CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Các hướng tiếp cận nghiên cứu về trẻ chưa thành niên phạm pháp Vấn đề người chưa thành niên có hành vi phạm tội là một trong những vấn đề bức xúc được cả xã hội quan tâm. Hiện nay các nhà khoa học trên thế giới và cả Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu vấn đề này từ nhiều góc độ khác nhau như xã hôi học, luật học, giáo dục học, tâm lý học… Trong đó các nhà khoa học đặc biệt chú ý tới việc nghiên cứu nguyn nhân dẫn người chưa thành niên đến việc thực hiện hành vi phạm tội, từ đó đưa ra các biện pháp nhằm đấu tranh phòng chống tình trạng này. Các yếu tố như: đặc điểm tâm lý cá nhân, môi trường gia đình, môi trường bạn bè, môi trường văn hóa, xã hội… của người chưa thành niên được xem là những yếu tố chủ quan và khách quan tác động đến các em, đưa đẩy các em đến việc thực hiện những hành vi phạm tội. Về vấn đề này, trong tâm lý học có nhiều cách tiếp cận khác nhau.
Hướng tiếp cận phân tâm học Theo các nhà phân tâm học, sự phát triển tâm lý của người chưa thành niên chủ yếu mang tính vô thức (nằm ngoài nhận thức) và thường bị chi phối rất lớn bởi cảm xúc. Điều này được thể hiện rõ trong học thuyết phân tâm học của S. Ông cho rằng nhân cách có ba cấu trúc: Cái Nó, cái Tôi và cái Siêu Tôi. Cái nó bao gồm những bản năng - cái bể chứa năng lượng tâm lý.
Cái Nó hoàn toàn không nhận biết được, nó hoàn toàn không liên hệ với thực tế. Khi trẻ cọ xát với những yêu cầu và căng thẳng của thực tế thì lúc đó cái Tôi xuất hiện. Cái Tôi là phần đương đầu với những yêu cầu của thực tế. Cái Tôi giải quyết xung đột LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giữa yêu cầu của thực tế với ước muốn của cái Nó bằng cơ chế tự vệ.
Cơ chế tự vệ là những phương pháp cái Tôi sử dụng để bóp méo thực tế và bảo vệ mình khỏi những lo âu. Cái Siêu tôi là “nhân tố đạo đức” trong nhân cách, bao gồm chuẩn mực và giá trị xã hội đã được cá nhân chấp nhận về cái đúng, cái sai, cái tốt, cái xấu.Freud cho rằng “ngay từ 3 đến 6 tuổi trẻ dần tiếp thu được những chuẩn mực đạo đức từ cha mẹ, rồi chúng làm theo những chỉ dẫn của các chuẩn mực này và coi đó là chuẩn mực cho chính mình”. Freud khẳng định nhiệm vụ của cha mẹ phải đối mặt khi nuôi dạy một đứa trẻ là đảm bảo rằng đứa trẻ đó hình thành được cái siêu tôi ổn định. “Người kiểm duyệt bên trong này rất có thể là một cỗ máy ngăn chặn không cho con người bộc lộ những bản năng tính dục và hiếu chiến theo cách có thể gây ảnh hưởng xấu đến xã hội và trật tự xã hôi [6; tr253] Trong nghiên cứu về phát triển nhân cách, Freud cho rằng, con người trải qua năm giai đoạn phát triển tâm lý tính dục.
Giai đoạn cuối cùng diễn ra từ thời kỳ chưa thành niên trở đi (giai đoạn phát dục từ dậy thì trở đi) được ông gọi là “giai đoạn sinh dục”. Theo ông, người chưa thành niên có đặc điểm tâm lý là: Căng thẳng, xung đột, đặc biệt là xung đột với cha mẹ và có nhu cầu rất lớn giao tiếp với bạn bè rất lớn. Và đó chính là những nguyên nhân tâm lý cơ bản nhất dẫn đến các hành vi vượt quá qui định pháp luật của trẻ vị thành niên. Hướng tiếp cận tâm lý – xã hội Khác với Freud cho rằng nhân cách của chúng ta hình thành trong những năm đầu đời, thì Eric H.Ericson lại nhấn mạnh những thay đổi diễn ra trong suốt cả đời người.
Ông phân chia đời người ra làm tám LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giai đoạn. Mỗi giai đoạn xuất hiện một loại khủng hoảng tâm lý- xã hội sẽ dẫn đến sự chuyển hóa trong các mối quan hệ xã hội quan trọng. Nhân cách được phát triển qua mỗi lần giải quyết hiệu quả xung đột giữa những nhu cầu của cá nhân và những đòi hỏi của xã hội. Theo ông thì giai đoạn thứ năm – khẳng định chính mình hoặc mơ hồ về vai trò của mình, về bản thân.
Giai đoạn này diễn ra trong thời kỳ chưa thành niên (12-18 tuổi). Đây là “ngã tư đường” giữa trẻ con và người lớn. Lúc này các em bắt đầu lo lắng tìm hiểu mình là ai? Mình sẽ thành người như thế nào? Mình quan tâm đến điều gì và mình sẽ đi đâu trong cuộc đời. Trẻ chưa thành niên bắt đầu đối diện với nhiều vai trò mới và nhiều sự kiện của người lớn, chẳng hạn như chuyện yêu đương, chuyện học nghề… Ở giai đoạn này, quá trình xã hội hóa diễn ra mạnh mẽ.
Thiếu niên bắt đầu tìm cho mình bản sắc riêng. Trẻ em ở lứa tuổi này cố gắng tách rời cha mẹ về tâm lý, có nghĩa là chúng sẵn sàng hành động như những người lớn có trách nhiệm, tự suy nghĩ và quyết định cho bản thân. Tuổi dậy thì và sự phát triển của cơ thể gây ra nỗi sợ hãi và sự căng thẳng ở các em. Trong khi trẻ cần sự giúp đỡ của cha mẹ hơn bao giờ hết, chúng lại tỏ ra mình muốn tự do, độc lập với cha mẹ.
Do đó cha mẹ cần tôn trọng ước muốn không phụ thuộc của trẻ, đồng thời vẫn cho trẻ biết giới hạn của mọi hành vi nhằm giữ an toàn cho mình. Ericson cho rằng, việc chia sẻ tình cảm của cha mẹ với trẻ chưa thành niên là một cách tốt nhất để các em phát triển lòng tự trọng. Nếu một đứa trẻ thất bại trong việc xây dựng lòng tự trọng do cách cư xử của cha mẹ trong giai đoạn phát triển trước đây của chúng, thì trẻ sẽ thiếu lòng tin vào khả năng của mình khi trưởng thành “sự hoang mang sẽ mãi ngự trị trong cuộc sống tương lai của trẻ” [6;307] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo quan điểm của Ericson, nếu sự phát triển cản trở trẻ chưa thành niên đóng những vai trò được xã hội chấp nhận, hoặc khiến họ cảm thấy mình không thể đáp ứng được những yêu cầu của xã hội, thì họ sẽ chọn lấy một giá trị tiêu cực. Trẻ chưa thành niên có giá trị tiêu cực sẽ tìm thấy sự hậu thuẫn hình ảnh phạm pháp của mình trong số nhóm bạn bè cũng có giá trị tiêu cực như họ.
Hướng tiếp cận nhận thức Khi mà các học thuyết phân tâm học nhấn mạnh tầm quan trọng của những ý nghĩ vô thức của trẻ chưa thành niên, thì các học thuyết nhận thức lại đi sâu vào ý thức.Piaget (1896-1980) là người đại diện của trường phái này. Theo ông, trẻ chưa thành niên chủ động xây dựng thế giới nhận thức của riêng mình- những thông tin rót vào trí não họ không chỉ từ môi trường. Khi gặp thông tin vượt qua tầm hiểu biết, trẻ chưa thành niên thường vận dụng suy nghĩ của mình để thâu tóm những ý tưởng mới. Theo ông, ở lứa tuổi chưa thành niên (từ 12-15 tuổi), cá nhân đã vượt qua những kinh nghiệm cụ thể để suy nghĩ một cách trừu tượng và logic hơn.
Cá nhân mở rộng khả năng suy nghĩ tới những lĩnh vực xã hội và nhận thức, chứ không chỉ lấy những kinh nghiệm cụ thể, có thật làm mấu bám nữa. Người chưa thành niên có thể hình dung ra những tình huống đáng tin, những sự kiện giả thuyết đơn thuần hoặc trừu tượng và cố lý giải về chúng một cách logic. Thay vì nghĩ theo cách cụ thể, hoặc về những điều có thật, giới hạn thì trẻ chưa thành niên bắt đầu mở rộng sự suy luận ở góc độ lý tưởng những điều họ mong ước ở mình và những người khác. Chính điều này dẫn đến việc trẻ chưa thành niên hay so sánh mình với người khác dựa vào những tiêu chuẩn lý tưởng và họ.
Việc trẻ nôn nóng hướng tới những chuẩn mực lý tưởng mới tuy nhiên trẻ lại LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bối rối không biết nên theo chuẩn mực nào là tiền đề cho những hành vi không phù hợp với chuẩn mực xã hội và qui định của pháp luật của các em. Hướng tiếp cận văn hóa-lịch sử Nhà tâm lý học người Nga L.Vưgôtxki (1896-1934) cho rằng, trẻ chưa thành niên tự xây dựng kiến thức cho mình, Theo ông, kiến thức là theo hoàn cảnh và cộng hưởng, nó được hình thành từ con người và môi trường. Điều này cho thấy sự hiểu biết tốt nhất là thông qua sự tương tác, phối hợp hoạt động với người khác. Ngoài ra, Vưgôtxki còn nêu lên giả thuyết về sự không trùng lặp nhau của ba phương diện trưởng thành ở tuổi thành niên, đó là trưởng thành về giới tính, trưởng thành về cơ thể nói chung và trưởng thành về mặt xã hội.
Đây chính là mâu thuẫn cơ bản của tuổi chưa thành niên, cũng từ mâu thuẫn này nẩy sinh sự khủng hoảng. Ông cho rằng khủng hoảng ở giai đoạn chưa thành niên là khủng hoảng lứa tuổi lớn nhất trong cuộc đời con người. Trong giai đoạn này trẻ rất khó tiếp xúc, khó giáo dục. Trong giai đoạn phổ thông, trẻ lâm vào giai đoạn khủng hoảng thường giảm thành tích học tập, ít lý thú với công việc, cuộc sống nội tâm thường có mâu thuẫn…[1;558].
Sự mất cân đối trong trưởng thành giữa mặt xã hội và cơ thể, sự dằn vặt nội tâm dễ dẫn các em đến những suy nghĩ tiêu cực, hành động tiêu cực mà có thể các em chưa lường trước được hậu quả. Chính vì vậy, sự can thiệp một cách kịp thời, tế nhị của gia đình là rất quan trọng giúp các em lấy lại cân bằng trong giai đoạn khủng hoảng, tránh được những hành vi không phù hợp, hành vi phạm pháp. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hướng tiếp cận hành vi Chủ nghĩa hành vi chú ý đến những phản ứng và tác nhân môi trường của hành vi để tìm hiểu sự phát triển tâm lý của trẻ chưa thành niên.F Skinner (1904-1990), thì trí não, dù vô thức hay ý thức không cần thiết để giải thích hành vi và sự phát triển mà sự phát triển và hành vi là một.
Chính vì sự phát triển là học hỏi và thường xuyên thay đổi theo môi trường cho nên nếu sắp xếp lại kinh nghiệm thì có thể thay đổi sự phát triển. Theo Skinner để thay đổi hành vi ta phải “sử dụng kích thích tích cực để kiểm soát và thay đổi hành vi cá nhân” [1;141].