Chương 1 SỰ PHÂN HOÁ GIÀU NGHÈO - HIỆN TƯỢNG MANG TÍNH TẤT YẾU KHÁCH QUAN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1. Cơ sở lí luận của sự phân hoá giàu nghèo và mối quan hệ của phân hoá giàu nghèo với một số khái niệm có liên quan 1. Khái niệm phân hóa giàu nghèo Tiếp cận vấn đề phân hoá giàu nghèo thực chất là tiếp cận nội dung cơ bản của vấn đề phân hóa giai cấp và phân tầng xã hội. Hiện nay có rất nhiều quan điểm khác nhau, nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau về vấn đề thế nào là giàu? thế nào là nghèo? thế nào là phân hoá giàu nghèo? Bàn đến vấn đề này cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến khái niệm giàu, nghèo và phân hoá giàu nghèo ở các góc độ khác nhau như: đạo đức học, xã hội học, kinh tế học.
Liên quan đến quan niệm về sự phân hoá giàu nghèo, có thể đưa ra một số luận điểm sau đây: Theo tác giả Đỗ Nguyên Phương thì “phân hoá giàu nghèo là trục trung tâm của sự phân tầng xã hội” [71, tr. Tác giả Phạm Văn Dũng lại cho rằng “sự phân hoá giàu nghèo là kết quả tất yếu của quá trình tăng trưởng và phát triển kinh tế và đến lượt mình, sự phân hóa đó lại trở thành nguyên nhân kìm hãm sự tăng trưởng và phát triển kinh tế” [14, tr. Nhìn nhận sự phân hoá giàu nghèo ở một khía cạnh khác, tác giả Phạm Xuân Hảo viết: “Phân hoá giàu nghèo là một hiện tượng xã hội phản ánh quá trình phân chia xã hội thành các nhóm xã hội có điều kiện kinh tế khác biệt nhau. Phân hoá giàu nghèo là phân tầng xã hội về mặt kinh tế, thể hiện trong xã hội có nhóm giàu - tầng đỉnh, nhóm nghèo - tầng đáy.
Giữa nhóm giàu và nhóm nghèo là khoảng cách về thu nhập, mức sống” [32, tr. Với các phương pháp tiếp cận khác nhau, đa số các quan niệm truyền thống đều xem xét vấn đề giàu, vấn đề nghèo một cách tách biệt. Điều đó đúng nhưng 9 chưa đủ, chưa giải quyết một cách triệt để các khía cạnh quan hệ giàu và nghèo một cách tuyệt đối về các mặt kinh tế, chính trị, xã hội. Vì thế, theo chúng tôi để nghiên cứu, nhận thức vấn đề giàu, nghèo và vấn đề phân hoá giàu nghèo nói riêng, một cách đầy đủ, chuẩn xác đòi hỏi phải nghiên cứu dưới nhiều góc độ, “lát cắt” khác nhau.
Cơ sở đầu tiên đồng thời cũng là cơ sở quan trọng nhất, quyết định nhất là chúng ta phải xuất phát từ các nguyên lí của chủ nghĩa Mác-Lênin, đặc biệt là quan điểm về giai cấp, về phân hoá giai cấp. Kế thừa quan điểm của chủ tịch Hồ Chí Minh và của Đảng ta về tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế, gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội, về xoá đói giảm nghèo. Đồng thời, vận dụng những hạt nhân hợp lí trong lí thuyết phân tầng của các nhà nghiên cứu, các học giả đi trước như Max Weber, T. Bên cạnh đó cũng phải thấy rằng cùng với sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ, của phân công lao động ngày càng chuyên môn hóa, sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lí của nhà nước, cùng với quá trình mở cửa, hội nhập của nền kinh tế, thì cơ cấu xã hội ở nước ta ngày càng mang tính đa dạng và phức tạp.
Từ sự tổng hợp trên, theo ý kiến chúng tôi, có thể đưa ra một khái niệm khái quát về phân hoá giàu nghèo như sau: Phân hoá giàu nghèo là một hiện tượng phân chia xã hội thành các nhóm người có điều kiện kinh tế và chất lượng sống khác nhau, là sự phân tầng xã hội chủ yếu về mặt kinh tế, thể hiện sự chênh lệch giữa các nhóm này về tài sản, thu nhập, mức sống. Khái niệm phân hoá giàu nghèo nêu trên, theo chúng tôi, là tương đối hợp lí trong bối cảnh thực tiễn cũng như lí luận về sự phân hoá giàu nghèo ở nước ta hiện nay. Bởi lẽ nó tập trung phản ánh: Thứ nhất, để nghiên cứu sự phân hoá giàu nghèo phải dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về vấn đề phân hóa xã hội, phân hóa giai cấp, vì sự phân hoá giàu nghèo cũng là một dạng của sự phân hóa xã hội, phân hoá giai cấp. Thứ hai, sự phân hoá giàu nghèo là một sự phân tầng xem xét chủ yếu về mặt kinh tế, được nhấn mạnh về mặt kinh tế, chỉ số kinh tế về mặt tài sản, thu nhập, tiêu 10 chí giàu nghèo, chứ không phải sự phân hoá giàu nghèo chỉ xem xét về mặt kinh tế, ngoài ra không xét đến các yếu tố khác.
Trên thực tế, các yếu tố văn hóa, chính trị, có quan hệ hữu cơ, phụ thuộc, thâm nhập vào nhau. Bởi vậy, xem xét toàn diện chúng ta mới phát hiện được tính quy luật của hiện tượng phân hoá giàu nghèo và cũng chỉ xem xét từ tầm nhìn như vậy mới đề xuất được các giải pháp hữu hiệu cho hiện tượng này. Điều đó có nghĩa là phân hoá giàu nghèo cũng là một dạng của phân tầng xã hội, do đó lí thuyết phân tầng xã hội phải được vận dụng một cách hợp lí trên cơ sở quán triệt phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin vào hoàn cảnh cụ thể của Việt Nam nói chung và tỉnh Vĩnh Phúc nói riêng. Thứ ba, cách tiếp cận phân hoá giàu nghèo trên, giúp chúng ta khắc phục các quan điểm phiến diện xem xét một cách tách rời giữa vấn đề giàu và vấn đề nghèo.
Đồng thời, cách tiếp cận đó còn giúp chúng ta xem xét, nghiên cứu đưa ra những giải pháp, để sao cho phân hoá giàu nghèo được kiểm soát và có giá trị tích cực đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của cả nước ta nói chung và của tỉnh Vĩnh Phúc nói riêng, tức là giữ cho sự phân hoá giàu nghèo trong giới hạn “độ” cho phép, để có thể là động lực kích thích mọi đối tượng vươn lên làm giàu chính đáng, để sao cho người nghèo không thấy bị quá nghèo, cũng như để cho thấy sự cần thiết phải có sự điều chỉnh, kiểm soát vấn đề phân hoá giàu nghèo từ phía Nhà nước xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân ở nước ta. Như vậy, phân hoá giàu nghèo là một hiện tượng kinh tế - xã hội mang tính khách quan, tồn tại như một tất yếu. Nhưng ở Việt Nam nói chung và tỉnh Vĩnh Phúc nói riêng, sự phân hoá này đang ở giai đoạn đầu, nó sẽ còn tiếp tục diễn biến phức tạp. Trên cơ sở khái niệm phân hoá giàu nghèo đã phân tích, chúng ta sẽ vận dụng vào việc nghiên cứu vấn đề này trong thực tiễn.
Mối quan hệ giữa phân hoá giàu nghèo với một số khái niệm có liên quan Mối quan hệ giữa phân hoá giàu nghèo với khái niệm “phân cực xã hội” và “phân hoá xã hội”. Phân hoá giàu nghèo có liên quan chặt chẽ với “phân cực xã hội”. Sự phân cực xã hội cũng là sự phân hóa xã hội chủ yếu theo tiêu chí giàu nghèo. Nhưng khái 11 niệm phân cực xã hội, khác với khái niệm phân hoá giàu nghèo ở chỗ, nó là khái niệm dùng để chỉ “quá trình xã hội, dẫn tới chỗ các cá nhân và các nhóm xã hội, hội tụ ở cực này hay cực kia trong hoàn cảnh xung đột xã hội ngấm ngầm hay công khai.
Phân cực xã hội đạt đỉnh cao trong những hoàn cảnh cách mạng xã hội: các cá nhân và các nhóm xã hội phải lựa chọn chỗ đứng của mình hoặc ủng hộ cách mạng, hoặc chống lại cách mạng” [94, tr. Phân hoá giàu nghèo cũng có liên quan chặt chẽ với “phân hoá xã hội”. Sự phân hóa xã hội là khái niệm dùng để chỉ “một xã hội hay một nhóm xã hội từ trạng thái thuần nhất dần dần chia thành những tầng lớp khác nhau, trái ngược nhau về mục tiêu, lợi ích… Phân hóa xã hội mang tính tích cực khi nó thúc đẩy xã hội phát triển, nhưng nó cũng thường kèm theo những căng thẳng xã hội” [94, tr. Theo chúng tôi, sự phân hoá giàu nghèo là khái niệm chỉ sự phân hóa xã hội phản ánh quá trình phân hoá giàu nghèo, nhưng chưa đạt đến “điểm nút” đẩy tới phân cực xã hội, nếu để “vượt qua điểm nút” là nguyên nhân tiềm tàng gây mất ổn định xã hội.
Mối quan hệ giữa phân hoá giàu nghèo với khái niệm “phân tầng xã hội” Phân tầng xã hội là một chủ đề quan trọng trong các lý thuyết xã hội. Đã có rất nhiều nhà lý thuyết xã hội với những cách tiếp cận khác nhau để đưa ra những quan niệm khác nhau để giải thích vấn đề này. Sự phân tầng xã hội, theo C.Mác là sự phân chia giản đơn những người lao động thành những người lao động thành thạo và những người lao động không thành thạo, và là sự phát triển một thang bậc sức lao động với một thang tiền công phù hợp với nó. Ông cũng cho rằng, sự tồn tại của chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, kéo theo đó là sự phân phối bất bình đẳng về của cải vật chất, về sản phẩm lao động trong xã hội, là nét chung, phổ biến của mọi xã hội có giai cấp, là yếu tố thường xuyên, liên tục, trực tiếp dẫn đến phân tầng xã hội, phân hoá xã hội.
Kết cục của nó là sự hình thành các mô hình đối kháng giai cấp chủ yếu trong xã hội - giai cấp, người giàu thống trị, bóc lột và giai cấp người nghèo, bị trị, bị bóc lột. 12 Đồng thời, theo C.Mác, mối quan hệ quyền lực chủ yếu được xây dựng trên cơ sở của cơ cấu xã hội mà nét chính là sự tồn tại của những giai cấp đối lập. Cơ cấu quyền lực trong các xã hội có đối kháng giai cấp bị quy định bởi cơ cấu giai cấp, cơ cấu kinh tế, mà trung tâm của nó là các quan hệ sở hữu. Ông cũng cho rằng, sự phát triển của sản xuất, chế độ sở hữu sẽ dẫn đến những mâu thuẫn trong kết cấu kinh tế: mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất tiến bộ ngày càng được xã hội hóa với sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa.
Biểu hiện về mặt xã hội của nó là sự bất bình đẳng về địa vị xã hội và quyền lực.