Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục, cấp Tiểu học giữ vai trò nền tảng nhằm hình thành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn, lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản của học sinh theo tinh thần của Luật Giáo dục năm 2005. Quá trình nâng cao chất lượng dạy học đòi hỏi giáo viên phải nắm vững bản chất tâm lý của việc lĩnh hội tri thức. Đối với học sinh tiểu học, hành động phân tích giữ vai trò tiên quyết trong cấu trúc hoạt động học, là phương tiện giúp học sinh định hướng, phân tích tình huống, tách các mối liên hệ bản chất của đối tượng để lập kế hoạch giải quyết nhiệm vụ học tập.
Tuy nhiên, phần lớn các công trình nghiên cứu tâm lý học trước đây thường tập trung vào học sinh cuối cấp tiểu học (lớp 4 và lớp 5) hoặc xem xét hoạt động nhận thức một cách đại cương, chưa có công trình chuyên sâu đánh giá đặc điểm hành động phân tích ở học sinh lớp 3 – giai đoạn then chốt khi hoạt động học bắt đầu được định hình vững chắc. Xuất phát từ yêu cầu lý luận và thực tiễn đó, đề tài "Tìm hiểu hành động phân tích của học sinh lớp 3 qua môn Đạo đức và môn Toán" được thực hiện.
Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận là phát hiện đặc điểm hành động phân tích của học sinh lớp 3 trong quá trình học bài mới và giải bài tập, trên cơ sở đó đề xuất và thử nghiệm một số biện pháp sư phạm nhằm phát triển hành động này thông qua hai môn học tiêu biểu là Đạo đức và Toán.
Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định cụ thể theo 3 nội dung:
- Nghiên cứu những vấn đề lí luận có liên quan đến đề tài.
- Phát hiện và phân tích đặc điểm hành động phân tích của học sinh lớp 3 trong quá trình học bài mới, giải bài tập.
- Thử nghiệm một số biện pháp nhằm phát triển hành động phân tích cho học sinh.
Khách thể và đối tượng nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng hành động phân tích qua môn Toán và môn Đạo đức của học sinh.
- Khách thể nghiên cứu: 51 học sinh khối lớp 3 tại Trường Tiểu học Ngô Quyền, thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc (bao gồm 26 học sinh lớp 3A3 và 25 học sinh lớp 3A4).
- Phạm vi nghiên cứu: Giới hạn trong việc tìm hiểu đặc điểm hành động phân tích của học sinh lớp 3 khi tiếp thu tri thức mới và giải quyết bài tập thuộc chương trình môn Toán và môn Đạo đức lớp 3 tại địa bàn nghiên cứu vào năm 2014.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên tâm lý học hoạt động của các tác giả như A. N. Leontiev, V. V. Davydov, cùng các công trình nghiên cứu tâm lý học lứa tuổi của các tác giả Việt Nam (Phạm Minh Hạc, Bùi Văn Huệ, Vũ Thị Nho, Nguyễn Quang Uẩn, Lê Khanh, Nguyễn Kế Hào). Các khái niệm nền tảng được định nghĩa cụ thể:
- Hoạt động: Quá trình xác lập mối quan hệ giữa chủ thể và khách thể thông qua hai tiến trình thống nhất: đối tượng hóa (xuất tâm, đưa năng lực tâm lý vào sản phẩm) và chủ thể hóa (nhập tâm, chuyển nội dung đối tượng vào ý thức để phát triển tâm lý).
- Hành động và thao tác: Hành động là quá trình bị chi phối bởi biểu tượng về kết quả phải đạt được (mục đích). Phương thức thực hiện hành động là hệ thống các thao tác kỹ thuật có tính tuyến tính, hữu hạn, xác định và hiệu quả.
- Hoạt động học và cấu trúc hoạt động học: Hoạt động học hướng vào biến đổi chính bản thân chủ thể, cấu trúc gồm 3 thành tố: Động cơ học tập (động cơ nhận thức bên trong và động cơ xã hội bên ngoài), Nhiệm vụ học tập (mục đích và phương tiện học tập), và Hệ thống hành động học (hành động phân tích, hành động mô hình hóa, hành động cụ thể hóa).
- Hành động phân tích: Hành động phân giải đối tượng thành các bộ phận, yếu tố và mối liên hệ giữa chúng nhằm phát hiện nguồn gốc, cấu trúc logic của khái niệm khoa học.
Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm 5 phương pháp chính:
- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp tài liệu tâm lý học và giáo dục học để xây dựng khung khái niệm.
- Phương pháp quan sát: Dự giờ, quan sát biểu hiện nhận thức, thái độ của học sinh trong các tiết học và giờ kiểm tra.
- Phương pháp thực nghiệm:
- Thực nghiệm phát hiện: Sử dụng hệ thống phiếu bài tập môn Đạo đức (trắc nghiệm, điền khuyết, xử lý tình huống) và môn Toán (giải toán rút về đơn vị, lập đề toán từ hình vẽ và từ lời giải) để đo lường mức độ thực hiện hành động phân tích trên 51 học sinh.
- Thực nghiệm hình thành: Tổ chức 4 tiết dạy bài mới (2 tiết Toán, 2 tiết Đạo đức) theo phương pháp dạy học tích cực, sử dụng câu hỏi gợi mở và chuyển hóa từ trực quan sang mô hình trừu tượng trên lớp thử nghiệm (lớp 3A4 - 25 học sinh) và so sánh với lớp đối chứng (lớp 3A3 - 26 học sinh).
- Phương pháp phân tích sản phẩm hoạt động: Đánh giá qua bài kiểm tra, phiếu làm bài và vở bài tập của học sinh.
- Phương pháp xử lý số liệu: Ứng dụng toán thống kê tính tỷ lệ phần trăm để phân loại và so sánh kết quả.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Cơ sở lí luận
Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về hoạt động học và vai trò của hành động phân tích trong cấu trúc nhận thức của học sinh tiểu học. Tác giả chỉ ra rằng ở lớp 3, hoạt động học bắt đầu được định hình, dẫn đến sự xuất hiện của các cấu tạo tâm lý mới: tính chủ định trong chú ý và ghi nhớ, kỹ năng làm việc trí óc bên trong (lập kế hoạch, lựa chọn phương án), và khả năng phân tích, tự đánh giá phán đoán của bản thân.
Chương này cũng phân tích chương trình môn Đạo đức và môn Toán lớp 3:
- Môn Đạo đức: Bao gồm 5 mối quan hệ chuẩn mực (với bản thân, gia đình, nhà trường, cộng đồng xã hội, môi trường tự nhiên). Môn học đòi hỏi học sinh phải phân tích hoàn cảnh, tâm lý nhân vật và chuẩn mực hành vi để đưa ra phán đoán đạo đức.
- Môn Toán: Bao gồm 5 mạch kiến thức (Số học, Đại lượng và đo đại lượng, Yếu tố hình học, Yếu tố thống kê, Giải bài toán). Nội dung được xây dựng theo hướng đồng tâm mở rộng, yêu cầu học sinh phân tích mối liên hệ giữa kiến thức đã học với kiến thức mới, tách dữ kiện đã cho và đại lượng cần tìm trong các bài toán có lời văn.
Chương 2: Thực trạng hành động phân tích của học sinh lớp 3
Chương 2 trình bày kết quả khảo sát thực trạng trên 51 học sinh lớp 3A3 và 3A4 tại Trường Tiểu học Ngô Quyền thông qua các hệ thống bài tập thực nghiệm phát hiện:
Kết quả thực trạng cho thấy học sinh lớp 3 thực hiện hành động phân tích còn phụ thuộc chặt chẽ vào các hình ảnh trực quan; khả năng phân tích dữ kiện trừu tượng bằng ngôn ngữ còn hạn chế và không đồng đều giữa các học sinh.
Chương 3: Thử nghiệm nâng cao hành động phân tích cho học sinh lớp 3 qua môn Đạo đức và môn Toán
Tác giả đã tổ chức thử nghiệm dạy học 4 tiết bài mới (2 tiết Toán, 2 tiết Đạo đức) với các biện pháp: thiết kế hệ thống câu hỏi gợi mở, hướng dẫn học sinh thao tác trên vật thật rồi chuyển dần sang mô hình ký hiệu, phát huy tính tích cực tự giác chiếm lĩnh tri thức.
Kết quả và đóng góp
Bảng tổng hợp số liệu thực nghiệm hình thành
| Môn học |
Dạng bài tập |
Tiêu chí đánh giá |
Lớp thử nghiệm (3A4, n=25) |
Lớp đối chứng (3A3, n=26) |
| Đạo đức |
Dạng 1: Trả lời ngắn |
Hoàn thành tốt (A+)
Hoàn thành (A)
Chưa hoàn thành (B) |
80,00%
16,00%
4,00% |
69,23%
23,07%
7,70% |
|
Dạng 2: Xử lý tình huống |
Hoàn thành tốt (A+)
Hoàn thành (A)
Chưa hoàn thành (B) |
76,00%
20,00%
4,00% |
61,54%
26,92%
11,54% |
| Toán |
Dạng 1: Giải toán rút về đơn vị |
Khá – giỏi
Trung bình
Dưới trung bình |
84,00%
12,00%
4,00% |
65,38%
26,92%
7,70% |
|
Dạng 2: Tính toán diện tích, hình học |
Khá – giỏi
Trung bình
Dưới trung bình |
80,00%
16,00%
4,00% |
69,23%
23,08%
7,69% |
Giải pháp và kiến nghị sư phạm của tác giả
- Giáo viên cần thay đổi phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính chủ động, tạo điều kiện cho học sinh tự thao tác, thực hành trực tiếp trên tài liệu học tập.
- Khi dạy học bài mới (đặc biệt trong môn Toán và Đạo đức), giáo viên cần thiết kế hệ thống câu hỏi gợi mở logic nhằm dẫn dắt học sinh tự phân tích ngữ liệu, phân tích các mối liên hệ bản chất của đối tượng.
- Tổ chức quá trình nhận thức theo đúng quy luật tâm lý: đi từ thao tác trên vật thật, vật thay thế đến mô hình trực quan, rồi chuyển hóa dần thành các thao tác trí óc trừu tượng bằng ngôn ngữ và ký hiệu.
Đóng góp của đề tài
Đề tài đã bổ sung cứ liệu thực chứng về tâm lý học lứa tuổi học sinh lớp 3, xác định rõ mức độ phát triển của hành động phân tích trong giai đoạn chuyển giao nhận thức. Khóa luận chứng minh tính khả thi của việc sử dụng phương pháp gợi mở và mô hình hóa để nâng cao khả năng phân tích toán học và nhận thức chuẩn mực đạo đức cho học sinh tiểu học.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Quy mô thực nghiệm sư phạm còn hạn chế về mặt thời gian (chỉ tiến hành trong 4 tiết dạy bài mới) và phạm vi mẫu nghiên cứu hẹp (51 học sinh tại một trường tiểu học thuộc tỉnh Vĩnh Phúc), do đó các kết luận chưa bao quát được toàn diện sự khác biệt giữa các vùng miền.
- Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng quy mô thực nghiệm với chuỗi tiết dạy dài hạn hơn, áp dụng nghiên cứu hành động phân tích trên các môn học khác của khối lớp 3 (như Tiếng Việt, Tự nhiên và Xã hội) hoặc tiến hành nghiên cứu so sánh liên khối từ lớp 1 đến lớp 5.
Giá trị tham khảo
Khóa luận có giá trị ứng dụng thiết thực đối với:
- Sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học và Tâm lý học: Tham khảo khung lý thuyết về cấu trúc hoạt động học và phương pháp thiết kế công cụ đo lường hành động nhận thức của học sinh tiểu học.
- Giáo viên tiểu học: Vận dụng hệ thống bài tập trắc nghiệm, tình huống đạo đức và bài tập toán phân tích dữ kiện (trong phần phụ lục và chương 2, chương 3) vào thiết kế kế hoạch bài dạy nhằm kích thích tư duy độc lập của học sinh.
Câu hỏi thường gặp
1. Khóa luận phân chia cấu trúc hoạt động học của học sinh tiểu học thành những thành tố nào?
Cấu trúc hoạt động học gồm 3 thành tố: Động cơ học tập (động cơ nhận thức và động cơ xã hội), Nhiệm vụ học tập (mục đích và phương tiện học tập bên trong/bên ngoài), và Hệ thống hành động học (hành động phân tích, hành động mô hình hóa, hành động cụ thể hóa).
2. Tiêu chí phân loại kết quả bài tập môn Đạo đức trong nghiên cứu được quy định như thế nào?
Kết quả được chia làm 3 mức: Mức hoàn thành tốt (A+) dành cho học sinh trả lời đúng, xử lý nhanh và giải thích chính xác tình huống; Mức hoàn thành (A) dành cho học sinh trả lời đúng nhưng thao tác xử lý còn chậm; Mức chưa hoàn thành (B) dành cho học sinh không hiểu câu hỏi hoặc chỉ trả lời đúng một phần nhỏ.
3. Vì sao kết quả phân tích ở dạng bài tập lập đề toán từ các bước giải lại thấp hơn dạng bài tập lập đề toán từ hình vẽ?
Do đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 3 vẫn nghiêng về tư duy trực quan cụ thể. Khi phân tích từ hình vẽ (Dạng 1), học sinh có điểm tựa hình ảnh trực tiếp; trong khi phân tích từ các bước giải (Dạng 2) đòi hỏi tư duy trừu tượng và suy luận ngôn ngữ phức tạp hơn.
4. Hai tiết học môn Toán được tác giả lựa chọn để dạy thử nghiệm ở chương 3 là những bài nào?
Hai tiết học Toán được chọn dạy thử nghiệm là bài "Bài toán liên quan đến rút về đơn vị" và bài "Diện tích hình chữ nhật".
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Hương Thu đã làm sáng tỏ đặc điểm tâm lý và thực trạng hành động phân tích của học sinh lớp 3 qua môn Đạo đức và môn Toán tại địa bàn nghiên cứu. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh rằng việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực cùng hệ thống câu hỏi định hướng giúp nâng cao rõ rệt năng lực phân tích dữ kiện của học sinh. Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho công tác nghiên cứu tâm lý học sư phạm và phương pháp giảng dạy ở bậc tiểu học.
