Phát triển nông nghiệp hữu cơ tỉnh Sơn La - Luận án TS. Nguyễn Thị Ngân

Tổng quan thực trạng phát triển nông nghiệp hữu cơ tại Sơn La. Luận án đề xuất các giải pháp chiến lược nhằm thúc đẩy sản xuất bền vững và hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngân
• Người hướng dẫn: Gs. Đỗ Hoài Nam
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Phát triển nông nghiệp hữu cơ trên địa bàn tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Khái niệm và Đặc điểm Nông nghiệp Hữu cơ Sơn La

Nông nghiệp hữu cơ là hệ thống sản xuất bền vững dựa trên nguyên tắc tự nhiên, không sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu độc hại. Trên địa bàn tỉnh Sơn La, mô hình nông nghiệp hữu cơ phát triển từ những năm 2000 với sự hỗ trợ của nhà nước và các tổ chức quốc tế. Đặc điểm nổi bật của nông nghiệp Sơn La là sản xuất theo tiêu chuẩn sinh thái, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sản phẩm. Hệ thống này giúp tăng cường sức khỏe đất nông nghiệp, bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện lợi suất sản xuất lâu dài. Với điều kiện thời tiết mát mẻ và đất phèn, Sơn La có ưu thế phát triển các sản phẩm nông nghiệp hữu cơ như cà phê, chè, và nông sản khác.

1.1. Định nghĩa Nông nghiệp Hữu cơ

Nông nghiệp hữu cơ là phương pháp sản xuất áp dụng các biện pháp tự nhiên, loại bỏ hoàn toàn các chất hóa học tổng hợp. Hệ thống này tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế về chứng chỉ hữu cơ. Sản phẩm từ nông nghiệp hữu cơ đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường toàn cầu về thực phẩm sạch, an toàn và bền vững.

1.2. Đặc điểm của Sơn La trong Phát triển Nông nghiệp Hữu cơ

Tỉnh Sơn La sở hữu điều kiện tự nhiên lý tưởng cho nông nghiệp hữu cơ: khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao, đất phèn phù hợp. Cơ sở hạ tầng nông thôn đang được cải thiện, kết hợp với sự hỗ trợ chính sách từ địa phương, tạo nên môi trường thuận lợi để phát triển các sản phẩm nông nghiệp hữu cơ có giá trị cao.

II. Thực trạng Phát triển Nông nghiệp Hữu cơ ở Sơn La

Hiện nay, tỉnh Sơn La có khoảng 3.000 hectare đất được chứng nhận nông nghiệp hữu cơ, với sự tham gia của gần 2.000 hộ nông dân. Các sản phẩm chính bao gồm cà phê hữu cơ, chè, dứa, và các loại rau đặc sản. Mặc dù có tiến bộ đáng kể, nông nghiệp hữu cơ Sơn La vẫn gặp nhiều thách thức: thị trường tiêu thụ còn hạn chế, giá bán chưa ổn định, chi phí sản xuất cao. Khoảng 60% nông dân chưa hiểu rõ lợi ích của phương pháp sản xuất bền vững. Ngoài ra, cơ sở hạ tầng bảo quản và chế biến sản phẩm còn yếu kém, ảnh hưởng đến chất lượng và giá trị xuất khẩu. Các hợp tác xã và doanh nghiệp nông sản hữu cơ đang dần phát triển nhưng vẫn chưa đủ mạnh để hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh.

2.1. Quy mô Sản xuất Nông nghiệp Hữu cơ

Diện tích nông nghiệp hữu cơ tại Sơn La tăng trưởng 8-10% hàng năm. Huyện Mộc Châu dẫn đầu với 1.500 hecta cà phê hữu cơ. Huyện Yên Châu phát triển chè hữu cơ trên 800 hecta. Tuy nhiên, quy mô sản xuất vẫn còn nhỏ so với tiềm năng của tỉnh, cần mở rộng thêm 5.000 hecta trong 5 năm tới.

2.2. Các Hình thức Tổ chức Sản xuất

Hiện có 45 hợp tác xã nông nghiệp hữu cơ hoạt động trên địa bàn Sơn La. Các doanh nghiệp nông sản hữu cơ chuyên chế biến và xuất khẩu sản phẩm đang tăng từ 8 lên 25 doanh nghiệp. Mô hình liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp đang được thúc đẩy mạnh mẽ nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế.

III. Những Tồn tại và Nguyên nhân Hạn chế

Mặc dù nông nghiệp hữu cơ Sơn La có nhiều tiềm năng, nhưng tồn tại các vấn đề đáng lo ngại. Trước hết, thị trường tiêu thụ sản phẩm hữu cơ chưa được mở rộng đủ, chủ yếu dựa vào tiêu thụ nội địa và một số thị trường xuất khẩu như EU, Nhật Bản. Giá bán sản phẩm nông nghiệp hữu cơ không ổn định, ảnh hưởng đến quyết định của nông dân. Chi phí sản xuất cao do chi phí chứng chỉ hữu cơ, đào tạo kỹ thuật, và chuyển đổi sang sản xuất bền vững. Kiến thức và kỹ năng của nông dân còn hạn chế, một số người chưa cam kết đầy đủ với quy trình sản xuất hữu cơ. Cơ sở hạ tầng bảo quản, chế biế và logistics yếu, làm giảm chất lượng và giá trị sản phẩm.

3.1. Thách thức về Thị trường và Giá bán

Thị trường sản phẩm hữu cơ Sơn La chưa được xây dựng bền vững. Giá bán được xác định chủ yếu bởi thị trường quốc tế, nhạy cảm với biến động kinh tế toàn cầu. Mạnh mẽ hóa thương hiệu sản phẩm nông nghiệp hữu cơ Sơn La là cấp thiết để tăng giá trị và độ tin cậy của người tiêu dùng.

3.2. Hạn chế về Năng lực Kỹ thuật và Cơ sở Hạ tầng

Nhân lực chuyên môn về nông nghiệp hữu cơ còn thiếu, đặc biệt ở các huyện vùng sâu. Cơ sở chế biế, bảo quản lạnh và vận chuyển sản phẩm hữu cơ chưa đáp ứng yêu cầu chất lượng xuất khẩu. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng phù hợp là yêu cầu cấp bách.

IV. Giải pháp Thúc đẩy Phát triển Nông nghiệp Hữu cơ Sơn La

Để phát triển nông nghiệp hữu cơ Sơn La bền vững, cần áp dụng các giải pháp toàn diện. Thứ nhất, tạo lập chính sách hỗ trợ rõ ràng: cấp vốn vay, hỗ trợ chi phí chứng chỉ hữu cơ, khuyến khích chuyển đổi sang sản xuất bền vững. Thứ hai, phát triển thị trường thông qua xây dựng thương hiệu, kết nối với các thị trường xuất khẩu uy tín, tăng cường tiếp thị sản phẩm. Thứ ba, đầu tư vào cơ sở hạ tầng: xây dựng trung tâm chế biến, bảo quản lạnh, hệ thống logistics hiệu quả. Thứ tư, nâng cao năng lực con người: đào tạo kỹ thuật, chuyển giao công nghệ, hỗ trợ khởi nghiệp nông nghiệp. Thứ năm, thúc đẩy liên kết: khuyến khích hợp tác xã, hình thành chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ. Cuối cùng, bảo vệ môi trường: áp dụng các tiêu chuẩn sinh thái cao, thanh tra chất lượng sản phẩm hữu cơ.

4.1. Chính sách Hỗ trợ và Tạo lập Môi trường Kinh doanh Thuận lợi

Nhà nước cần ban hành chính sách ưu đãi cho các nông dân chuyển đổi sang nông nghiệp hữu cơ: miễn giảm thuế, hỗ trợ 50% chi phí chứng chỉ quốc tế, cấp tín dụng với lãi suất ưu đãi. Cấp bộ tỉnh, huyện phải rà soát và loại bỏ các rào cản hành chính, tạo môi trường kinh doanh bình đẳng cho doanh nghiệp nông sản hữu cơ.

4.2. Phát triển Thị trường và Xây dựng Thương hiệu Sản phẩm

Xây dựng thương hiệu "Sơn La Organic" được công nhân quốc tế. Thiết lập mạng lưới phân phối trên toàn quốc, phát triển bán hàng trực tuyến, tham gia hội chợ quốc tế. Ký kết hợp đồng dài hạn với các nhà nhập khẩu nước ngoài để ổn định giá bán và thị trường tiêu thụ sản phẩm hữu cơ.

4.3. Đầu tư Cơ sở Hạ tầng và Nâng cao Năng lực Kỹ thuật

Xây dựng trung tâm chế biến, bảo quản lạnh đạt tiêu chuẩn xuất khẩu ở các huyện trọng điểm. Nâng cấp hệ thống logistics từ trang trại đến thị trường. Thiết lập trung tâm đào tạo kỹ thuật nông nghiệp hữu cơ, cấp chứng chỉ cho nông dân, chuyên gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu liên quan đến phát triển nông nghiệp hữu cơ 1. Liên quan đến nội dung phát triển nông nghiệp hữu cơ * Phát triển quy mô sản xuất nông nghiệp hữu cơ Nông nghiệp hữu cơ là xu hướng phát triển tất yếu của nền nông nghiệp bền vững. Tuy nhiên, hiện nay diện tích đất sản xuất nông nghiệp hữu cơ trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng vẫn còn thấp.

Chính vì vậy, để khuyến khích phát triển nông nghiệp hữu cơ ở Việt Nam, cần hoạch định các bước đi vững chắc ngay từ đầu, cần áp dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất, đặc biệt cần giảm dần lượng phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật hóa học và tiến tới chấm dứt việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học đối với phần diện tích đang canh tác theo thâm canh truyền thống (Mai Văn Quyền & Vũ Thị Quyền, 2017). Cùng quan điểm đó, nghiên cứu của Phạm Thị Huyền, Ngô Thế Nam (2020) đều khẳng định: sản xuất nông nghiệp hữu cơ là hướng phát triển bền vững mà ngành nông nghiệp Hà Nội đang thực hiện, song việc thay đổi tập quán canh tác từ sản xuất thông thường sang sản xuất hữu cơ không hề dễ dàng, dưới sức ép ngày càng gia tăng từ quá trình đô thị hoá, hiện đại hoá, hoạt động sản xuất đang đứng trước nguy cơ ngày càng suy giảm về diện tích và sản lượng. Do đó, việc ứng dụng khoa học, công nghệ trong chọn giống canh tác, bảo quản và chế biến nông sản hữu cơ có ý nghĩa hết sức quan trọng, góp phần đảm bảo tiêu chuẩn về chất lượng và nâng cao giá trị sản phẩm. Theo quan điểm của các tác giả Rafi Grosglik (2015); Trần Thị Thu Huyền, Trương Quốc Hưng (2021) và Nguyễn Tiến Dũng và cộng sự (2021) đều cho thấy, quy mô sản xuất nông nghiệp hữu cơ nhỏ lẻ gây khó khăn trong quá trình sản xuất cũng như áp dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất nông nghiệp hữu cơ, do đó cần tăng cường mở rộng quy mô sản xuất nông nghiệp hữu cơ.

Rafi Grosglik (2015) đã nghiên cứu về sản xuất nông nghiêp hữu cơ của Israel, nghiên cứu đã cho thấy yêu cầu cấp thiết cần mở rộng quy mô sản xuất nông nghiệp hữu cơ của Israel nhằm phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước và hướng đến xuất khẩu rộng rãi các sản phẩm hữu cơ, gia tăng sự xuất hiện của các sản phẩm hữu cơ tại các thị trường cao cấp trên thế giới. Tác giả Trần Thị Thu Huyền và Trương Quốc Hưng (2021) nghiên cứu về thực trạng và giải pháp phát triển nông nghiệp hữu cơ ở tỉnh Hà Nam. Nghiên cứu đã cho thấy, phát triển nông nghiệp hữu cơ trên địa bàn tỉnh còn gặp phải một số hạn chế 7 như quy mô sản xuất nhỏ lẻ, kỹ thuật sản xuất nông nghiệp hữu cơ của người dân còn thiếu, ứng dụng khoa học công nghệ trong bảo quản nông sản hữu cơ còn yếu, những đặc điểm này khá tương đồng với tỉnh Sơn La. Chính vì vậy, để thúc đẩy phát triển nông nghiệp hữu cơ thì việc mở rộng quy mô sản xuất nông nghiệp hữu cơ phù hợp với điều kiện của tỉnh là yêu cầu hết sức cần thiết.

Nguyễn Tiến Dũng và cộng sự (2021) đã tiến hành nghiên cứu đánh giá tiềm năng sản xuất và tiêu thụ lúa hữu cơ của các hợp tác xã nông nghiệp tại Thừa Thiên Huế. Kết quả nghiên cứu cho thấy, quá trình mở rộng quy mô sản xuất lúa hữu cơ trên toàn tỉnh vẫn còn thấp, số lượng doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia sản xuất nông nghiệp hữu cơ còn ít, phát triển chưa tương xứng với tiềm năng và thế mạnh của địa phương. Chính vì vậy, để nâng cao tiềm năng sản xuất và tiêu thụ lúa hữu cơ, các hợp tác xã cần mở rộng quy mô sản xuất, ngoài ra cần tăng cường mở rộng các mối liên kết, hợp tác giữa các công ty giống – vật tư, các tác nhân tiêu thụ, các cơ quan quản lý nhà nước về nông nghiệp và các cơ quan nghiên cứu, các nhà khoa học. * Phát triển các hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp hữu cơ Nghiên cứu của các tác giả Nguyễn Thị Mai (2020), Nguyễn Văn Thành và cộng sự (2020) và tác giả Bùi Thị Minh Hà và cộng sự (2022) đều cho thấy sự cần thiết phải liên kết trong sản xuất nông nghiệp hữu cơ, cụ thể: Nguyễn Thị Mai (2020) đã tiến hành nghiên cứu phát triển nông nghiệp hữu cơ tại các huyện ngoại thành Hà Nội, kết quả nghiên cứu cho thấy, để phát triển nông nghiệp hữu cần xây dựng, phát triển và hoàn thiện các hình thức liên kết sản xuất, kinh doanh bền vững trong nông nghiệp nhằm đẩy mạnh quá trình tập trung, tích tụ ruộng đất phù hợp với điều kiện của từng vùng, từng lĩnh vực, hướng tới phát triển nền nông nghiệp hàng hoá.

Kết quả nghiên cứu của tác giả Nguyễn Văn Thành và cộng sự (2020) cho thấy liên kết giữa nông hộ trong sản xuất và tiêu thụ lúa hữu cơ chưa chặt chẽ, liên kết này được thực hiện chủ yếu thông qua việc trao đổi thông tin về kỹ thuật sản xuất, trao đổi thông tin về đầu vào và đầu ra chưa được nông hộ quan tâm. Trong khi đó, liên kết giữa hộ nông dân với công ty doanh nghiệp được thực hiện khá chặt chẽ thông qua hợp đồng, đặc biệt là điều khoản về giá cả và thời điểm bán sản phẩm. Nhờ vậy, hiệu quả bao tiêu sản phẩm đầu ra trong hợp tác liên kết sản xuất lúa hữu cơ cao hơn so với lúa thường. Kết quả nghiên cứu của tác giả Bùi Thị Minh Hà và cộng sự (2022) cho thấy, có 7 yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia liên kết của nông dân sản xuất chè hữu cơ tại huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên bao gồm: Việc thực hiện quy trình sản xuất; 8 tiếp cận vật tư cho sản xuất; nhân lực cho sản xuất, diện tích đất canh tác chè, thị trường tiêu thụ sản phẩm, giá thu mua sản phẩm và uy tín của doanh nghiệp.

Trong đó giá thu mua sản phẩm và việc thực hiện quy trình sản xuất là hai yếu tố có quyết định trong việc tham gia vào liên kết của nông dân và doanh nghiệp trong sản xuất chè hữu cơ. * Phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp hữu cơ Bên cạnh việc sản xuất, tiêu thụ sản phẩm được xem là chìa khoá giúp phát triển nông nghiệp hữu cơ được bền vững. Việc phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp hữu cơ có ý nghĩa hết sức cần thiết và là mắt xích quan trọng góp phần phát triển nông nghiệp hữu cơ. Đỗ Đình Long, Nguyễn Khánh Doanh và Bùi Thị Minh Hằng (2016) nghiên cứu về động lực và những yếu tố cản trở việc chuyển đổi sang nông nghiệp hữu cơ trong sản xuất chè của các tỉnh miền núi phía Bắc.

Kết quả nghiên cứu dựa trên việc điều tra 319 hộ sản xuất chè hữu cơ và 218 hộ sản xuất chè theo phương pháp truyền thống, nghiên cứu đã khẳng định được vai trò quan trọng của việc phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm trong sản xuất chè hữu cơ, cụ thể: Động lực chủ yếu thúc đẩy quá trình chuyển dịch sang sản xuất chè hữu cơ là yếu tố thu nhập và thị trường tiêu thụ. Trong khi đó, yếu tố cản trở lớn nhất là thị trường tiêu thụ chè hữu cơ không ổn định, ngoài ra còn do quy trình sản xuất chè hữu cơ phức tạp và không có kiến thức về sản xuất chè hữu cơ. Theo nghiên cứu của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Lâm Đồng (2023) cho thấy, mặc dù tỉnh Lâm Đồng có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển nông nghiệp hữu cơ; người nông dân có trình độ và đã từng bước hình thành thói quen sử dụng các loại phân bón hữu cơ, thuốc bảo vệ thực vật sinh học, thảo mộc trong sản xuất và quan tâm đến sức khoẻ người tiêu dùng. Tuy nhiên công tác xúc tiến thương mại, giới thiệu, quảng bá sản phẩm hữu cơ chưa được thực hiện rộng rãi, chủ yếu do doanh nghiệp tự tìm kiếm thị trường cho nên đã ảnh hưởng không nhỏ đến phát triển nông nghiệp hữu cơ trên địa bàn tỉnh.

* Hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp hữu cơ Một số nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã tiến hành nghiên cứu và đánh giá hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp hữu cơ cụ thể: Tác giả Lê Quý Kha và cộng sự (2017), Nguyễn Công Thành và Trần Thị Tuyết Vân (2021) đều nghiên cứu và đánh giá hiệu quả về mặt kinh tế trong sản xuất lúa hữu cơ, kết quả nghiên cứu đều cho thấy lợi nhuận sản xuất lúa hữu cơ cao 9 hơn so với lúa vô cơ. Trong khi Lê Quý Kha và cộng sự đánh giá hiệu quả kinh tế trong mô hình liên kết bốn nhà sản xuất lúa gạo hữu cơ đạt chứng nhận quốc tế tại Trà Vinh thông qua chỉ tiêu: tổng chi phí sản xuất; chênh lệch thu nhập lúa hữu cơ so với lúa vô cơ/ha; lợi nhuận/ha. Nguyễn Công Thành và cộng sự đã đánh giá hiệu quả về mặt kinh tế trong mô hình lúa hữu tại Đồng bằng sông Cửu Long thông qua một số chỉ tiêu như: Tổng chi phí; năng suất; giá bán; tổng thu nhập; lợi nhuận; giá vốn; lợi nhuận/kg gạo và hiệu quả sử dụng vốn hoặc tỷ lệ lợi ích/chi phí cận biên để tính toán dựa trên việc so sánh với mô hình lúa vô cơ. Tác giả Cao Đình Thanh (2019) đã nghiên cứu và cho thấy những lợi ích đạt được khi phát triển nông nghiệp hữu cơ tại Việt Nam, đó là tạo lập giá trị kinh tế cao hơn các sản phẩm thông thường; đảm bảo sức khoẻ cho người tiêu dùng; không gây ảnh hưởng đến môi trường; có thể kết hợp với các loại hình kinh tế khác để mang lại thu nhập cao hơn cho người sản xuất.

Tuy nhiên, để phát triển nông nghiệp hữu cơ tại Việt Nam, khoa học công nghệ là phải đi trước tiên, tiếp đến là nâng cao nhận thức về sản phẩm hữu cơ. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển nông nghiệp hữu cơ Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển nông nghiệp hữu cơ đã được thực hiện chủ yếu bởi các học giả nước ngoài.