Đặt vấn đề Nấm lớn có ý nghĩa và vai trò rất quan trọng trong đời sống, cũng như trong nền kinh tế và trong nghiên cứu khoa học. Trên thế giới đã xác định được khoảng gần 2000 loại nấm có thể ăn và dùng làm thuốc. Trong đó, số loài nấm được nghiên cứu công nghệ nuôi trồng nhân tạo là trên 80 loài. Nấm sò Pleurotus spp.
được nuôi trồng phổ biến trên thế giới và ở Việt Nam do có giá trị dinh dưỡng và dược liệu cao, có khả năng thích ứng với với nhiều điều kiện sinh thái và nguồn nguyên liệu nuôi trồng khác nhau. Nấm sò có tên khoa học chung là Pleurotus spp., thuộc chi Pleurotus, họ Pleurotaceae, bộ Agaricales, lớp Hymenomycetes, ngành phụ Basidiomycota, ngành Nấm thật – Eumycota, giới Nấm – Fungi. Hiện nay, con người đã thu thập và nuôi trồng nhiều loài nấm sò khác nhau về màu sắc, hình dạng. Chúng là những loài nấm sò tím (P.
ostreatus), nấm sò trắng (P. florida), nấm sò nâu ( P. Nấm sò đã được nuôi trồng trong điều kiện nhân tạo, sử dụng các nguyên liệu có sẵn trong tự nhiên, phế phẩm trong quá trình sản xuất nông nghiệp và mang lại hiệu quả kinh tế cao. Việt Nam là nước có mức độ đa dạng rất cao về nguồn gen nấm lớn trong đó có nấm sò.
Do đó, việc phân tích đa dạng di truyền các giống nấm sò phục vụ công tác bảo tồn, tuyển chọn và lai tạo ra các giống nấm sò có phẩm chất tốt và năng suất cao có ý nghĩa cực kì quan trọng. Thêm vào đó, việc xác định được một số đặc điểm hình thái của các mẫu giống nấm sò trong giai đoạn nhân giống cấp 1 cũng góp phần quan trọng trong quy trình nhân nhanh và sản xuất nấm sò trong thực tiễn. Chỉ thị RAPD dựa trên kết quả khuếch đại DNA trong phản ứng PCR. Đó là quá trình nhân bản các đoạn DNA đặc trưng của cơ thể nghiên cứu bằng kỹ thuật PCR có sử dụng các mồi được thiết kế ngẫu nhiên (thường từ 8-10 nucleotide).
RAPD cho khả năng phân tích đa hình rất cao (Williams et al.,1990), thiết kế mồi dễ dàng, vì vậy, RAPD được sử dụng nhiều trong nghiên cứu đa dạng di truyền giữa các loài thực vật, trong nghiên cứu đặc điểm của giống và đánh giá biến đổi di truyền và trong xác định loài. 1 Với mục đích phân tích sự đa dạng di truyền của 10 mẫu giống nấm sò thu thập được, tôi đã sử dụng chỉ thị phân tử RAPD để xác định hệ số tương đồng di truyền của một số mẫu nấm sò do Viện Nghiên cứu và Phát triển nấm ăn, nấm dược liệu – Học viện Nông nghiệp Việt Nam thu thập và chọn tạo. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần bảo tồn, phân loại và phát triển nguồn gen nấm sò phục vụ cho khoa học và thực tiễn sản xuất. Mục tiêu Đánh giá sự sinh trưởng của các mẫu giống nấm sò trong giai đoạn nhân giống cấp 1 và xác định được sự đa dạng di truyền của 10 mẫu giống nấm sò bằng chỉ thị phân tử RAPD.
Yêu cầu Đánh giá sự sinh trưởng của các mẫu giống nấm sò trong giai đoạn nhân giống cấp 1. Xác định được quy trình tách chiết DNA phù hợp để thu được DNA tổng số có chất lượng tốt cho phản ứng PCR. Xác định quy trình chạy PCR với chỉ thị RAPD cho sản phẩm có tính lặp cao, băng vạch sắc nét, rõ ràng. Đánh giá sự đa dạng di truyền của các mẫu giống nấm sò nghiên cứu.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Giới thiệu chung về nấm sò 2. Khái quát chung Nấm sò có tên khoa học chung là Pleurotus spp., là một loài nấm ăn được thuộc họ Pleurotaceae. Nấm sò có tên tiếng Anh là oyster mushroom.
Nó còn được gọi là nấm bào ngư, nấm tai lệch, nấm xòe, nấm bèo. Nấm sò có nhiều loại khác nhau về màu sắc, hình dạng, khả năng thích nghi với các điều kiện nhiệt độ khác nhau. Nấm sò có hình dạng phễu lệch, mọc thành cụm, mỗi cánh nấm gồm 3 phần: mũ, phiến, cuống. Khi trưởng thành nấm sò sẽ phát tán bào tử nhờ gió,bào tử gặp điều kiện thích hợp sẽ nảy mầm thành hệ sợi sơ cấp với một nhân.
Các sợi sơ cấp phát triển đầy đủ tạo nên hệ sợi thứ cấp, sau đó có sự kết hợp của hệ sợi nấm thứ cấp hình thành quả thể nấm hoàn chỉnh. Nấm sò được nuôi trồng nhân tạo Nấm sò là loài sống hoại sinh. Nó có khả năng thích nghi với nhiều loại giá thể nuôi trồng và các điều kiện sinh thái khác nhau. Phân loại Nấm sò có tên khoa học chung là Pleurotus spp.
Theo Trịnh Tam Kiệt (2011), nấm sò (Pleurotus ostreatus) được phân loại như sau: Ngành: Basidiomycota R.Moore (1980); ngành phụ Agaricomycotina Doweld (2001); lớp Agaricomycetes; lớp phụ: Agaricomycetidae Parmasto (1986); bộ: 3 Agaricales Underw, (1899); họ:Pleurotaceae Kühner(1980); chi: Pleurotus (Fr. (1871); Loài: Pleurotus ostreatus (Jacq. Theo Kirk và cs. Đặc điểm hình thái Nấm sò khác nhau về màu sắc, hình dạng và khả năng thích nghi với các điều kiện nhiệt độ khác nhau.
Nấm sò có dạng phễu lệch, có màu trắng, xám, xám nâu, nâu tím đến tím, vàng, hồng. Mức độ màu sắc có thể thay đổi phụ thuộc vào các yếu tố môi trường như ánh sáng và nhiệt độ. Nhìn chung màu sắc sẽ tối hơn trong điều kiện nhiều ánh sáng, nhiệt độ lạnh; sáng hơn khi ánh sáng yếu và thời tiết nóng. Tai nấm còn non có màu sắc tối, nhưng khi trưởng thành, màu trở nên sáng hơn.
Nấm sò thường mọc thành cụm, mỗi cụm thường có nhiều cánh nấm, mỗi cánh nấm gồm 3 phần: mũ, phiến, cuống. Mũ nấm thường đạt kích thước 5 – 15 cm đường kính. Bề mặt mũ phẳng, không có lông. Phiến nấm mọc ở dưới mặt mũ, men dài xuống cuống màu trắng hoặc xám.
Cuống nấm ngắn, hình trụ đính giữa, đính lệch đến đính bên mũ, phần gốc có phủ lông ngắn. Thịt nấm màu trắng, lúc đầu nạc, mềm, sau già chuyển sang dai. Đảm nấm sò hình chùy, bụi bào tử màu trắng đến màu xám. Bào tử trong suốt (dưới kính hiển vi), hình trụ - elip, kích thước 8 - 12 x 3 - 4 μm.
Chu trình sống của nấm sò Hình 2. Chu trình sống của nấm sò (Nguồn Martinez – Carrera, 1999) 4 Nấm sò là loại dị tản hai yếu tố (bifactorial heterothallism). Chu kỳ sống được bắt đầu từ khi quả thể trưởng thành, hình thành và phóng bào tử. Trên lớp tế bào sinh sản tế bào mẹ của đảm tăng kích thước chứa đầy chất nguyên sinh có dạng hình chùy chuyển thành đảm non.
Các đảm ban đầu có hai nhân, sau đó xảy ra quá trình dung hợp nhân. Tiếp theo đó có sự phân chia giảm nhiễm để cho 4 nhân con. Lúc này, ở phần đỉnh của đảm mọc ra 4 mấu lồi, nội chất cũng như nhân từng chiếc một đi qua mấu lồi, hình thành nên 4 đảm bào tử ngoại sinh bằng cách nảy chồi phình lên và thắt dần lại. Khi phóng bào tử, một lớp trong suốt được hình thành giữa vùng rốn của bào tử đảm và đỉnh của tiểu bính, lớp trong suốt này sau đó được tách thành đôi, từ đó giải phóng bào tử.
Sau khi giải phóng một bào tử đảm, lớp màng sinh chất ở đỉnh của tiểu bính có dạng lồi và thành tế bào của tiểu bính mở rộng để bao lấy lớp màng này. Khi gặp điều kiện thuận lợi các bào tử đảm này nảy mầm tạo ra hệ sợi đơn bội, có vách ngăn, không có khóa. Các sợi đơn bội này nếu mọc riêng rẽ nhìn chung bất thụ và không hình thành bào tử hữu tính. Khi hai sợi nấm đơn bội khác tính tiếp xúc với nhau, chúng hòa tan màng, đổ nội chất tạo nên sợi song hạch (2 nhân) có vách ngăn với khóa điển hình.
Khi gặp điều kiện thuận lợi sợi song hạch liên kết lại tạo nên mầm mống quả thể dạng mấu lồi nhỏ, màu trắng. Từ mầm mống quả thể này phát triển nhanh chóng tạo nên mầm mống đơn độc dạng búp măng hay phân nhánh dạng san hô có chung gốc. Sau phía đỉnh của nấm phình ra dạng đầu đinh đó là các quả thể nấm non, chúng phát triển to dần lên, phần mầm nấm dưới tạo nên cuống nấm, phần mũ đỉnh phát triển thành mũ nấm với các phiến ở phía dưới. Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của nấm sò 2.
Yếu tố ngoại cảnh a. Nhiệt độ Nấm sò có thể trồng quanh năm nhưng thuận lợi nhất từ tháng 9 năm trước đến tháng 4 năm sau. Nhiệt độ thích hợp với nấm sò: - Nhóm chịu lạnh từ 13 – 20oC. - Nhóm chịu nhiệt độ cao từ 24 – 28oC.
Độ ẩm Độ ẩm cơ chất thích hợp cho sự mọc của hệ sợi là 60 - 62%. Để hình thành 5 mầm mống quả thể và mầm nấm cần độ ẩm cao đến 93 – 94% nhưng khi nấm đã gần trưởng thành lại thấp hơn (khoảng 80%). Ánh sáng Ánh sáng không cần thiết trong quá trình nuôi sợi. Ánh sáng là yếu tố khởi đầu cho sự hình thành mầm quả thể, mầm nấm và cần thiết cho sự phát triển bình thường của quả thể.
Nếu thiếu ánh sáng hoàn toàn, nấm sẽ không hình thành quả thể hoặc dạng mô sẹo; nếu quá ít sẽ hình thành quả thể dạng san hô; nếu quá thiếu nấm sẽ có mũ nhỏ, cuống dài. Do vậy khi nấm hình thành quả thể cần ánh sáng khuếch tán (300 - 400 lux). Độ thông thoáng Hệ sợi nấm sò có thể chịu được nồng độ CO2 khá lớn. Sợi nấm vẫn có thể sinh trưởng mảnh ở nồng độ CO2 1500 – 2000 ppm.
Chỉ khi nồng độ CO2 tăng lên tới 3000 ppm sinh trưởng của hệ sợi nấm mới suy giảm. Quả thể nấm sò lại không chịu được nồng độ CO2 cao. Khi nồng độ CO2 trong nhà nuôi trồng hoặc trong bịch nấm cao hơn 600 ppm thì cuống nấm sẽ dài ra và sự sinh trưởng của mũ nấm bị ngăn cản. Độ pH Cơ chất trồng nấm và nước tưới cần pH = 6,5 – 7,0.
Yếu tố dinh dưỡng Nấm sò có hệ enzyme rất mạnh, không những phân hủy được cellulose, hemicellulose mà còn phân hủy được cả lignin. Sợi nấm mọc nhanh, khỏe, tạo ra một lượng sinh khối lớn trong giá thể. Vì vậy có thể sử dụng nhiều loại giá thể có nguồn gốc khác nhau để trồng nấm sò: mùn cưa (sawdust), rơm (paddy straw), bông phế loại (waste cotton), bã mía (bagasse),. Tỷ lệ C/N = 30/1 (cần ít N) Muối khoáng và vitamin: trong nuôi trồng không cần bổ sung muối khoáng, có thể bổ sung lượng nhỏ cám để cung cấp vitamin.
Giá trị dinh dưỡng và giá trị dược liệu của nấm sò 2.