Ngôn Hành Của Phàn Nàn Hướng Dẫn Chi Tiết

Luận án tập trung khảo sát các biểu thức ngôn hành biểu thị hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật, nhằm tìm ra những nét tương đồng và khác biệt. Trên cơ sở phân tích các phát ngôn chứa hành động phàn nàn, luận án phân loại các hành động có thể gián tiếp thực hiện hành động phàn nàn thành bốn nhóm: điều khiển, biểu cảm, tái hiện và cam kết. Phân tích diễn ngôn phàn nàn là yếu tố then chốt để hiểu được bản chất của sự phàn nàn.

3.1. Dấu Hiệu Ngôn Hành trong Tiếng Việt Vị Từ Tình Thái

Trong tiếng Việt, hành động phàn nàn thường không có động từ ngôn hành trực tiếp. Dấu hiệu nhận diện thông qua các từ ngữ chuyên dụng như vị từ tình thái, vị từ tình thái tính, tiểu từ tình thái cuối câu, quán ngữ tình thái và thán từ. Thói quen sử dụng ngôn ngữ của người Việt thể hiện rõ trong việc sử dụng nhiều yếu tố tình thái, đặc biệt khi thực hiện hành động phàn nàn.

3.2. Trợ Từ Tiếng Nhật Chìa Khóa Nhận Diện Hành Động Phàn Nàn

Tiếng Nhật, một ngôn ngữ đa âm tiết chắp dính, biểu hiện ý nghĩa ngữ pháp và ngữ dụng chi tiết bằng cách sử dụng trợ từ. Các trợ từ kết thúc (終助詞), trợ từ quan hệ (係助詞), trợ từ cách (格助詞), trợ từ nối (接続助詞), từ chỉ xuất (指示語) và từ ngữ mang nghĩa tiêu cực (否定的な意味を表す言葉) thường được sử dụng trong phát ngôn phàn nàn.

3.3. Phân Loại Các Hành Động Gián Tiếp Thể Hiện Phàn Nàn

Luận án phân loại các hành động gián tiếp thể hiện phàn nàn thành 4 nhóm chính: điều khiển (cố gắng thay đổi hành vi của người khác), biểu cảm (thể hiện cảm xúc tiêu cực), tái hiện (kể lại sự việc gây phàn nàn), và cam kết (hứa hẹn giải quyết vấn đề). Việc phân loại này giúp hiểu rõ hơn về các chiến lược giao tiếp khi thực hiện hành động phàn nàn.

IV. So Sánh Tiếng Việt Tiếng Nhật Khác Biệt Văn Hóa Giao Tiếp

Để đảm bảo tính lịch sự trong giao tiếp, người Việt thường lựa chọn và sử dụng từ xưng hô phù hợp, sử dụng nhiều phương tiện ngôn ngữ để thể hiện tính lịch sự, tạo môi trường giao tiếp thoải mái. Ngược lại, trong xã hội Nhật Bản, việc sử dụng các trợ từ tương ứng với các chức năng khác nhau là rất quan trọng. Người Nhật thường tránh đối đầu khi thực hiện hành động phàn nàn, sử dụng đa dạng các trợ từ để thể hiện suy nghĩ và cảm xúc một cách lịch sự, tế nhị, tránh gây tổn thương cho người nghe. So sánh văn hóa giao tiếp là trọng tâm để làm nổi bật sự khác biệt.

4.1. Tính Lịch Sự Trong Giao Tiếp Góc Nhìn Việt Nam

Trong văn hóa Việt Nam, tính lịch sự được thể hiện qua việc lựa chọn từ xưng hô phù hợp và sử dụng các phương tiện ngôn ngữ đa dạng. Điều này nhằm tạo ra một môi trường giao tiếp thoải mái và tôn trọng lẫn nhau. Các yếu tố tình thái trong lời nói đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện sắc thái biểu cảm và giảm thiểu sự căng thẳng trong giao tiếp.

4.2. Tránh Đối Đầu Phương Pháp Phàn Nàn Của Người Nhật

Văn hóa Nhật Bản đề cao sự hòa nhã và tránh đối đầu trong giao tiếp. Khi thực hiện hành động phàn nàn, người Nhật thường sử dụng các trợ từ để thể hiện cảm xúc một cách tế nhị và tránh gây tổn thương cho người nghe. Việc sử dụng các trợ từ thể hiện sự tôn trọng và giữ gìn mối quan hệ giữa các bên.

4.3. Mối Quan Hệ Ngôn Ngữ Văn Hóa Xã Hội Sơ Đồ Phân Tích

Luận án đề xuất một sơ đồ phân tích mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và xã hội, giúp hiểu rõ hơn về cách các yếu tố này tác động đến hành động phàn nàn. Nghiên cứu các tiêu chí nhận diện gắn với điều kiện thuận ngôn của hành động phàn nàn cũng là nghiên cứu về đặc trưng văn hóa và tư duy của từng dân tộc. Mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa cho phép sử dụng kết quả nghiên cứu của ngôn ngữ học làm cơ sở cho văn hóa học và ngược lại.

V. Giải Pháp Đề Xuất Ứng Dụng Nghiên Cứu Hành Động Phàn Nàn

Nghiên cứu về hành động phàn nàn có thể ứng dụng trong việc cải thiện giao tiếp liên văn hóa và giảng dạy ngoại ngữ. Việc hiểu rõ các đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa liên quan đến hành động phàn nàn giúp người học ngôn ngữ tránh được những hiểu lầm và giao tiếp hiệu quả hơn. Cần có các giải pháp cụ thể trong việc sử dụng hành động phàn nàn và giảng dạy ngoại ngữ.

5.1. Cải Thiện Giao Tiếp Liên Văn Hóa Bí Quyết Hiệu Quả

Để cải thiện giao tiếp liên văn hóa, cần trang bị kiến thức về các đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa của các quốc gia khác nhau. Việc hiểu rõ các chiến lược giao tiếp và cách thể hiện cảm xúc trong từng ngữ cảnh giao tiếp giúp người học ngôn ngữ tránh được những lỗi giao tiếp không mong muốn và xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với người bản xứ.

5.2. Giảng Dạy Ngoại Ngữ Tích Hợp Nghiên Cứu Ngữ Dụng Học

Việc tích hợp nghiên cứu ngữ dụng học vào chương trình giảng dạy ngoại ngữ giúp người học không chỉ nắm vững kiến thức ngôn ngữ mà còn hiểu rõ về văn hóa giao tiếp. Điều này giúp họ giao tiếp tự tin và hiệu quả hơn trong các tình huống thực tế. Cần có các bài tập và hoạt động thực hành giúp người học rèn luyện kỹ năng giao tiếp và ứng xử phù hợp với từng ngữ cảnh giao tiếp.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Hành Động Phàn Nàn

Nghiên cứu về hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật đã cung cấp những thông tin hữu ích về sự tương đồng và khác biệt trong cách thức biểu đạt thái độ phàn nàn. Nghiên cứu này góp phần vào sự phát triển của ngữ dụng học và cung cấp cơ sở cho việc cải thiện giao tiếp liên văn hóa. Cần có thêm các nghiên cứu tiếp theo để khám phá sâu hơn về các khía cạnh khác của hành động phàn nàn và các hành động ngôn ngữ khác.

6.1. Những Vấn Đề Cần Tiếp Tục Nghiên Cứu Thách Thức Cơ Hội

Có nhiều vấn đề liên quan đến hành động phàn nàn cần được tiếp tục nghiên cứu, bao gồm các yếu tố tâm lý ảnh hưởng đến hành động phàn nàn, sự thay đổi của hành động phàn nàn theo thời gian và sự khác biệt trong hành động phàn nàn giữa các nhóm xã hội khác nhau. Các nghiên cứu này sẽ giúp hiểu rõ hơn về bản chất phức tạp của hành động phàn nàn và ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Học Đối Chiếu

Nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu đóng vai trò quan trọng trong việc khám phá sự đa dạng ngôn ngữ và văn hóa. Việc so sánh các ngôn ngữ khác nhau giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách thức ngôn ngữ phản ánh tư duy và văn hóa của con người. Nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu cũng có thể cung cấp thông tin hữu ích cho việc phát triển các công cụ dịch thuật và hỗ trợ học tập ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Hành động phàn nàn là một hành động ngôn ngữ có bản chất đe dọa thể diện (Face Threatening Acts - FTAs) của người tiếp nhận giao tiếp, xuất hiện phổ biến trong đời sống sinh hoạt hằng ngày giữa các đối tượng và môi trường giao tiếp khác nhau. Dưới góc độ ngữ dụng học, việc biểu thị và mã hóa thái độ, cảm xúc phàn nàn luôn gắn liền với mô hình văn hóa - xã hội của từng cộng đồng ngôn ngữ. Luận án tiến sĩ ngữ văn/ngôn ngữ học của tác giả Dương Quỳnh Nga với đề tài "Hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật" (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 9229020, thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng năm 2024 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Bùi Trọng Ngoãn và TS. Nguyễn Thị Như Ý) xuất phát từ khoảng trống nghiên cứu thực tế: trong giới nghiên cứu Việt ngữ và Nhật ngữ, các công trình trước đây chủ yếu đối chiếu hành động phàn nàn giữa tiếng Nhật với một ngôn ngữ khác hoặc chỉ nghiên cứu đơn lẻ nội bộ tiếng Việt; chưa có công trình nào so sánh, đối chiếu một cách hệ thống các đặc điểm ngôn ngữ và chiến lược thực hiện hành động phàn nàn giữa tiếng Việt và tiếng Nhật gắn với bình diện văn hóa.

Mục tiêu nghiên cứu: Mục đích nghiên cứu của luận án là chỉ ra các đặc điểm của hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật nhằm tìm ra những nét tương đồng và khác biệt trong cách thức biểu đạt thái độ phàn nàn ở hai ngôn ngữ, hướng đến việc diễn giải vấn đề từ các khía cạnh văn hóa; từ đó đề xuất một số giải pháp trong việc sử dụng hành động phàn nàn nói chung và giảng dạy ngoại ngữ nói riêng.

Nhiệm vụ nghiên cứu (được đánh số theo văn bản):

1. Tổng quan những công trình nghiên cứu liên quan đến luận án và xây dựng hệ thống cơ sở lí thuyết cho luận án;
2. Xác lập khái niệm về hành động phàn nàn, điều kiện thuận ngôn và các tiêu chí giúp nhận diện hành động phàn nàn;
3. Khảo sát các đặc điểm và chiến lược giao tiếp khi thực hiện hành động phàn nàn trong tiếng Việt;
4. Khảo sát các đặc điểm và chiến lược giao tiếp khi thực hiện hành động phàn nàn trong tiếng Nhật;
5. So sánh, đối chiếu hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật;
6. Tổng kết các kết quả đã nghiên cứu và rút ra kết luận.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật, trọng tâm là các hành động phàn nàn và nội dung của phát ngôn phàn nàn trong từng ngôn ngữ.
• Phạm vi và nguồn ngữ liệu khảo sát: Luận án tập trung khảo sát ngôn ngữ đối thoại giữa các nhân vật trong các tác phẩm văn học tự sự hiện thực. Tổng dung lượng ngữ liệu khảo sát gồm 1.728 biểu thức ngôn ngữ chứa hành động phàn nàn trong cả tiếng Việt và tiếng Nhật. Trong tiếng Việt, ngữ liệu được trích xuất từ tuyển tập truyện ngắn của ba tác giả: Vũ Trọng Phụng, Nam Cao và Ma Văn Kháng. Trong tiếng Nhật, ngữ liệu được trích xuất từ tuyển tập truyện ngắn của hai tác giả: Naoki Hyakuta và Natsume Soseki.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành điểm luận các công trình nghiên cứu theo hai trục chính: nghiên cứu về hành động ngôn ngữ nói chung và nghiên cứu chuyên sâu về hành động phàn nàn nói riêng.

1. Các nghiên cứu về hành động ngôn ngữ

• Nghiên cứu quốc tế: Austin (1962) đặt nền móng cho Lí thuyết hành động ngôn ngữ thông qua việc phân chia hành động phát ngôn thành ba cấp độ: hành động tạo ngôn (locutionary act), hành động trung ngôn/ở lời (illocutionary act), và hành động xuyên ngôn/mượn lời (perlocutionary act), cùng bảng phân loại 5 phạm trù hành động ở lời (Phán xử, Hành xử, Cam kết, Trình bày, Ứng xử). J. Searle (1969, 1979) phát triển lí thuyết với 12 tiêu chí phân loại và xác lập 5 phạm trù hành động: Tái hiện (Representatives), Điều khiển (Directives), Cam kết (Commissives), Biểu cảm (Expressives), và Tuyên bố (Declarations). Các tác giả tiếp nối như O. Ducrot (1972), Brown và Levinson (1987), Wierzbicka (1987), Thomas (1995), Yule (1996) đã mở rộng lí thuyết ngữ dụng học về lập luận, lịch sự, và hành động ngôn ngữ gián tiếp.
• Nghiên cứu tại Việt Nam: Lí thuyết ngữ dụng được giới thiệu từ cuối thập niên 1980 với các công trình nền tảng của Đỗ Hữu Châu (1993, 2003), Nguyễn Đức Dân (1998), Nguyễn Thiện Giáp (2004, 2008, 2022), cùng các nghiên cứu của Cao Xuân Hạo (1991), Đỗ Thị Kim Liên, Lê Đông, Nguyễn Văn Khang, Nguyễn Văn Hiệp (2008), Đỗ Việt Hùng (2011), Vũ Thị Thanh Hương. Luận án khái quát các nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong nước thành 6 nhóm tiếp cận chính:

TT	Nhóm hướng tiếp cận	Tác giả và năm công bố tiêu biểu trong văn bản
1	Nghiên cứu nhóm động từ nói năng	Đinh Thị Hà (1996), Nguyễn Thị Ngân (1996), Vũ Tiến Dũng (2003), Nguyễn Thị Thanh Ngân (2012)
2	Nghiên cứu hành động ngôn ngữ cụ thể	Nguyễn Phương Chi (1997), Đỗ Quang Việt (2003), Nguyễn Thủy Minh (2006), Vũ Thị Nga (2010), Đào Thanh Lan (2012), Nguyễn Thị Thanh Huệ (2015), Phan Thị Thanh Thủy (2016)
3	Nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong các sự kiện lời nói	Nguyễn Thị Hoàng Yến (2006), Dương Tuyết Hạnh (2007), Chử Thị Bích (2008), Vũ Tố Nga (2010), Nguyễn Thu Hạnh (2022)
4	Nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong cặp thoại hoặc cặp trao đáp	Phạm Thị Hà (2013), Nguyễn Thị Mai Hoa (2016), Đàm Thị Ngọc Ngà (2016), Nguyễn Văn Đồng (2018)
5	Nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong tác phẩm văn học	Đặng Thị Mai Hồng (2001), Phan Thị Việt Anh (2009), Cao Xuân Hải (2010), Đặng Thị Hảo Tâm (2011), Trần Thị Hoàng Yến (2014)
6	Nghiên cứu hành động ngôn ngữ có đối sánh với ngôn ngữ khác	Nguyễn Văn Quang (1999), Nguyễn Văn Độ (2000), Trần Chi Mai (2005), Trần Kim Hằng (2011), Nguyễn Phương Chi (2014), Trương Văn Định (2015), Lê Thị Thúy Hà (2015), Trần Thị Phương Thu (2015), Nguyễn Thị Mai Hoa (2016)

2. Các nghiên cứu chuyên sâu về hành động phàn nàn

• Nghiên cứu quốc tế:
  • Murphy & Neu (1996), Trosborg (1995), Olshtain & Weinbach (1985) phân loại chiến lược phàn nàn thành hai nhóm: trực tiếp (direct complaints) và gián tiếp (indirect complaints), đồng thời xác định 5 thang độ nghiêm trọng của lời phàn nàn (least severe, somewhat severe, fairly severe, severe, very severe) và các phương thức gia tăng/giảm nhẹ mức độ trầm trọng.
  • Tại Nhật Bản: Hajikano, Tetsuo Kumatoridani và Hiroko Fujimori (1996) đối chiếu hành động phàn nàn của người Nhật với người nước ngoài học tiếng Nhật, chỉ ra khuynh hướng duy trì chữ "hòa" (wa) và tránh đối đầu của người Nhật. Guo Hekiran (2007) phân tích các nhân tố bên ngoài (vị thế xã hội, quan hệ thân - sơ, tuổi tác, giới tính) và nhân tố bên trong ảnh hưởng đến chiến lược phàn nàn. Park Seung Won (2000) nghiên cứu yếu tố phi lời và lời mào đầu (lead) khi phàn nàn giữa người Nhật và người Hàn. Lee Sun Hee (2006) đối chiếu biểu thức mở đầu và kết thúc phàn nàn giữa tiếng Nhật và tiếng Hàn. Dong Hua Cui (2008) so sánh phản ứng phàn nàn giữa người Nhật và người Trung Quốc. Woo Saming (2017) khảo sát chiến lược lịch sự âm tính của người Nhật và lịch sự dương tính của người Thái khi bị phàn nàn. Prokopeva Mariia (2020) đối chiếu khuynh hướng nói vòng vo của người Nhật với sự trực diện của người Nga khi phàn nàn.
• Nghiên cứu tại Việt Nam:
  • Lại Thị Minh Đức (2001) nghiên cứu hành vi than phiền trong tiếng Việt; Đặng Thị Mai Hồng (2001) khảo sát hành vi trách móc trong ca dao Quảng Bình; Nguyễn Thu Hạnh (2004, 2022) phân tích sự kiện lời nói trách và hành động trách của giáo viên trong môi trường sư phạm; Vũ Minh An (2003) miêu tả cấu trúc các yếu tố tình thái trong lời than phiền; Nguyễn Thị Hoàng Yến (2006) phân tích sự kiện lời nói chê; Phan Thị Việt Anh (2009) nghiên cứu hành vi trách trong ca dao trữ tình; Lê Thị Thúy Hà (2012) nghiên cứu chiến lược phê phán; Phạm Văn Hạnh và Hoàng Thị Huệ (2014) khảo sát hành vi phàn nàn của khách hàng; Đào Thị Thanh Huyền (2023) xác lập cơ sở nhận diện hành vi phàn nàn qua đánh giá chủ quan, phạm vi đối tượng và ngữ cảnh.

Khoảng trống nghiên cứu: Các công trình đi trước chưa xây dựng một hệ thống tiêu chí nhận diện đầy đủ về dấu hiệu ngôn hành (kết cấu, từ ngữ chuyên dụng, hướng lợi ích) của hành động phàn nàn trong tiếng Việt, đồng thời hoàn toàn thiếu vắng công trình nghiên cứu đối chiếu liên ngôn ngữ và liên văn hóa giữa tiếng Việt và tiếng Nhật về hành động này. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống nêu trên.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

1. Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Phân loại hành động ngôn ngữ: Dựa trên khung phân loại của J. Searle, hành động phàn nàn được xác định thuộc nhóm hành động Biểu cảm (Expressives), tương ứng với phạm trù Ứng xử (Behabitives) của Austin. Luận án quy tụ các hành vi có cùng bản chất ngữ dụng bao gồm: trách mắng, phê phán, than phiền, kêu ca, than vãn vào phạm trù chung là hành động phàn nàn (xem xét chúng như các đích ở lời cụ thể).
• Lí thuyết thể diện và lịch sự: Vận dụng mô hình của Brown & Levinson (1987), xác định phàn nàn là hành vi đe dọa thể diện dương tính của người nghe (và tiềm ẩn đe dọa thể diện của cả người nói khi có phản hồi tiêu cực).
• Mô hình biểu thức ngôn hành của hành động phàn nàn:
  • Biểu thức phàn nàn tường minh:
    • Tiếng Việt: Sp1 + Vphàn nàn + Sp2 + NDPN
    • Tiếng Nhật: Sp1 + Sp2 + NDPN + Vphàn nàn (Trong đó: Sp1 là người nói/người phàn nàn; Sp2 là người nghe/người bị phàn nàn; Vphàn nàn là động từ phàn nàn; NDPN là nội dung phàn nàn. Thực tế khảo sát cho thấy Vphàn nàn không thực hiện chức năng ngôn hành trực tiếp, do đó biểu thức tường minh hầu như không xuất hiện).
  • Biểu thức phàn nàn nguyên cấp (hàm ẩn): Có cấu trúc tổng quát là Sp2 + NDPN hoặc chỉ tồn tại thành phần NDPN (khi Sp1 và Sp2 bị tỉnh lược).
• Điều kiện thuận ngôn (Felicity conditions) của hành động phàn nàn (theo J. Searle):
  1. Điều kiện nội dung mệnh đề: Tồn tại một hành vi/sự việc do Sp2 thực hiện trước đó gây thiệt hại vật chất, tinh thần cho Sp1, hoặc một vấn đề xã hội tác động tiêu cực đến Sp1.
  2. Điều kiện chuẩn bị: Sp1 có căn cứ cho rằng hành động của Sp2 là sai trái, không phù hợp; Sp1 tin rằng việc nói ra sẽ khiến Sp2 điều chỉnh hoặc chia sẻ, đồng cảm.
  3. Điều kiện chân thành: Sp1 thực sự cảm thấy phiền muộn, bất mãn, không hài lòng đối với hành động/sự việc được nêu trong mệnh đề.
  4. Điều kiện căn bản: Lời phát ngôn được tính là sự thể hiện thái độ không hài lòng, trách cứ hoặc yêu cầu Sp2 nhận thức trách nhiệm về sự việc.

2. Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và thủ pháp định lượng:

1. Phương pháp phân tích diễn ngôn: Đặt phát ngôn phàn nàn vào hoàn cảnh giao tiếp cụ thể, gắn với cương vị, vị thế liên nhân của các nhân vật tham gia giao tiếp nhằm phân tích các thành tố trong biểu thức ngôn hành.
2. Phương pháp miêu tả: Phân tích, hệ thống hóa và thuyết minh các dấu hiệu hình thức, cấu trúc ngữ pháp, ngữ nghĩa của hành động phàn nàn theo các nhóm chuyên biệt.
3. Phương pháp so sánh, đối chiếu: Đối chiếu cấu trúc, dấu hiệu nhận diện, chiến lược giao tiếp và đặc trưng văn hóa giữa tiếng Việt và tiếng Nhật.
4. Thủ pháp thống kê - phân loại: Tập hợp, sàng lọc và phân loại 1.728 ngữ liệu phàn nàn thực tế để xác lập tần suất xuất hiện của các kết cấu, từ ngữ chuyên dụng, đối tượng phàn nàn và chiến lược giao tiếp.

3. Nguồn tư liệu và dữ liệu

Ngữ liệu gồm 1.728 phát ngôn đối thoại chứa hành động phàn nàn được thu thập từ các tác phẩm tự sự hiện thực:

• Tiếng Việt: Tuyển tập truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Ma Văn Kháng.
• Tiếng Nhật: Tuyển tập truyện ngắn của Naoki Hyakuta và Natsume Soseki.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu và Cơ sở lí luận

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu về lí thuyết hành động ngôn ngữ và hành động phàn nàn trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả xác lập khung lí thuyết nền tảng dựa trên quan điểm của Austin, Searle, Brown & Levinson, và Wierzbicka. Chương này làm rõ khái niệm hành động phàn nàn, cấu trúc biểu thức ngôn hành tường minh và nguyên cấp, 4 điều kiện thuận ngôn, mối quan hệ giữa ngôn ngữ - văn hóa - phép lịch sự, cũng như lí thuyết nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ.

Chương 1 cung cấp các khung khái quát thông qua hệ thống bảng:

• Bảng 1.1: Khái quát các nghiên cứu về hành động ngôn ngữ trong tiếng Việt (chia thành 6 nhóm tiếp cận).
• Bảng 1.2: Đặc điểm đích ở lời của hành động phàn nàn.
• Bảng 1.3: Đặc điểm của các nhóm đối tượng phàn nàn.

---

Chương 2: Hành động phàn nàn trong tiếng Việt

Chương 2 tập trung khảo sát 1.728 ngữ liệu tiếng Việt để nhận diện các dấu hiệu ngôn hành và chiến lược giao tiếp của hành động phàn nàn:

• Dấu hiệu hình thức và từ ngữ chuyên dụng: Do tiếng Việt không sử dụng động từ ngôn hành thực thi trực tiếp cho hành động phàn nàn, việc nhận diện dựa vào các kết cấu cú pháp và từ ngữ chuyên dụng:
  • Vị từ tình thái và vị từ tình thái tính: phải, lại, cứ, cứ... mãi, nỡ, đành...
  • Tiểu từ tình thái cuối câu: à, ư, nhỉ, nhé, cơ, chứ, đấy, mà...
  • Quán ngữ tình thái: rõ ràng là, thảo nào, tưởng là, ai ngờ, nói dại...
  • Thán từ: ôi, trời ơi, khổ quá, ôi chao, chết thật...
  • Các cấu trúc cú pháp biến đổi: Câu tỉnh lược chủ ngữ, câu đảo trật tự từ, câu cảm thán, câu hỏi tu từ.
• Các nhân tố giao tiếp: Phân tích quan hệ liên nhân giữa Sp1 và Sp2 theo vị thế quyền lực (Sp1 > Sp2: trên vai; Sp1 = Sp2: ngang vai; Sp1 < Sp2: dưới vai) và khoảng cách thân - sơ; xác định hướng lợi ích của hành động phàn nàn và các vấn đề bị phàn nàn.
• Chiến lược giao tiếp gián tiếp và yếu tố mở rộng: Phân loại 4 nhóm hành động gián tiếp thực hiện phàn nàn (Điều khiển, Biểu cảm, Tái hiện, Cam kết) và các yếu tố mở rộng giảm nhẹ hoặc gia tăng lực ngôn trung (abc ↓, abc ↑).

Chương 2 được minh chứng qua hệ thống dữ liệu:

• Bảng 2.1: Thống kê các kết cấu phổ biến nhận diện hành động phàn nàn trong tiếng Việt.
• Bảng 2.2: Thống kê các đối tượng phàn nàn trong tiếng Việt.
• Bảng 2.3 & 2.4: Thống kê đích ở lời và hướng lợi ích của hành động phàn nàn trong tiếng Việt.
• Bảng 2.5 & 2.6: Thống kê các vấn đề thường được phàn nàn và tần suất sử dụng hành động phàn nàn gián tiếp trong tiếng Việt.
• Biểu đồ 2.1, 2.2, 2.3 & Sơ đồ 1: Thống kê từ ngữ phổ biến, quan hệ liên nhân và sơ đồ dấu hiệu hình thức của hành động phàn nàn tiếng Việt.

---

Chương 3: Hành động phàn nàn trong tiếng Nhật

Chương 3 khảo sát hành động phàn nàn trong tiếng Nhật theo các tiêu chí tương ứng như tiếng Việt:

• Dấu hiệu hình thức và trợ từ chuyên dụng: Tiếng Nhật là ngôn ngữ chắp dính, ý nghĩa ngữ pháp và ngữ dụng được thể hiện chi tiết thông qua hệ thống trợ từ và chỉ xuất từ:
  • Trợ từ kết thúc (終助詞 - Shuujoshi): よ (yo), ね (ne), わ (wa), な (na), の (no)...
  • Trợ từ quan hệ (係助詞 - Kakujoshi / Keijoshi): は (wa), も (mo), こそ (koso), でも (demo)...
  • Trợ từ cách (格助詞 - Kakujoshi): が (ga), を (o), に (ni), で (de)...
  • Trợ từ nối (接続助詞 - Setsuzokujoshi): けど (kedo), のに (noni), から (kara), ても (temo)...
  • Từ chỉ xuất (指示語 - Shijigo): これ (kore), それ (sore), あれ (are), こんな (konna)...
  • Từ ngữ mang nghĩa tiêu cực (否定的な意味を表す言葉 - Hiteiteki na imi wo arawasu kotoba).
• Chiến lược giao tiếp gián tiếp trong tiếng Nhật: Cũng được chia thành 4 nhóm theo J. Searle: Điều khiển, Biểu cảm, Tái hiện, Cam kết. Người Nhật có xu hướng tỉnh lược Sp1 và Sp2, sử dụng câu hỏi lửng, câu điều kiện, hoặc lời mào đầu nhằm giảm thiểu tính trực diện.

Chương 3 trình bày các kết quả qua hệ thống dữ liệu:

• Bảng 3.1: Thống kê các kết cấu phổ biến nhận diện hành động phàn nàn trong tiếng Nhật.
• Bảng 3.2: Thống kê các đối tượng phàn nàn trong tiếng Nhật.
• Bảng 3.3 & 3.4: Thống kê đích ở lời và hướng lợi ích của hành động phàn nàn trong tiếng Nhật.
• Bảng 3.5 & 3.6: Thống kê các vấn đề thường được phàn nàn và tần suất sử dụng hành động phàn nàn gián tiếp trong tiếng Nhật.
• Biểu đồ 3.1, 3.2, 3.3 & Sơ đồ 2: Thống kê từ ngữ nhận diện, quan hệ liên nhân và sơ đồ dấu hiệu hình thức phàn nàn trong tiếng Nhật.

---

Chương 4: Đối chiếu hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật

Chương 4 tiến hành so sánh đối chiếu toàn diện giữa hai ngôn ngữ và liên hệ với đặc trưng văn hóa:

• Tương đồng: Cả hai ngôn ngữ đều hiếm khi sử dụng biểu thức ngôn hành tường minh có động từ ngôn hành thực thi; phần lớn thực hiện qua biểu thức nguyên cấp hoặc hành động gián tiếp; đều chịu sự chi phối chặt chẽ của quan hệ liên nhân (tuổi tác, vị thế, thân sơ) và quy tắc lịch sự.
• Khác biệt:
  • Về phương tiện biểu đạt: Tiếng Việt thể hiện qua các vị từ tình thái, tiểu từ cuối câu, thán từ và hệ thống đại từ xưng hô thân tộc phức tạp nhằm thiết lập không khí đối thoại. Tiếng Nhật thể hiện qua hệ thống trợ từ kết thúc, trợ từ nối, ngữ pháp thể bị động/tiêu cực và thường xuyên tỉnh lược đại từ nhân xưng.
  • Về chiến lược giao tiếp và văn hóa: Người Việt có xu hướng bộc lộ cảm xúc rõ nét hơn, sử dụng từ xưng hô thích hợp để vừa giải tỏa bức xúc vừa duy trì sự gắn kết. Người Nhật chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa duy trì sự hòa thuận (wa), tâm lí nhóm và ranh giới trong - ngoài (uchi - soto), do đó triệt để sử dụng chiến lược giảm nhẹ, nói lửng, tránh đối đầu trực tiếp để không làm tổn thương đối phương.
• Giải pháp và đề xuất: Đề xuất các nguyên tắc lựa chọn chiến lược phàn nàn phù hợp trong giao tiếp thực tế và giải pháp nâng cao hiệu quả giảng dạy tiếng Nhật cho người Việt cũng như dạy tiếng Việt cho người Nhật.

Chương 4 tổng hợp các kết quả đối chiếu qua hệ thống bảng và biểu đồ:

• Bảng 4.1: So sánh dấu hiệu nhận diện hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật.
• Bảng 4.2: So sánh đối tượng phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật.
• Bảng 4.3: So sánh các vấn đề thường được phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật.
• Bảng 4.4: So sánh chiến lược sử dụng hành động phàn nàn gián tiếp trong tiếng Việt và tiếng Nhật.
• Biểu đồ 4.1 đến 4.5 & Sơ đồ 3: So sánh dấu hiệu nhận diện, đích ở lời, hướng lợi ích, quan hệ liên nhân, chiến lược gián tiếp và sơ đồ mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và xã hội.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp về mặt lí luận

• Góp phần cụ thể hóa và mở rộng lí thuyết hành động phàn nàn trong phạm vi ngữ dụng học đối chiếu giữa hai ngôn ngữ thuộc hai loại hình khác nhau (tiếng Việt - ngôn ngữ đơn lập, không biến hình và tiếng Nhật - ngôn ngữ chắp dính).
• Cung cấp cơ sở khoa học xác định các tiêu chí nhận diện hành động phàn nàn khi không có động từ ngôn hành thực thi, làm sáng tỏ vai trò của các phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời (IFIDs), từ ngữ tình thái, trợ từ và kết cấu cú pháp.
• Minh chứng sinh động cho mối quan hệ tương tác hai chiều giữa ngôn ngữ học và văn hóa học trong việc kiến tạo và tiếp nhận phát ngôn mang tính đe dọa thể diện.

2. Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp nguồn ngữ liệu đối chiếu gồm 1.728 dẫn chứng thực tế trích từ tác phẩm văn học hiện thực của Việt Nam và Nhật Bản, phục vụ công tác nghiên cứu ngữ dụng học và ngôn ngữ học xã hội.
• Ứng dụng trực tiếp vào công tác biên soạn tài liệu, giảng dạy tiếng Nhật cho người Việt Nam và giảng dạy tiếng Việt cho người Nhật Bản, giúp người học nắm bắt các quy tắc ngữ dụng và chiến lược lịch sự khi thực hiện hành vi phàn nàn.
• Hỗ trợ công tác dịch thuật văn học và giao tiếp liên văn hóa Việt - Nhật, hạn chế các lỗi chuyển di ngữ dụng tiêu cực gây hiểu lầm hoặc xung đột giao tiếp.

3. Giải pháp và kiến nghị đề xuất

• Đề xuất các quy tắc ứng xử và lựa chọn phương tiện ngôn ngữ linh hoạt khi phàn nàn để đạt hiệu quả giao tiếp mà không phá vỡ quan hệ liên nhân.
• Đề xuất giải pháp đổi mới phương pháp giảng dạy ngoại ngữ: tích hợp kiến thức ngữ dụng học, phân tích hội thoại và các bài tập tình huống văn hóa giao tiếp bên cạnh kiến thức ngữ pháp thuần túy.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ vào phần "Những vấn đề liên quan đến luận án cần được tiếp tục nghiên cứu" và phạm vi xác định trong văn bản:

• Hạn chế về nguồn ngữ liệu: Ngữ liệu nghiên cứu của luận án chủ yếu tập trung vào ngôn ngữ đối thoại của các nhân vật trong tác phẩm văn học tự sự (truyện ngắn của 5 tác giả: Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Ma Văn Kháng, Naoki Hyakuta, Natsume Soseki). Mặc dù các tác phẩm phản ánh chân thực đời sống xã hội, ngôn ngữ văn học vẫn có tính nghệ thuật và sự khúc xạ qua ngòi bút tác giả.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng phạm vi khảo sát sang ngôn ngữ giao tiếp khẩu ngữ tự nhiên đời thường (ghi âm hội thoại trực tiếp) và các môi trường giao tiếp chuyên biệt (công sở, bệnh viện, trường học, dịch vụ thương mại, mạng xã hội).
  • Khảo sát sâu hơn các yếu tố phi lời (ánh mắt, cử chỉ, nét mặt, ngữ điệu) đi kèm hành động phàn nàn.
  • Nghiên cứu hành động hồi đáp/phản hồi đối với lời phàn nàn trong các cặp trao đáp tương tác hai chiều giữa người Việt và người Nhật.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo dành cho các nhóm đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, nhà nghiên cứu chuyên ngành Ngôn ngữ học và Ngữ dụng học: Tham khảo khung lí thuyết phân tích hành động ngôn ngữ gián tiếp, phương pháp nhận diện IFIDs, cách thức xử lí ngữ liệu đối chiếu liên ngôn ngữ và hệ thống bảng thống kê tại Chương 1, Chương 2 và Chương 3.
• Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ Nhật, Nhật Bản học, Việt Nam học: Sử dụng các phát hiện đối chiếu tại Chương 4 để hiểu rõ cơ chế vận hành của trợ từ tiếng Nhật (終助詞, 接続助詞) và yếu tố tình thái tiếng Việt, từ đó áp dụng vào thực hành giao tiếp và dịch thuật chuẩn xác về mặt ngữ dụng.
• Người làm công tác biên - phiên dịch và giao tiếp đối ngoại Việt - Nhật: Tham khảo các chiến lược lịch sự và cách thức chuyển đổi phát ngôn phàn nàn để tránh xung đột thể diện trong môi trường làm việc đa văn hóa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật hầu như không sử dụng biểu thức ngôn hành tường minh?
Trả lời: Trong thực tế giao tiếp ở cả hai ngôn ngữ, các động từ biểu thị hành động phàn nàn (như phàn nàn, than thở, kêu ca trong tiếng Việt hay fuman trong tiếng Nhật) không đảm nhận chức năng của động từ ngôn hành thực thi (performative verbs) ở ngôi thứ nhất thì hiện tại. Hơn nữa, do bản chất phàn nàn là hành vi đe dọa thể diện, người nói tránh dùng phát ngôn tường minh mà chuyển sang biểu thức nguyên cấp hoặc hành vi gián tiếp để đảm bảo tính lịch sự.

2. Tiếng Việt và tiếng Nhật sử dụng những từ ngữ chuyên dụng nào để nhận diện hành động phàn nàn?
Trả lời: Tiếng Việt sử dụng vị từ tình thái (phải, lại, cứ), tiểu từ tình thái cuối câu (à, ư, nhỉ, nhé, cơ, chứ), quán ngữ tình thái (rõ ràng là, tưởng là, ai ngờ), và thán từ (ôi, trời ơi, khổ quá). Tiếng Nhật sử dụng hệ thống trợ từ: trợ từ kết thúc (終助詞), trợ từ quan hệ (係助詞), trợ từ cách (格助詞), trợ từ nối (接続助詞), từ chỉ xuất (指示語), và các từ ngữ mang nghĩa tiêu cực (否定的な意味を表す言葉).

3. Bốn nhóm hành động gián tiếp thực hiện hành động phàn nàn trong luận án là gì?
Trả lời: Dựa trên phân loại của J. Searle, luận án xác lập 4 nhóm hành động gián tiếp thực hiện hành động phàn nàn trong cả hai ngôn ngữ gồm: nhóm Điều khiển (Directives), nhóm Biểu cảm (Expressives), nhóm Tái hiện (Representatives), và nhóm Cam kết (Commissives).

4. Khác biệt nổi bật nhất về mặt văn hóa khi thực hiện hành động phàn nàn giữa người Việt và người Nhật là gì?
Trả lời: Người Việt thường chú trọng việc lựa chọn từ xưng hô thích hợp để điều chỉnh không khí giao tiếp và có xu hướng bộc lộ cảm xúc tương đối rõ nét. Ngược lại, người Nhật chịu chi phối bởi ý thức giữ gìn chữ "hòa" (wa), tâm lí tập thể và ranh giới trong - ngoài (uchi - soto), nên triệt để sử dụng các chiến lược nói vòng, nói lửng, tránh đối đầu trực tiếp để bảo vệ thể diện cho người nghe.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Dương Quỳnh Nga đã mô tả và đối chiếu một cách hệ thống hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật trên ngữ liệu 1.728 phát ngôn trích từ tác phẩm văn học tự sự. Công trình xác lập bộ tiêu chí nhận diện hành động phàn nàn thông qua các phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời, kết cấu cú pháp và từ ngữ chuyên dụng thay cho động từ ngôn hành trực tiếp. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm rõ sự tương đồng và khác biệt về chiến lược giao tiếp phàn nàn giữa hai ngôn ngữ thuộc hai loại hình khác nhau mà còn lí giải sâu sắc các hiện tượng ngôn ngữ dưới góc độ văn hóa giao tiếp và phép lịch sự. Đây là tài liệu tham khảo hữu ích cho công tác nghiên cứu ngữ dụng học đối chiếu, giảng dạy ngoại ngữ và dịch thuật Việt - Nhật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu và Cơ sở lí luận Luận án trình bày tổng quan về những vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận án như: nghiên cứu về lí thuyết hành động ngôn ngữ, nghiên cứu về hành động phàn nàn và các hành động cùng nhóm với phàn nàn. Bên cạnh đó, luận án cũng giới thiệu những cơ sở lí luận được lựa chọn làm định hướng nghiên cứu cho đề tài như lí thuyết về hành động ngôn ngữ, lí thuyết về hành động phàn nàn. Ngoài ra, các vấn đề có liên quan, phục vụ trực tiếp cho quá trình chọn lọc và xử lí cứ liệu, xác lập và lí giải các đặc trưng của hành động phàn nàn như lí thuyết về văn hóa và phép lịch sự cũng được định dạng để giúp nhận diện hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật. Chương 2: Hành động phàn nàn trong tiếng Việt Luận án phân tích các dấu hiệu ngôn hành và xác lập các tiêu chí giúp nhận diện hành động phàn nàn trong tiếng Việt, đó là dấu hiệu hình thức và các nhân tố giao tiếp.

Đối với dấu hiệu hình thức, chúng tôi sẽ xem xét các kết cấu phổ biến và các từ ngữ phổ biến được sử dụng trong hành động phàn nàn. Đối với các nhân tố giao tiếp, chúng tôi sẽ xem xét các yếu tố như đích ở lời, hướng lợi ích của hành động cũng như mối quan hệ liên nhân giữa người nói và người nghe. Đồng thời luận án cũng sẽ khảo sát các chiến lược thường được sử dụng khi thực hiện hành động phàn nàn như chiến lược sử dụng hành động phàn nàn gián tiếp, hoặc sử dụng các yếu tố mở rộng trong các phát ngôn phàn nàn. Chương 3: Hành động phàn nàn trong tiếng Nhật Luận án phân tích các dấu hiệu ngôn hành và xác lập các tiêu chí giúp nhận diện hành động phàn nàn trong tiếng Nhật thông qua 06 dấu hiệu tương tự với tiếng Việt.

Dựa trên các tiêu chí của J. Searle, luận án cũng tiến hành xác lập 04 nhóm hành động gián tiếp thực hiện hành động phàn nàn trong tiếng Nhật là điều khiển, biểu cảm, tái hiện và cam kết. 7 Chương 4: Đặc trưng văn hóa của hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật Luận án trình bày mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa, đặc trưng văn hóa giao tiếp trong tiếp của người Việt Nam và Nhật Bản. Thông qua việc liên hệ hành động phàn nàn trong tiếng Việt với tiếng Nhật, luận án chỉ ra những đặc trưng văn hóa trong giao tiếp của người Việt Nam và người Nhật Bản qua hành động phàn nàn.

Từ đó, luận án đề xuất một số giải pháp trong việc sử dụng hành động phàn nàn nói chung và giảng dạy ngoại ngữ nói riêng. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về hành động ngôn ngữ 1.

Những nghiên cứu ở nước ngoài về hành động ngôn ngữ Austin (1962) là người có công đầu trong việc xây dựng Lí thuyết hành động ngôn ngữ(1) (Theory of speech acts) và ông đã xác định ba cấp độ hành động nằm trong bản thân hành động phát ngôn (hay nói cách khác, đằng sau một lời nói cụ thể là ba hành động nằm trong một hành động) đó là: hành động tạo ngôn, hành động trung ngôn và hành động xuyên ngôn. Lí thuyết hành động ngôn ngữ của Austin đã mở ra một lĩnh vực nghiên cứu mới, tập trung vào việc khám phá ý nghĩa của ngôn ngữ và cách chúng được sử dụng trong các hành động giao tiếp [97]. Phát triển từ quan điểm của Austin, J. Searle (1969) cho rằng khi chúng ta nói, chúng ta đang thể hiện những hành động ngôn ngữ như: nhận định, ra lệnh, hỏi, hứa hẹn,.

Tác giả cũng nhấn mạnh rằng những hành động ngôn ngữ này được biểu hiện là do sự tương hợp với những quy tắc nhất định cho việc sử dụng các thành tố ngôn ngữ [117]. Những nghiên cứu có tính chất khai sáng của Austin và Searle về Lí thuyết hành động ngôn ngữ đã truyền cảm hứng cho rất nhiều nhà nghiên cứu khác tiếp tục phát triển và nâng cao lí thuyết này. Các nhà nghiên cứu như O. Ducrot (1972) [112], Brown và Levinson (1987) [101], Wierzbicka (1987) [95], Thomas (1995) [120], Yule (1996) [123] đã tiếp tục đưa ra những quan điểm mới về lí thuyết hành động ngôn ngữ, giúp cho lí thuyết này trở thành một trong những lí thuyết cơ bản nhất trong lĩnh vực ngữ dụng học.

(1) Trong lí thuyết hành động ngôn ngữ, thuật ngữ “speech act” và các thuật ngữ liên quan như: locutionary act, perlocutionary act, illocutionary act, performative verb. đã được các nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Dân (1998) [11], Đỗ Hữu Châu (2003) [7], Nguyễn Văn Hiệp (2008) [43], Đỗ Việt Hùng (2011) [48], Nguyễn Thiện Giáp (2004, 2008) [26], [27] đưa ra và được sử dụng với những cách dụng ngôn khác nhau khi dịch sang tiếng Việt. Trong nghiên cứu của chúng tôi, ngoài việc trích dẫn nguyên bản ý kiến của các tác giả, chúng tôi sử dụng các thuật ngữ hành động ngôn ngữ và các thuật ngữ liên quan khác như: hành động tạo lời, hành động mượn lời, hành động ở lời, động từ ngôn hành, biểu thức ngôn hành,. để miêu tả và phân tích các hành động ngôn ngữ.

Các thuật ngữ này cũng có tính chính xác và đầy đủ trong việc thể hiện các khái niệm về hành động ngôn ngữ. Những nghiên cứu trong nước về hành động ngôn ngữ Tại Việt Nam, lí thuyết hành động ngôn ngữ bắt đầu được giới thiệu từ cuối những năm 1980 và nhanh chóng trở thành một chủ đề được quan tâm đối với giới học thuật. Các nghiên cứu về ngữ dụng học và hành động ngôn ngữ đã phát triển rộng rãi và được xem là một lĩnh vực học thuật bài bản và hệ thống. Trong số các công trình về ngữ dụng học ở thời kì đầu, nghiên cứu của Đỗ Hữu Châu và Nguyễn Đức Dân được xem là những công trình tiên phong về lí thuyết ngữ dụng học và hành động ngôn ngữ.

Đỗ Hữu Châu (1993, 2003) đã trình bày và phân tích các vấn đề cơ bản của lí thuyết ngữ dụng học trên toàn thế giới, đồng thời luận giải và làm rõ các vấn đề tương ứng trong ngữ dụng học tiếng Việt. Đây được xem là một trong những tài liệu nghiên cứu về lí thuyết ngữ dụng học tiêu biểu của Việt Nam với các nội dung như khái quát về ngữ dụng học, chiếu vật và chỉ xuất, hành động ngôn ngữ, lí thuyết lịch sự, lí thuyết lập luận, lí thuyết hội thoại, ý nghĩa hàm ẩn và ý nghĩa tường minh. Công trình này không chỉ được sử dụng làm tài liệu giảng dạy tại nhiều trường đại học và các chuyên ngành xã hội học còn là tài liệu cơ sở cho nghiên cứu khoa học của nhiều thế hệ sinh viên, học viên và nghiên cứu sinh tại Việt Nam [6], [7]. Nguyễn Đức Dân (1998) đã giới thiệu một số nội dung cơ bản của ngữ dụng học như đại cương ngữ dụng học, hành động ngôn ngữ, hội thoại và lí thuyết lập luận.

Từ đó, các nghiên cứu về ngữ dụng học và hành động ngôn ngữ ở Việt Nam đã được mở rộng và phát triển, đóng góp vào sự phát triển của lĩnh vực này ở Việt Nam và trên thế giới [11]. Nguyễn Thiện Giáp (2022) dựa trên nghiên cứu của Austin và Searle đã tổng hợp các lí thuyết và vấn đề liên quan đến ngôn ngữ học bao gồm phân loại các hành động ngôn từ, phát ngôn ngôn hành, biểu thức ngôn hành, các phương tiện chỉ ra lực dị ngôn, động từ ngôn hành, hành động ngôn từ trực tiếp và gián tiếp, cách nhận diện hành động ngôn từ gián tiếp và quan hệ giữa hình thức câu với hành động ngôn từ… Tất cả những nội dung này được tác giả phân tích một cách tinh tế và trình bày tường minh trên cơ sở tinh lọc và xâu chuỗi linh hoạt giữa ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng [28]. 10 Bên cạnh các nhà nghiên cứu đã được đề cập ở trên, còn có rất nhiều nhà nghiên cứu khác đã đóng góp cho lĩnh vực ngữ dụng học nói chung và lí thuyết hành động ngôn ngữ của tiếng Việt nói riêng. Trong số đó, có thể kể đến các tên tuổi như, Cao Xuân Hạo [34], Đỗ Thị Kim Liên [56], Lê Đông [20], Nguyễn Văn Khang [53], Nguyễn Văn Hiệp [43], Đỗ Việt Hùng [48] và Vũ Thị Thanh Hương [49].

Từ bức tranh tổng thể đó, có thể thấy rõ ràng rằng lí thuyết hành động ngôn ngữ đã được khắc sâu và ngày càng chắc chắn hơn trong một số lĩnh vực nhất định. Lí thuyết hành động ngôn ngữ đã mở ra nhiều hướng nghiên cứu ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Các nghiên cứu xoay quanh việc nghiên cứu hành động ngôn ngữ của các nhóm hoặc cá thể khác nhau như nghiên cứu cặp trao đáp để hiểu về tương tác giữa các cá thể, nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong quan hệ với phép lịch sự, so sánh sử dụng ngôn ngữ trong từng văn hóa khác nhau, nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong tác phẩm văn học để hiểu về cách tác giả sử dụng ngôn ngữ, và nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong môi trường giao tiếp như trường học, truyền hình, bệnh viện, báo chí, công sở, và nhiều hơn thế nữa. Các nghiên cứu này đã được thực hiện trên toàn thế giới, bao gồm cả Việt Nam.

Tại Việt Nam, hành động ngôn ngữ thường được nghiên cứu trong các luận án, luận văn và bài báo khoa học. Các hành động ngôn ngữ trong tiếng Việt đã được nghiên cứu đa dạng, bao gồm khen, cầu khiến, yêu cầu, từ chối, đe dọa, phản bác, cho, tặng, hỏi, nhờ, chê, giễu nhại, trách, khuyên, chửi, phê bình, nịnh, thề, cam kết, cảm thán, ra lệnh, giới thiệu, xin phép - hồi đáp, cảm ơn - tiếp nhận, xin lỗi - tiếp nhận. Trong luận án này, chúng tôi không thể miêu tả tất cả các nghiên cứu về các hành động ngôn ngữ cụ thể trong tiếng Việt, do đó, chúng tôi khái quát các hành động ngôn ngữ tiếng Việt đã được nghiên cứu theo 6 nhóm sau: 11 Bảng 1. Bảng khái quát các nghiên cứu về hành động ngôn ngữ trong tiếng Việt TT Nhóm Hướng tiếp cận Năm (Nhóm) Tác giả 1 Nghiên cứu nhóm Áp dụng lí thuyết dụng học để nghiên cứu một nhóm 1996 Đinh Thị Hà [29] động từ nói năng các động từ cùng nhóm hoặc gần nhóm về mặt cấu trúc 1996 Nguyễn Thị Ngân [65] và ngữ nghĩa.