Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CƠ BẢN VỀ NHẬN TRỞ LẠI CÔNG DÂN 1.1 Khái niệm nhận trở lại công dân “NTLCD” hay “nhận trở lại” là những thuật ngữ được dùng để đặt tên và sử dụng xuyên suốt nội dung của các ĐƯQT về vấn đề NTLCD. Tuy nhiên, đa số các thoả thuận về vấn đề này không có điều khoản định nghĩa như thế nào là NTLCD dẫn đến việc tiếp cận vấn đề này dễ nảy sinh những vướng mắc. Do đó cần tìm một định nghĩa thích hợp, được nghiên cứu một cách toàn diện cả về góc độ pháp luật thực định và khoa học pháp lý để sử dụng cho vấn đề này. Về góc độ pháp luật thực định, theo quy định tại Điều 1 Hiệp định giữa Việt Nam và Slovakia về NTLCD năm 2005: “Phù hợp với các quy định của Hiệp định này, theo yêu cầu của một Bên ký kết, Bên ký kết kia NTLCD của mình nếu người này không hoặc không còn đáp ứng các quy định pháp luật về nhập cảnh hoặc cư trú trên lãnh thổ của nước Bên ký kết yêu cầu”4.
Và theo Điều 2.c, một trong số các điều kiện để một người là đối tượng được nhận trở lại theo ĐƯQT trên là đã bị NYCCG trục xuất bởi quyết định trục xuất có hiệu lực pháp lý. Mặc khác, tại Điều 2.1 Điều ước về nhận trở lại những người cư trú không hợp pháp giữa EU và Sri Lanka cũng quy định: “Sri Lanka sẽ nhận lại, theo đơn yêu cầu của một Quốc gia thành viên và không có các thủ tục khác ngoài những quy định trong Thỏa thuận này, những người không hoặc không còn đáp ứng đủ điều kiện bắt buộc để nhập cảnh, hiện diện hoặc cư trú trên lãnh thổ của Quốc Gia Thành Viên yêu cầu miễn là nó được chứng minh, hoặc có thể được thiết lập hợp lệ trên cơ sở chứng cứ khởi đầu được cung cấp, rằng họ là công dân của Sri Lanka” 5. Chỉ thị 747-TTg được Thủ tướng 4 Điều 2.1 Hiệp định NTLCD giữa Việt Nam và Na Uy (2007); giữa Việt Nam và Thuỵ Điển (2008) cũng có những quy định tương tự: Theo yêu cầu của một Bên ký kết, Bên ký kết kia sẽ nhận trở lại những người không đáp ứng hoặc không còn đáp ứng các yêu cầu pháp lý về nhập cảnh và cư trú trên lãnh thổ của Bên ký kết yêu cầu, với điều kiện người đó đáp ứng một số yêu cầu theo Điều 2.1 của các Hiệp định trên.1 Điều ước về nhận trở lại những người cư trú không hợp pháp giữa EU và Sri Lanka quy định: “Sri Lanka shall readmit, upon application by a Member State and without further formalities other than those provided for in this Agreement, all persons who do not, or who no longer, fulfil the conditions in force for entry to, presence in, or residence on, the territory of the requesting Member State provided that it is proved, or may be validly established on the basis of prima facie evidence furnished, that they are nationals of Sri 8 chính phủ ban hành ngày 15/11/1995 thì không sử dụng thuật ngữ NTLCD mà sử dụng một thuật ngữ có nghĩa tương đương là “tiếp nhận công dân”. Theo lời nói đầu và mục I quy định về điều kiện tiếp nhận công dân của Chỉ thị 747-TTg do Thủ tướng chính phủ ban hành ngày 15/11/1995 thì “tiếp nhận công dân” là hoạt động tiếp nhận công dân Việt Nam đã nhập cảnh nước ngoài nhưng không được nước ngoài cho phép cư trú hoặc bị trục xuất về nước, họ là những người còn giữ quốc tịch Việt Nam và đồng thời không có quốc tịch nước khác, trước kia đã có nơi thường trú ở Việt Nam và hiện nay được tổ chức kinh tế, xã hội hoặc cá nhân thường trú ở Việt Nam bảo lãnh (trừ một số trường hợp cá biệt vì lý do nhân đạo).
Như vậy, thông qua việc tiếp cận các quy định về điều kiện chuyển giao, tiếp nhận công dân giữa các nước, chúng tôi nhận thấy rằng, NTLCD là một hoạt động hợp tác giữa các nước - NYCCG và NĐYCTN. Trong đó, NĐYCTN là nước có công dân thuộc đối tượng được nhận trở lại, người được nhận trở lại đang có mặt trên lãnh thổ của NYCCG và đã nhận được quyết định trục xuất của nước này. Người được nhận trở lại là công dân của NĐYCTN không hoặc không còn đáp ứng các quy định về nhập cảnh hoặc cư trú trên lãnh thổ của NYCCG (vì vậy nếu tiếp tục ở lại nước này thì họ sẽ bị xem là cư trú bất hợp pháp) và đã bị trục xuất về nước. Căn cứ để tiến hành hoạt động này là yêu cầu của NYCCG đối với NĐYCTN.
Và cơ sở pháp lý của hoạt động NTLCD là các ĐƯQT mà các bên đã thống nhất với nhau, cơ sở pháp lý quốc gia hoặc dựa trên nguyên tắc có đi có lại. Về góc độ khoa học pháp lý, NTLCD là một vấn đề pháp lý còn hết sức mới mẻ, vì thế tồn tại rất ít quan điểm về vấn đề này. Tác giả Ngô Hữu Phước cho rằng: “NTLCD là hoạt động hợp tác quốc tế giữa các nước (NYCCG và NĐYCTN), theo đó NYCCG sẽ chuyển giao công dân của NĐYCTN đang cư trú bất hợp pháp và đã Lanka” [dịch: Sri Lanka sẽ nhận lại, theo đơn yêu cầu của một Quốc gia thành viên và và không có các thủ tục khác ngoài những quy định trong Thỏa thuận này, tất cả họ những người không hoặc không còn đáp ứng đủ điều kiện bắt buộc để nhập cảnh, hiện diện hoặc cư trú trên lãnh thổ của Quốc Gia Thành Viên yêu cầu miễn là nó được chứng minh, hoặc có thể được thiết lập hợp lệ trên cơ sở chứng cứ khởi đầu được cung cấp, rằng họ là công dân của Sri Lanka] và Điều 4.1 cũng có quy định tương tự về nghĩa vụ nhận trở lại của các quốc gia thành viên trong liên minh châu Âu.1 Điều ước về nhận trở lại những người cư trú không hợp pháp giữa EU và Liên bang Nga cũng có quy định tương tự. 9 bị nước này trục xuất về NĐYCTN”6.
Tác giả Ngô Hữu Phước và Lê Đức Phương cũng đưa ra định nghĩa tương tự: “Về phương diện pháp lý quốc tế, có thể hiểu NTLCD là hành vi của một nước tiếp nhận những công dân đã nhập cảnh và cư trú bất hợp pháp trên lãnh thổ nước khác về lại nước mình. Hay nói cách khác, NTLCD là một hình thức hợp pháp quốc tế, theo đó nước nhận chuyển giao sẽ tiếp nhận về lại công dân của mình đã nhập cảnh và cư trú bất hợp pháp trên lãnh thổ nước chuyển giao”7 Tác giả Nguyễn Thị Phương Thuý thì cho rằng: “Xét trên phương diện pháp lý quốc tế, NTLCD có thể được hiểu là hành vi của một nước tiếp nhận trở lại những công dân của mình – những người đã nhập cảnh và cư trú bất hợp pháp trên lãnh thổ của một quốc gia khác”8. Các định nghĩa này thống nhất với nhau và tương đối đầy đủ khi xác định được bản chất của NTLCD (là hoạt động hợp tác quốc tế), chủ thể thực hiện và đối tượng được nhận trở lại là ai? Tuy nhiên, theo chúng tôi, cần bổ sung vào định nghĩa NTLCD căn cứ phát sinh hoạt động nhận trở lại cũng như cơ sở pháp lý thực hiện hoạt động này để định nghĩa phản ánh đầy đủ các đặc trưng của hoạt động NTLCD. Từ những lập luận và phân tích trên, chúng tôi cho rằng: NTLCD là hoạt động hợp tác quốc tế giữa các nước (NYCCG và NĐYCTN), theo đó NYCCG sẽ chuyển giao công dân của NĐYCTN đang cư trú bất hợp pháp và đã bị nước này ra quyết định trục xuất về NĐYCTN theo yêu cầu của NYCCG phù hợp với ĐƯQT mà các nước đã ký kết, cơ sở pháp lý quốc gia hoặc trên tinh thần của nguyên tắc có đi có lại.
Khái niệm này sẽ được phân tích, làm rõ ở tiểu mục 1.2 – Đặc điểm của NTLCD.2 Đặc điểm của nhận trở lại công dân Nghiên cứu các ĐƯQT về NTLCD, chúng tôi có thể rút ra một số đặc điểm của hoạt động này như sau: 6 Ngô Hữu Phước (2018), “Những vấn đề lý luận cơ bản về nhận trở lại công dân trong luật quốc tế và pháp luật Việt Nam”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, (03)/2018, tr. 7 Ngô Hữu Phước, Lê Đức Phương (2016), Pháp luật quốc tế và Việt Nam về chuyển giao người bị kết án phạt tù với vấn đề bảo đảm quyền con người, NXB Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, tr. 8 Nguyễn Thị Phương Thuý (2012), Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, Khoá luận tốt nghiệp cử nhân Luật, Trường đại học Luật tp. Hồ Chí Minh, tr.
10 Một là, đối tượng của NTLCD là công dân của NĐYCTN không hoặc không còn đáp ứng các quy định về nhập cảnh hoặc cư trú trên lãnh thổ của NYCCG (tức cư trú bất hợp pháp) và bị NYCCG trục xuất9; bao gồm cả trường hợp công dân của NĐYCTN vi phạm pháp luật NYCCG ở mức độ nghiêm trọng nên bị trục xuất, do đó không được quyền hiện diện tại lãnh thổ quốc gia này nữa, nếu tiếp tục ở lại sẽ bị xem là cư trú bất hợp pháp. Đây là một trong những đặc điểm quan trọng để phân biệt NTLCD với các hình thức hợp tác quốc tế khác. Cụ thể, đối tượng của dẫn độ là những người đã thực hiện hành vi phạm tội hoặc đã bị kết án bằng bản án đã có hiệu lực pháp luật và đang có mặt trên lãnh thổ của một nước khác nước mà người này đã thực hiện hành vi phạm tội hoặc bị kết án10; đối tượng của chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù là người phạm tội đã bị Toà án của NYCCG kết án tù và đang chấp hành án phạt tù tại nước này11; trong khi đó “đối tượng của hồi hương lại là những người đang cư trú hợp pháp trên lãnh thổ nước sở tại”12. Hai là, NTLCD là hoạt động hợp tác quốc tế giữa các quốc gia nhưng mang tính bắt buộc, cưỡng bức đối với đối tượng bị áp dụng (người được nhận trở lại).
Có thể khẳng định NTLCD là hoạt động hợp tác quốc tế vì trong hoạt động này luôn tồn tại hai chủ thể cơ bản là NYCCG và NĐYCTN. Chủ thể của hoạt động NTLCD có thể là một quốc gia hoặc vùng lãnh thổ có quy chế pháp lý đặc biệt như: Hồng Kông, Ma Cao13,. Bên cạnh đó, tính hợp tác quốc tế được thể hiện qua việc NTLCD được thực hiện trên cơ sở các ĐƯQT mà các quốc gia đã thống nhất với nhau.