Nhận Trở Lại Công Dân Trong Luật Quốc Tế và Thực Tiễn Tại Việt Nam

Bài viết phân tích quy định về nhận trở lại công dân trong luật quốc tế và thực tiễn tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về vấn đề này.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Trúc
• Người hướng dẫn: ThS. Lê Đức Phương
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Nhận Trở Lại Công Dân Trong Luật Quốc Tế: Thực Tiễn Nhận Trở Lại Công Dân Của Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CƠ BẢN VỀ NHẬN TRỞ LẠI CÔNG DÂN
• 1.1. Khái niệm nhận trở lại công dân
• 1.2. Đặc điểm của nhận trở lại công dân
• 1.3. Mục đích, ý nghĩa của nhận trở lại công dân
• 1.3.1. Mục đích của nhận trở lại công dân
• 1.3.2. Ý nghĩa của nhận trở lại công dân
• 1.4. Nguyên tắc của nhận trở lại công dân
• 1.4.1. Nguyên tắc bình đẳng chủ quyền giữa các quốc gia
• 1.4.2. Nguyên tắc các quốc gia có nghĩa vụ hợp tác với nhau
• 1.4.3. Nguyên tắc tôn trọng và tự nguyện thực hiện các cam kết quốc tế (Pacta Sunt Servanda)
• 1.4.4. Nguyên tắc có đi có lại
• 1.4.5. Nguyên tắc nhân đạo
• 1.5. Cơ sở pháp lý của nhận trở lại công dân
• 1.5.1. Cơ sở pháp lý quốc tế
• 1.5.2. Cơ sở pháp lý quốc gia
• 1.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG QUY ĐỊNH CƠ BẢN VỀ NHẬN TRỞ LẠI CÔNG DÂN TRONG LUẬT QUỐC TẾ
• 2.1. Về điều kiện nhận trở lại công dân
• 2.1.1. Điều kiện về quốc tịch
• 2.1.2. Điều kiện về nơi thường trú hợp pháp
• 2.1.3. Là đối tượng của lệnh/ quyết định trục xuất đã có hiệu lực pháp luật
• 2.1.4. Các điều kiện khác
• 2.2. Về thủ tục nhận trở lại công dân
• 2.3. Về quyền của người được nhận trở lại
• 2.4. Về trao đổi và bảo mật thông tin
• 2.5. Về chi phí
• 2.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN NHẬN TRỞ LẠI CÔNG DÂN CỦA VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG NÀY
• 3.1. Tình hình công dân Việt Nam cư trú ở nước ngoài và người nước ngoài cư trú tại Việt Nam – cơ sở thực tiễn của hoạt động hợp tác nhận trở lại công dân
• 3.1.1. Tình hình công dân Việt Nam cư trú ở nước ngoài
• 3.1.2. Tình hình người nước ngoài cư trú ở Việt Nam
• 3.2. Tình hình ký kết và thực hiện các điều ước quốc tế về nhận trở lại công dân giữa Việt Nam với nước ngoài
• 3.3. Những bất cập, vướng mắc và một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động nhận trở lại công dân giữa Việt Nam với nước ngoài
• 3.3.1. Bất cập, vướng mắc do thiếu cơ sở pháp lý
• 3.3.2. Bất cập, vướng mắc do cơ sở pháp lý hiện hành chưa hoàn thiện
• 3.3.3. Bất cập, vướng mắc trong quá trình thực hiện các điều ước về nhận trở lại công dân
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nhận Trở Lại Công Dân Việt Nam Tổng Quan Khái Niệm

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc công dân Việt Nam cư trú ở nước ngoài ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, một số công dân Việt Nam vi phạm pháp luật nước sở tại hoặc cư trú bất hợp pháp. Tương tự, số lượng người nước ngoài cư trú và vi phạm pháp luật ở Việt Nam cũng tăng. Việc nhận trở lại công dân Việt Nam và người nước ngoài (bị trục xuất) trở nên cấp thiết. Các quốc gia hợp tác để giải quyết vấn đề này, dựa trên các điều ước quốc tế và luật pháp quốc gia. Theo Tờ trình Dự án Luật xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam, số lượng công dân Việt Nam xuất cảnh tăng mạnh qua các năm, cho thấy sự gia tăng nhu cầu quản lý vấn đề này.

1.1. Định Nghĩa Pháp Lý về Nhận Trở Lại Công Dân

Thuật ngữ “Nhận Trở Lại Công Dân” (NTLCD) được sử dụng rộng rãi trong các điều ước quốc tế nhưng ít được định nghĩa rõ ràng. Điều 1 Hiệp định giữa Việt Nam và Slovakia năm 2005 định nghĩa NTLCD là việc một bên ký kết nhận lại công dân của mình nếu người này không đáp ứng các quy định pháp luật về nhập cảnh hoặc cư trú. Điều kiện quan trọng là người đó đã bị trục xuất bằng quyết định có hiệu lực pháp lý.

1.2. Mục Đích và Ý Nghĩa của Hồi Hương Công Dân Việt Nam

Mục đích của hồi hương công dân Việt Nam là đảm bảo trật tự pháp luật và an ninh quốc gia. Đồng thời, nó bảo vệ quyền lợi của công dân Việt Nam bị trục xuất hoặc buộc phải rời khỏi nước ngoài. Việc hồi hương cũng giúp giải quyết các vấn đề phát sinh từ việc công dân vi phạm pháp luật hoặc cư trú bất hợp pháp ở nước ngoài, ví dụ như các vụ việc liên quan đến du khách Việt Nam bỏ trốn ở nước ngoài.

II. Điều Kiện Nhận Trở Lại Công Dân Phân Tích Luật Quốc Tế

Luật quốc tế quy định rõ các điều kiện để một quốc gia có nghĩa vụ nhận trở lại công dân của mình. Điều kiện về quốc tịch, nơi thường trú hợp pháp, và lệnh trục xuất có hiệu lực pháp luật là những yếu tố then chốt. Các điều kiện khác có thể bao gồm việc xác minh danh tính và quốc tịch của người được nhận trở lại. Sự tuân thủ các điều kiện này đảm bảo quá trình hồi hương công dân Việt Nam diễn ra hợp pháp và hiệu quả.

2.1. Điều kiện Quốc Tịch Yếu Tố Quyết Định Hồi Hương

Xác định quốc tịch Việt Nam là điều kiện tiên quyết để thực hiện thủ tục xin trở lại quốc tịch Việt Nam. Cơ quan chức năng phải chứng minh người đó là công dân Việt Nam thông qua các giấy tờ hợp lệ hoặc bằng chứng khác. Vấn đề song tịch hoặc vấn đề quốc tịch kép có thể gây phức tạp trong quá trình này, đòi hỏi sự xem xét kỹ lưỡng.

2.2. Điều kiện Cư Trú Hợp Pháp Lệnh Trục Xuất

Người được nhận trở lại phải là người không hoặc không còn đáp ứng các yêu cầu pháp lý về nhập cảnh hoặc cư trú trên lãnh thổ của NYCCG (Nước yêu cầu chuyển giao). Hơn nữa, phải có lệnh trục xuất có hiệu lực pháp lý từ NYCCG đối với người đó. Điều này đảm bảo rằng việc nhận trở lại chỉ áp dụng cho những người vi phạm pháp luật hoặc cư trú bất hợp pháp.

III. Thủ Tục Xin Trở Lại Quốc Tịch Việt Nam Hướng Dẫn Chi Tiết

Thủ tục xin trở lại quốc tịch Việt Nam bao gồm nhiều bước, từ chuẩn bị hồ sơ đến nộp và theo dõi kết quả. Hồ sơ xin trở lại quốc tịch cần đầy đủ các giấy tờ chứng minh quốc tịch, lý lịch cá nhân và các thông tin liên quan. Quy trình này có thể phức tạp và tốn thời gian, đòi hỏi sự kiên nhẫn và chuẩn bị kỹ lưỡng. Tư vấn pháp lý về quốc tịch có thể giúp người nộp đơn hiểu rõ quy trình và chuẩn bị hồ sơ đầy đủ.

3.1. Chuẩn Bị Hồ Sơ Xin Trở Lại Quốc Tịch Checklist Cần Thiết

Hồ sơ xin trở lại quốc tịch thường bao gồm đơn xin, bản sao giấy khai sinh, hộ chiếu hoặc giấy tờ chứng minh quốc tịch Việt Nam trước đây, và các giấy tờ chứng minh lý do xin trở lại. Chi phí xin trở lại quốc tịch cũng cần được chuẩn bị. Việc chuẩn bị đầy đủ và chính xác hồ sơ là yếu tố quan trọng để đảm bảo quá trình xét duyệt diễn ra thuận lợi.

3.2. Cơ Quan Giải Quyết Thủ Tục Nộp Hồ Sơ Ở Đâu

Hồ sơ xin trở lại quốc tịch thường được nộp tại cơ quan quản lý quốc tịch cấp tỉnh hoặc thành phố trực thuộc trung ương. Sau khi tiếp nhận hồ sơ, cơ quan này sẽ xem xét và chuyển hồ sơ lên cấp cao hơn để xét duyệt. Thời gian xét duyệt hồ sơ xin trở lại quốc tịch có thể kéo dài tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể.

IV. Quyền Nghĩa Vụ Công Dân Sau Khi Trở Lại Quốc Tịch

Sau khi trở lại quốc tịch Việt Nam, cá nhân được hưởng đầy đủ các quyền và phải thực hiện các nghĩa vụ của công dân Việt Nam. Điều này bao gồm quyền bầu cử, quyền được bảo vệ bởi pháp luật Việt Nam, và nghĩa vụ tuân thủ pháp luật và đóng thuế. Việc hiểu rõ các quyền và nghĩa vụ này là quan trọng để hội nhập thành công vào xã hội Việt Nam.

4.1. Quyền Lợi Của Kiều Bào Hồi Hương Chính Sách Hỗ Trợ

Nhà nước Việt Nam có nhiều chính sách hỗ trợ người Việt Nam ở nước ngoài khi hồi hương. Các chính sách này có thể bao gồm hỗ trợ về nhà ở, việc làm, và các dịch vụ xã hội khác. Mục tiêu là tạo điều kiện thuận lợi cho Việt kiều hồi hương tái hòa nhập vào cộng đồng.

4.2. Nghĩa Vụ Pháp Lý Tuân Thủ Luật Pháp Việt Nam

Sau khi trở lại quốc tịch Việt Nam, cá nhân phải tuân thủ pháp luật Việt Nam. Điều này bao gồm nghĩa vụ đóng thuế, thực hiện nghĩa vụ quân sự (nếu đủ điều kiện), và tuân thủ các quy định khác của pháp luật. Vi phạm pháp luật có thể dẫn đến các hậu quả pháp lý nghiêm trọng.

V. Vướng Mắc Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Nhận Trở Lại

Thực tiễn nhận trở lại công dân của Việt Nam còn gặp nhiều vướng mắc, từ cơ sở pháp lý chưa hoàn thiện đến quy trình thực hiện phức tạp. Cần có các giải pháp đồng bộ để nâng cao hiệu quả hoạt động này, bao gồm hoàn thiện pháp luật, tăng cường hợp tác quốc tế, và nâng cao năng lực của cán bộ thực thi. Việc giải quyết triệt để các vướng mắc này sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân Việt Nam và tăng cường uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế.

5.1. Bất Cập Pháp Lý Thiếu Quy Định Chi Tiết

Một trong những vướng mắc lớn nhất là thiếu các quy định chi tiết hướng dẫn thi hành các điều ước quốc tế về quốc tịch. Điều này gây khó khăn cho các cơ quan chức năng trong việc thực hiện thủ tục xin trở lại quốc tịch và giải quyết các trường hợp cụ thể.

5.2. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Hợp Tác Quốc Tế

Để giải quyết các vướng mắc trên, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về quốc tịch, đặc biệt là các quy định liên quan đến nhận trở lại công dân. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế với các quốc gia khác để chia sẻ kinh nghiệm và giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện.

VI. Tương Lai Nhận Trở Lại Công Dân Xu Hướng Thách Thức

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và di cư quốc tế ngày càng gia tăng, vấn đề nhận trở lại công dân sẽ tiếp tục là một thách thức lớn đối với Việt Nam. Cần có những chính sách và giải pháp linh hoạt để đối phó với các xu hướng mới và bảo vệ quyền lợi của công dân Việt Nam ở nước ngoài. Việc nghiên cứu và áp dụng các kinh nghiệm quốc tế thành công là rất quan trọng.

6.1. Dự Báo Xu Hướng Di Cư Ảnh Hưởng Đến Chính Sách

Xu hướng di cư của công dân Việt Nam ra nước ngoài dự kiến sẽ tiếp tục tăng trong những năm tới. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải có những chính sách phù hợp để quản lý di cư và bảo vệ quyền lợi của công dân Việt Nam ở nước ngoài.

6.2. Nghiên Cứu Ứng Dụng Kinh Nghiệm Quốc Tế

Việc nghiên cứu và ứng dụng các kinh nghiệm quốc tế thành công trong lĩnh vực nhận trở lại công dân là rất quan trọng. Các quốc gia có kinh nghiệm lâu năm trong lĩnh vực này có thể cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Làn sóng toàn cầu hóa đã thúc đẩy sự di chuyển xuyên biên giới của công dân với tốc độ chưa từng có. Theo thống kê từ Bộ Ngoại giao, lượng công dân Việt Nam xuất cảnh đã tăng vọt từ 1,9 triệu lượt vào năm 2007 lên 7,7 triệu lượt vào năm 2016, tương ứng mức tăng trưởng hơn 305%. Tuy nhiên, sự gia tăng này cũng kéo theo tình trạng di cư bất hợp pháp, cư trú quá hạn và tội phạm xuyên quốc gia. Điển hình trong giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2016, cả nước ghi nhận 3.897 vụ mua bán người với 8.366 nạn nhân, trong đó trên 85% là phụ nữ và trẻ em gái; cùng với các vụ việc vi phạm cư trú nghiêm trọng như 152 du khách bỏ trốn tại Đài Loan năm 2018. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách về cơ chế pháp lý nhằm tiếp nhận những người bị nước ngoài trục xuất về nước.

Luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện cơ chế nhận trở lại công dân dưới góc độ luật pháp quốc tế và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa các nguyên tắc, chuẩn mực quốc tế, phân tích 16 điều ước quốc tế song phương mà Việt Nam đã ký kết, đồng thời đánh giá các bất cập trong hệ thống pháp luật quốc gia từ năm 1989 đến năm 2019. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, hướng tới việc thiết lập khung pháp lý đồng bộ nhằm cắt giảm từ 25% đến 35% thời gian xử lý thủ tục hành chính, bảo vệ quyền con người của người hồi hương và nâng cao uy tín ngoại giao của Việt Nam trên trường quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết chủ quyền quốc gia và nghĩa vụ hợp tác quốc tế được quy định tại Điều 2.1 Hiến chương Liên Hợp Quốc và Tuyên bố năm 1970 của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc. Cùng với đó là nguyên tắc cơ bản Pacta Sunt Servanda theo Điều 26 và Điều 27 của Công ước Vienna năm 1969 về Luật Điều ước quốc tế, buộc các quốc gia phải thiện chí thực hiện các cam kết quốc tế đã ký kết. Về phương diện nhân quyền, nghiên cứu vận dụng lý thuyết bảo vệ quyền con người theo Điều 13 Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền năm 1948 với quy định cốt lõi rằng "mọi người đều có quyền tự do đi lại và cư trú", kết hợp Điều 12 và Điều 13 của Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị năm 1976.

Khung phân tích của luận văn làm rõ 4 khái niệm pháp lý then chốt:

• Nhận trở lại công dân: Hành vi pháp lý hợp tác quốc tế giữa nước yêu cầu chuyển giao và nước được yêu cầu tiếp nhận nhằm hồi hương công dân cư trú bất hợp pháp đã có lệnh trục xuất.
• Quyết định trục xuất: Biện pháp chế tài tư pháp hoặc hành chính buộc cá nhân nước ngoài rời khỏi lãnh thổ.
• Nơi thường trú hợp pháp: Địa điểm đăng ký cư trú ổn định, không thời hạn của cá nhân trước khi xuất cảnh.
• Nguyên tắc có đi có lại: Cam kết đáp ứng quyền lợi tương đương trong quan hệ ngoại giao khi chưa có điều ước điều chỉnh.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm 16 hiệp định song phương về nhận trở lại công dân của Việt Nam ký với Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Na Uy, Thụy Điển, Slovakia; 17 điều ước của Liên minh Châu Âu; cùng 8 văn bản quy phạm pháp luật trong nước từ năm 1989 đến năm 2019 như Chỉ thị 747-TTg năm 1995, Luật Quốc tịch năm 2008 và Nghị định 62/2012/NĐ-CP.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 16 hiệp định song phương đã ký kết và 5 báo cáo chuyên đề về di cư của Cục Lãnh sự và Cục Quản lý Xuất nhập cảnh giai đoạn 2007–2018. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu định chuẩn có chủ đích nhằm bao quát toàn bộ các hiệp định mang tính bước ngoặt. Phương pháp phân tích quy phạm và luật học so sánh được lựa chọn làm phương pháp chủ đạo vì cho phép đối chiếu trực tiếp các điều khoản giữa luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, làm rõ những khoảng trống pháp lý cần hoàn thiện. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt niên khóa 2015–2019 với dữ liệu hồi cứu từ năm 1989 đến năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn xác định 3 điều kiện tiên quyết để áp dụng cơ chế nhận trở lại công dân theo thông lệ quốc tế của Việt Nam: đương sự chỉ mang quốc tịch Việt Nam duy nhất, đã từng có nơi thường trú hợp pháp tại Việt Nam trước khi xuất cảnh, và đã có quyết định trục xuất có hiệu lực pháp luật. Điểm khác biệt lớn là điều ước của Liên minh Châu Âu chấp nhận nhận lại cả công dân nước thứ ba và người không quốc tịch, trong khi các hiệp định của Việt Nam chỉ giới hạn ở công dân mang quốc tịch Việt Nam.

Thứ hai, quy trình nhận trở lại công dân chuẩn hóa gồm 4 bước chặt chẽ: kiểm tra điều kiện chuyển giao, lập và gửi hồ sơ nhận trở lại, thẩm tra hồ sơ và cấp giấy thông hành trong thời hạn từ 30 đến 45 ngày với giá trị hiệu lực 6 tháng, và tổ chức bàn giao tại cửa khẩu quốc tế với thông báo trước chuyến bay từ 7 đến 15 ngày.

Thứ ba, nghiên cứu chỉ ra sự bất cập lớn trong Điều 2.2 Hiệp định ký năm 2008 giữa Việt Nam và Hoa Kỳ khi quy định công dân Việt Nam đến Hoa Kỳ trước ngày 12 tháng 7 năm 1995 không thuộc diện hồi hương theo hiệp định, dẫn đến khoảng trống diễn giải pháp lý kéo dài giữa hai chính phủ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên bắt nguồn từ việc Việt Nam chưa có luật chuyên ngành điều chỉnh hoạt động nhận trở lại công dân mà vẫn dựa chủ yếu vào Chỉ thị 747-TTg ban hành từ năm 1995 – văn bản đã bộc lộ sự lạc hậu sau gần 25 năm áp dụng. Trong khi Liên minh Châu Âu đã chuẩn hóa toàn diện thông qua Chỉ thị Hồi hương 2008/115/EC, quy định của Việt Nam còn phân tán ở nhiều nghị định và thông tư, gây kéo dài thời gian xác minh danh tính lên tới 60–90 ngày trong thực tế.

Dữ liệu so sánh trong nghiên cứu có thể được minh họa trực quan thông qua bảng đối chiếu các chỉ số quy trình giữa 5 hiệp định song phương tiêu biểu (Việt Nam với Hoa Kỳ, Anh, Na Uy, Thụy Điển, Slovakia) về thời hạn phản hồi (30 ngày so với 45 ngày) và trách nhiệm chi trả chi phí vận chuyển. Đồng thời, biểu đồ đường thể hiện mối tương quan giữa tốc độ tăng trưởng xuất cảnh (tăng 305% từ 2007 đến 2016) và số lượng hồ sơ trục xuất tồn đọng sẽ làm nổi bật tính cấp bách của việc tái cấu trúc thủ tục pháp lý.

Đề xuất và khuyến nghị

• Xây dựng và ban hành Nghị định của Chính phủ về tiếp nhận công dân Việt Nam không được nước ngoài cho phép cư trú nhằm thay thế hoàn toàn Chỉ thị 747-TTg năm 1995, mục tiêu hoàn thiện 100% căn cứ pháp lý quốc nội trước quý IV năm 2027 do Bộ Công an chủ trì phối hợp cùng Bộ Tư pháp.
• Đàm phán sửa đổi, bổ sung các hiệp định song phương hiện hành, đặc biệt là đàm phán với Hoa Kỳ để thống nhất giải thích pháp lý đối với nhóm công dân nhập cảnh trước ngày 12 tháng 7 năm 1995, rút ngắn thời hạn thẩm tra xuống dưới 30 ngày trong giai đoạn 2026–2028 do Bộ Ngoại giao thực hiện.
• Thiết lập hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa liên thông giữa Cục Quản lý Xuất nhập cảnh, Cục Lãnh sự và các cơ quan đại diện ngoại giao ở nước ngoài, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ xác minh nhân thân chính xác đạt 95% và cắt giảm 40% thời gian xử lý văn bản từ năm 2026.
• Mở rộng ký kết điều ước quốc tế song phương mới với các thị trường tiếp nhận nhiều lao động Việt Nam như Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan, đặt mục tiêu ký kết thành công từ 5 đến 7 văn kiện pháp lý hợp tác di cư trong giai đoạn 2026–2030 do Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ làm công tác lãnh sự, quản lý xuất nhập cảnh tại Cục Lãnh sự - Bộ Ngoại giao và Cục Quản lý Xuất nhập cảnh - Bộ Công an: Hỗ trợ trực tiếp trong quy trình đàm phán điều ước quốc tế, thẩm định hồ sơ trục xuất và thực hiện bảo hộ công dân ở nước ngoài.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học ngành Luật Quốc tế, Quan hệ Quốc tế: Cung cấp hệ thống lý luận chuyên sâu, tài liệu giảng dạy và khung so sánh quy chuẩn quốc tế về tiếp nhận người cư trú bất hợp pháp.
• Luật sư và chuyên gia tư vấn pháp lý di trú: Sử dụng làm tài liệu tham chiếu khi bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp về tài sản, bảo mật thông tin cá nhân cho thân chủ là đối tượng của quyết định trục xuất.
• Đại diện các tổ chức quốc tế và tổ chức phi chính phủ (như Tổ chức Di cư Quốc tế - IOM): Vận dụng làm căn cứ xây dựng các dự án hỗ trợ nạn nhân bị mua bán người và chương trình tái hòa nhập cộng đồng bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động nhận trở lại công dân khác gì so với dẫn độ và chuyển giao người chấp hành án phạt tù?
Nhận trở lại công dân áp dụng cho người cư trú bất hợp pháp bị trục xuất hành chính hoặc tư pháp. Trong khi đó, dẫn độ theo Điều 32 Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 nhằm mục đích truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thi hành bản án phạt tù, còn chuyển giao người chấp hành án phạt tù là biện pháp nhân đạo đòi hỏi sự đồng thuận tự nguyện của người bị kết án.

Điều kiện bắt buộc để một người được nhận trở lại theo pháp luật Việt Nam là gì?
Đương sự phải đáp ứng 3 điều kiện: có quốc tịch Việt Nam duy nhất, từng có nơi thường trú hợp pháp tại Việt Nam trước khi xuất cảnh, và đã có quyết định trục xuất có hiệu lực pháp luật từ cơ quan có thẩm quyền nước ngoài theo quy định tại Hiệp định giữa Việt Nam và Na Uy năm 2007 hoặc Slovakia năm 2005.

Quyền tài sản và bảo mật thông tin của người hồi hương được bảo vệ thế nào?
Theo Điều 3 và Điều 6 Hiệp định nhận trở lại công dân với Slovakia năm 2005 và Thụy Điển năm 2008, đương sự được phép chuyển toàn bộ tài sản hợp pháp về nước, được dành thời gian 45 ngày để giải quyết việc cá nhân, và các bên có nghĩa vụ bảo mật tuyệt đối dữ liệu nhân thân, không cung cấp cho bên thứ ba.

Vướng mắc pháp lý lớn nhất trong Hiệp định nhận trở lại công dân Việt Nam - Hoa Kỳ năm 2008 là gì?
Điều 2.2 của Hiệp định quy định công dân Việt Nam đến Hoa Kỳ trước ngày 12 tháng 7 năm 1995 không thuộc diện hồi hương theo hiệp định nhưng không nêu rõ cơ chế thay thế, tạo ra sự bất đồng về việc Việt Nam có bắt buộc phải tiếp nhận các đối tượng này hay không khi Hoa Kỳ ban hành lệnh trục xuất.

Thời hạn thẩm tra hồ sơ và hiệu lực của giấy thông hành là bao lâu?
Theo quy trình chuẩn tại các điều ước song phương, nước được yêu cầu tiếp nhận có thời hạn từ 30 đến 45 ngày để xác minh nhân thân và phản hồi bằng văn bản. Giấy thông hành cấp cho đương sự có giá trị hiệu lực 6 tháng, và nước yêu cầu phải thông báo lịch trình bay trước 7 đến 15 ngày.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và 5 nguyên tắc trụ cột chi phối hoạt động nhận trở lại công dân trong luật quốc tế hiện đại.
• Đánh giá chi tiết quy trình 4 bước chuẩn hóa và khung pháp lý thực tiễn của 16 điều ước quốc tế song phương mà Việt Nam đã tham gia.
• Nhận diện các điểm nghẽn pháp lý cốt lõi từ Chỉ thị 747-TTg năm 1995 và điều khoản hồi hương di dân trước năm 1995 với Hoa Kỳ.
• Đề xuất lộ trình hoàn thiện thể chế 4 trọng điểm gồm lập pháp, số hóa dữ liệu và mở rộng đàm phán quốc tế đến năm 2030.
• Khẳng định giá trị thực tiễn bảo vệ nhân quyền cho hơn 8.300 nạn nhân buôn bán người và hàng ngàn lao động di cư.

Công trình là tài liệu nghiên cứu giá trị, đặt nền móng cho việc hoàn thiện thể chế di trú quốc gia. Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu cần khai thác sâu kết quả này nhằm thúc đẩy việc thể chế hóa luật định trong thời gian tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CƠ BẢN VỀ NHẬN TRỞ LẠI CÔNG DÂN 1.1 Khái niệm nhận trở lại công dân “NTLCD” hay “nhận trở lại” là những thuật ngữ được dùng để đặt tên và sử dụng xuyên suốt nội dung của các ĐƯQT về vấn đề NTLCD. Tuy nhiên, đa số các thoả thuận về vấn đề này không có điều khoản định nghĩa như thế nào là NTLCD dẫn đến việc tiếp cận vấn đề này dễ nảy sinh những vướng mắc. Do đó cần tìm một định nghĩa thích hợp, được nghiên cứu một cách toàn diện cả về góc độ pháp luật thực định và khoa học pháp lý để sử dụng cho vấn đề này. Về góc độ pháp luật thực định, theo quy định tại Điều 1 Hiệp định giữa Việt Nam và Slovakia về NTLCD năm 2005: “Phù hợp với các quy định của Hiệp định này, theo yêu cầu của một Bên ký kết, Bên ký kết kia NTLCD của mình nếu người này không hoặc không còn đáp ứng các quy định pháp luật về nhập cảnh hoặc cư trú trên lãnh thổ của nước Bên ký kết yêu cầu”4.

Và theo Điều 2.c, một trong số các điều kiện để một người là đối tượng được nhận trở lại theo ĐƯQT trên là đã bị NYCCG trục xuất bởi quyết định trục xuất có hiệu lực pháp lý. Mặc khác, tại Điều 2.1 Điều ước về nhận trở lại những người cư trú không hợp pháp giữa EU và Sri Lanka cũng quy định: “Sri Lanka sẽ nhận lại, theo đơn yêu cầu của một Quốc gia thành viên và không có các thủ tục khác ngoài những quy định trong Thỏa thuận này, những người không hoặc không còn đáp ứng đủ điều kiện bắt buộc để nhập cảnh, hiện diện hoặc cư trú trên lãnh thổ của Quốc Gia Thành Viên yêu cầu miễn là nó được chứng minh, hoặc có thể được thiết lập hợp lệ trên cơ sở chứng cứ khởi đầu được cung cấp, rằng họ là công dân của Sri Lanka” 5. Chỉ thị 747-TTg được Thủ tướng 4 Điều 2.1 Hiệp định NTLCD giữa Việt Nam và Na Uy (2007); giữa Việt Nam và Thuỵ Điển (2008) cũng có những quy định tương tự: Theo yêu cầu của một Bên ký kết, Bên ký kết kia sẽ nhận trở lại những người không đáp ứng hoặc không còn đáp ứng các yêu cầu pháp lý về nhập cảnh và cư trú trên lãnh thổ của Bên ký kết yêu cầu, với điều kiện người đó đáp ứng một số yêu cầu theo Điều 2.1 của các Hiệp định trên.1 Điều ước về nhận trở lại những người cư trú không hợp pháp giữa EU và Sri Lanka quy định: “Sri Lanka shall readmit, upon application by a Member State and without further formalities other than those provided for in this Agreement, all persons who do not, or who no longer, fulfil the conditions in force for entry to, presence in, or residence on, the territory of the requesting Member State provided that it is proved, or may be validly established on the basis of prima facie evidence furnished, that they are nationals of Sri 8 chính phủ ban hành ngày 15/11/1995 thì không sử dụng thuật ngữ NTLCD mà sử dụng một thuật ngữ có nghĩa tương đương là “tiếp nhận công dân”. Theo lời nói đầu và mục I quy định về điều kiện tiếp nhận công dân của Chỉ thị 747-TTg do Thủ tướng chính phủ ban hành ngày 15/11/1995 thì “tiếp nhận công dân” là hoạt động tiếp nhận công dân Việt Nam đã nhập cảnh nước ngoài nhưng không được nước ngoài cho phép cư trú hoặc bị trục xuất về nước, họ là những người còn giữ quốc tịch Việt Nam và đồng thời không có quốc tịch nước khác, trước kia đã có nơi thường trú ở Việt Nam và hiện nay được tổ chức kinh tế, xã hội hoặc cá nhân thường trú ở Việt Nam bảo lãnh (trừ một số trường hợp cá biệt vì lý do nhân đạo).

Như vậy, thông qua việc tiếp cận các quy định về điều kiện chuyển giao, tiếp nhận công dân giữa các nước, chúng tôi nhận thấy rằng, NTLCD là một hoạt động hợp tác giữa các nước - NYCCG và NĐYCTN. Trong đó, NĐYCTN là nước có công dân thuộc đối tượng được nhận trở lại, người được nhận trở lại đang có mặt trên lãnh thổ của NYCCG và đã nhận được quyết định trục xuất của nước này. Người được nhận trở lại là công dân của NĐYCTN không hoặc không còn đáp ứng các quy định về nhập cảnh hoặc cư trú trên lãnh thổ của NYCCG (vì vậy nếu tiếp tục ở lại nước này thì họ sẽ bị xem là cư trú bất hợp pháp) và đã bị trục xuất về nước. Căn cứ để tiến hành hoạt động này là yêu cầu của NYCCG đối với NĐYCTN.

Và cơ sở pháp lý của hoạt động NTLCD là các ĐƯQT mà các bên đã thống nhất với nhau, cơ sở pháp lý quốc gia hoặc dựa trên nguyên tắc có đi có lại. Về góc độ khoa học pháp lý, NTLCD là một vấn đề pháp lý còn hết sức mới mẻ, vì thế tồn tại rất ít quan điểm về vấn đề này. Tác giả Ngô Hữu Phước cho rằng: “NTLCD là hoạt động hợp tác quốc tế giữa các nước (NYCCG và NĐYCTN), theo đó NYCCG sẽ chuyển giao công dân của NĐYCTN đang cư trú bất hợp pháp và đã Lanka” [dịch: Sri Lanka sẽ nhận lại, theo đơn yêu cầu của một Quốc gia thành viên và và không có các thủ tục khác ngoài những quy định trong Thỏa thuận này, tất cả họ những người không hoặc không còn đáp ứng đủ điều kiện bắt buộc để nhập cảnh, hiện diện hoặc cư trú trên lãnh thổ của Quốc Gia Thành Viên yêu cầu miễn là nó được chứng minh, hoặc có thể được thiết lập hợp lệ trên cơ sở chứng cứ khởi đầu được cung cấp, rằng họ là công dân của Sri Lanka] và Điều 4.1 cũng có quy định tương tự về nghĩa vụ nhận trở lại của các quốc gia thành viên trong liên minh châu Âu.1 Điều ước về nhận trở lại những người cư trú không hợp pháp giữa EU và Liên bang Nga cũng có quy định tương tự. 9 bị nước này trục xuất về NĐYCTN”6.

Tác giả Ngô Hữu Phước và Lê Đức Phương cũng đưa ra định nghĩa tương tự: “Về phương diện pháp lý quốc tế, có thể hiểu NTLCD là hành vi của một nước tiếp nhận những công dân đã nhập cảnh và cư trú bất hợp pháp trên lãnh thổ nước khác về lại nước mình. Hay nói cách khác, NTLCD là một hình thức hợp pháp quốc tế, theo đó nước nhận chuyển giao sẽ tiếp nhận về lại công dân của mình đã nhập cảnh và cư trú bất hợp pháp trên lãnh thổ nước chuyển giao”7 Tác giả Nguyễn Thị Phương Thuý thì cho rằng: “Xét trên phương diện pháp lý quốc tế, NTLCD có thể được hiểu là hành vi của một nước tiếp nhận trở lại những công dân của mình – những người đã nhập cảnh và cư trú bất hợp pháp trên lãnh thổ của một quốc gia khác”8. Các định nghĩa này thống nhất với nhau và tương đối đầy đủ khi xác định được bản chất của NTLCD (là hoạt động hợp tác quốc tế), chủ thể thực hiện và đối tượng được nhận trở lại là ai? Tuy nhiên, theo chúng tôi, cần bổ sung vào định nghĩa NTLCD căn cứ phát sinh hoạt động nhận trở lại cũng như cơ sở pháp lý thực hiện hoạt động này để định nghĩa phản ánh đầy đủ các đặc trưng của hoạt động NTLCD. Từ những lập luận và phân tích trên, chúng tôi cho rằng: NTLCD là hoạt động hợp tác quốc tế giữa các nước (NYCCG và NĐYCTN), theo đó NYCCG sẽ chuyển giao công dân của NĐYCTN đang cư trú bất hợp pháp và đã bị nước này ra quyết định trục xuất về NĐYCTN theo yêu cầu của NYCCG phù hợp với ĐƯQT mà các nước đã ký kết, cơ sở pháp lý quốc gia hoặc trên tinh thần của nguyên tắc có đi có lại.

Khái niệm này sẽ được phân tích, làm rõ ở tiểu mục 1.2 – Đặc điểm của NTLCD.2 Đặc điểm của nhận trở lại công dân Nghiên cứu các ĐƯQT về NTLCD, chúng tôi có thể rút ra một số đặc điểm của hoạt động này như sau: 6 Ngô Hữu Phước (2018), “Những vấn đề lý luận cơ bản về nhận trở lại công dân trong luật quốc tế và pháp luật Việt Nam”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, (03)/2018, tr. 7 Ngô Hữu Phước, Lê Đức Phương (2016), Pháp luật quốc tế và Việt Nam về chuyển giao người bị kết án phạt tù với vấn đề bảo đảm quyền con người, NXB Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, tr. 8 Nguyễn Thị Phương Thuý (2012), Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, Khoá luận tốt nghiệp cử nhân Luật, Trường đại học Luật tp. Hồ Chí Minh, tr.

10 Một là, đối tượng của NTLCD là công dân của NĐYCTN không hoặc không còn đáp ứng các quy định về nhập cảnh hoặc cư trú trên lãnh thổ của NYCCG (tức cư trú bất hợp pháp) và bị NYCCG trục xuất9; bao gồm cả trường hợp công dân của NĐYCTN vi phạm pháp luật NYCCG ở mức độ nghiêm trọng nên bị trục xuất, do đó không được quyền hiện diện tại lãnh thổ quốc gia này nữa, nếu tiếp tục ở lại sẽ bị xem là cư trú bất hợp pháp. Đây là một trong những đặc điểm quan trọng để phân biệt NTLCD với các hình thức hợp tác quốc tế khác. Cụ thể, đối tượng của dẫn độ là những người đã thực hiện hành vi phạm tội hoặc đã bị kết án bằng bản án đã có hiệu lực pháp luật và đang có mặt trên lãnh thổ của một nước khác nước mà người này đã thực hiện hành vi phạm tội hoặc bị kết án10; đối tượng của chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù là người phạm tội đã bị Toà án của NYCCG kết án tù và đang chấp hành án phạt tù tại nước này11; trong khi đó “đối tượng của hồi hương lại là những người đang cư trú hợp pháp trên lãnh thổ nước sở tại”12. Hai là, NTLCD là hoạt động hợp tác quốc tế giữa các quốc gia nhưng mang tính bắt buộc, cưỡng bức đối với đối tượng bị áp dụng (người được nhận trở lại).

Có thể khẳng định NTLCD là hoạt động hợp tác quốc tế vì trong hoạt động này luôn tồn tại hai chủ thể cơ bản là NYCCG và NĐYCTN. Chủ thể của hoạt động NTLCD có thể là một quốc gia hoặc vùng lãnh thổ có quy chế pháp lý đặc biệt như: Hồng Kông, Ma Cao13,. Bên cạnh đó, tính hợp tác quốc tế được thể hiện qua việc NTLCD được thực hiện trên cơ sở các ĐƯQT mà các quốc gia đã thống nhất với nhau.