Nguyên Tắc Suy Đoán Vô Tội Trong Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam: Phân Tích Từ Luận Án Tiến Sĩ

Luận án tiến sĩ luật học phân tích nguyên tắc suy đoán vô tội trong luật tố tụng hình sự Việt Nam, làm rõ vai trò và ứng dụng thực tiễn.

• Tác giả: Nguyên Thành Long
• Người hướng dẫn: TSKH Lê Văn Cảm
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Nguyên Tắc Suy Đoán Vô Tội Trong Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN TẮC SUY ĐOÁN VÔ TỘI TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Lược khảo về nguyên tắc suy đoán vô tội trong lịch sử tư pháp hình sự thế giới
• 1.2. Khái niệm, nội dung và ý nghĩa của nguyên tắc suy đoán vô tội trong luật tố tụng hình sự
• 1.3. Mối quan hệ giữa nguyên tắc suy đoán vô tội với một số nguyên tắc của luật tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.4. Nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự một số nước trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ THỂ HIỆN NGUYÊN TẮC SUY ĐOÁN VÔ TỘI TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 2.1. Sự thể hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
• 2.2. Thực tiễn áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP KHÁC NHẰM BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC SUY ĐOÁN VÔ TỘI
• 3.1. Nhu cầu hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam nhằm bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội
• 3.2. Hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về nguyên tắc suy đoán vô tội
• 3.3. Một số đề xuất hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự nhằm bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội
• 3.4. Giải pháp nâng cao nhận thức của cán bộ các cơ quan bảo vệ pháp luật và của nhân dân về nguyên tắc suy đoán vô tội
• KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Những vấn đề lý luận về nguyên tắc suy đoán vô tội trong luật tố tụng hình sự

Nguyên tắc suy đoán vô tội là một trong những thành tựu quan trọng của khoa học pháp lý hiện đại. Nguyên tắc này được ghi nhận trong nhiều văn bản pháp lý quốc tế, như Điều 11 Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền và Điều 14 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị. Tại Việt Nam, nguyên tắc này đã được thể hiện trong Hiến pháp năm 1992 và Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Cụ thể, Điều 72 Hiến pháp quy định rằng không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án. Điều này thể hiện rõ ràng salient entity của nguyên tắc suy đoán vô tội trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng cho thấy còn nhiều tồn tại, như việc một số cơ quan tố tụng vẫn coi người bị tạm giữ là có tội, vi phạm nguyên tắc này. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao nhận thức và thực hiện nguyên tắc này trong hoạt động tố tụng.

1.1. Lược khảo về nguyên tắc suy đoán vô tội trong lịch sử tư pháp hình sự thế giới

Nguyên tắc suy đoán vô tội đã có một quá trình hình thành và phát triển lâu dài trong lịch sử nhân loại. Từ Bộ luật cổ Manu ở Ấn Độ cổ đại đến các quy định trong pháp luật Hy Lạp và La Mã, nguyên tắc này đã được thể hiện qua nghĩa vụ chứng minh tội phạm thuộc về người buộc tội. Điều này cho thấy sự tôn trọng nhân phẩm và quyền con người đã được ghi nhận từ rất sớm. Các quy định này không chỉ mang tính lý thuyết mà còn có giá trị thực tiễn trong việc bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội. Việc nghiên cứu lịch sử hình thành nguyên tắc này giúp hiểu rõ hơn về giá trị và ý nghĩa của nó trong bối cảnh pháp luật hiện đại.

1.2. Khái niệm nội dung và ý nghĩa của nguyên tắc suy đoán vô tội

Khái niệm suy đoán vô tội được hiểu là nguyên tắc pháp lý mà theo đó, người bị buộc tội được coi là vô tội cho đến khi có chứng cứ hợp pháp chứng minh ngược lại. Nội dung của nguyên tắc này bao gồm nghĩa vụ chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tố tụng, và quyền của bị can, bị cáo không phải chứng minh sự vô tội của mình. Ý nghĩa của nguyên tắc này không chỉ nằm ở việc bảo vệ quyền lợi của cá nhân mà còn góp phần vào việc xây dựng một hệ thống tư pháp công bằng, minh bạch. Việc thực hiện nguyên tắc này có thể giúp giảm thiểu tình trạng oan sai, bảo vệ quyền con người và nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật.

II. Sự thể hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

Nguyên tắc suy đoán vô tội đã được thể hiện rõ ràng trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam thông qua các quy định trong Hiến pháp và Bộ luật tố tụng hình sự. Điều 9 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 khẳng định rằng không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng cho thấy còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Nhiều cơ quan tố tụng vẫn chưa thực hiện đúng nguyên tắc này, dẫn đến việc người bị tạm giữ, bị can, bị cáo không được bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Việc thiếu thống nhất trong nhận thức và thực hiện nguyên tắc này đã gây ra nhiều hệ lụy, ảnh hưởng đến quyền con người và sự công bằng trong tố tụng hình sự.

2.1. Thực tiễn áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội

Thực tiễn áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội tại Việt Nam cho thấy nhiều bất cập. Mặc dù nguyên tắc này đã được ghi nhận trong pháp luật, nhưng trong thực tế, nhiều trường hợp người bị tạm giữ vẫn bị coi là có tội trước khi có bản án kết tội. Điều này không chỉ vi phạm nguyên tắc pháp lý mà còn ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị buộc tội. Cần có những biện pháp cụ thể để nâng cao nhận thức và thực hiện nguyên tắc này trong các cơ quan tố tụng, nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo.

2.2. Những tồn tại và giải pháp khắc phục

Mặc dù nguyên tắc suy đoán vô tội đã được ghi nhận, nhưng việc thực hiện còn nhiều tồn tại. Một số cơ quan tố tụng vẫn chưa tuân thủ triệt để nguyên tắc này, dẫn đến việc người bị tạm giữ không được bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Để khắc phục tình trạng này, cần có sự đồng bộ trong nhận thức và hành động của các cơ quan tố tụng. Cần tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng cho cán bộ tư pháp về nguyên tắc này, đồng thời tăng cường giám sát và kiểm tra việc thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong thực tiễn.

III. Hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

Việc hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về nguyên tắc suy đoán vô tội là cần thiết để bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Cần xem xét lại các quy định hiện hành để đảm bảo tính thống nhất và khả thi trong thực tiễn. Các quy định cần phải rõ ràng, cụ thể hơn về nghĩa vụ chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tố tụng, đồng thời bảo đảm quyền của bị can, bị cáo trong việc bảo vệ quyền lợi của mình. Việc hoàn thiện này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả của hệ thống tư pháp mà còn góp phần bảo vệ quyền con người.

3.1. Nhu cầu hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự

Nhu cầu hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về nguyên tắc suy đoán vô tội xuất phát từ thực tiễn áp dụng còn nhiều bất cập. Cần có những quy định cụ thể hơn về quyền và nghĩa vụ của các bên trong tố tụng, nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Việc này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả của hệ thống tư pháp mà còn góp phần bảo vệ quyền con người, tạo niềm tin cho người dân vào hệ thống pháp luật.

3.2. Một số đề xuất hoàn thiện các quy định

Để hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về nguyên tắc suy đoán vô tội, cần xem xét bổ sung các quy định cụ thể về nghĩa vụ chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tố tụng. Đồng thời, cần có các quy định rõ ràng về quyền của bị can, bị cáo trong việc bảo vệ quyền lợi của mình. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả của hệ thống tư pháp, bảo đảm quyền con người và tạo niềm tin cho người dân vào hệ thống pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về nguyên tắc suy đoán vô tội (praesumptio innocentiae) trong luật tố tụng hình sự giữ vị trí nền tảng trong khoa học pháp lý hiện đại và chiến lược cải cách tư pháp. Luận án Tiến sĩ Luật học của nghiên cứu sinh Nguyễn Thành Long, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TSKH. Lê Văn Cảm và TS. Trần Quang Tiệp tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội (Chuyên ngành: Luật hình sự, Mã số: 62 38 40 01), là công trình chuyên khảo tiên phong ở cấp độ tiến sĩ tại Việt Nam nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống và chuyên sâu về nguyên tắc cốt lõi này.

Khoảng trống học thuật (research gap) được xác định rõ: Trước thời điểm công trình hoàn thành, khoa học luật tố tụng hình sự Việt Nam vẫn tồn tại những xung đột lý luận sâu sắc giữa các trường phái suy đoán có tội, trường phái trung dung chiết trung và trường phái suy đoán vô tội; đồng thời, các quy định pháp luật thực định (Hiến pháp năm 1992, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003) mới chỉ ghi nhận gián tiếp một số nội dung cơ bản mà chưa chính danh nguyên tắc, tạo ra khoảng cách lớn giữa quy định lập pháp và thực tiễn áp dụng tại các cơ quan tiến hành tố tụng.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cội nguồn lịch sử - triết học, bản chất pháp lý và cấu trúc nội hàm của nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự thế giới và Việt Nam là gì?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mối quan hệ tương hỗ giữa quan hệ pháp luật hình sự và quan hệ pháp luật tố tụng hình sự phân định tư cách pháp lý của người bị buộc tội như thế nào?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử tại Việt Nam giai đoạn 1997–2009 (trọng tâm dữ liệu thực chứng 2004–2008) phản ánh mức độ tuân thủ và những sai lệch cấu trúc nào đối với nguyên tắc suy đoán vô tội?
4. Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Khung giải pháp lập pháp và thiết chế tư pháp nào mang tính khả thi để hiện thực hóa triệt để nguyên tắc này trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu (hypotheses):

• Giả thuyết H1: Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là chủ thể của quan hệ pháp luật tố tụng hình sự nhưng chưa phải là chủ thể của quan hệ pháp luật hình sự cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật.
• Giả thuyết H2: Việc chuyển dịch nghĩa vụ chứng minh sang người bị buộc tội hoặc dựa vào lời nhận tội như một chứng cứ tuyệt đối ("nữ hoàng của chứng cứ") là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến án oan, sai và xâm phạm quyền con người.
• Giả thuyết H3: Hoàn thiện kỹ thuật lập pháp theo hướng hiến định trực tiếp và sửa đổi đồng bộ Bộ luật Tố tụng hình sự là điều kiện tiên quyết để bảo đảm công lý hình sự khách quan.

Khung lý thuyết (theoretical framework) của luận án dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết quyền tự nhiên của con người (natural rights theory), học thuyết Nhà nước pháp quyền và lý luận phân định quan hệ pháp luật tố tụng với quan hệ pháp luật vật chất của GS.TS. M.S. Xtrôgôvich. Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình lập pháp từ năm 1997 đến 2009, với tập dữ liệu thực chứng 19 bảng thống kê giai đoạn 2004–2008 từ Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân các cấp.

Literature Review và Positioning

Lịch sử tư tưởng pháp lý về nguyên tắc suy đoán vô tội trải qua quá trình đấu tranh phức tạp giữa các mô hình tố tụng. Luận án tổng hợp và định vị nghiên cứu qua 3 dòng học thuật chính:

1. Dòng học thuật quốc tế và phương Tây

Tư tưởng manh nha từ thời cổ đại qua Luật Manu (Ấn Độ cổ đại), quy tắc bỏ phiếu vô tội khi số phiếu ngang nhau của Hy Lạp cổ đại, và đặc biệt là quy tắc tố tụng La Mã: nghĩa vụ chứng minh thuộc về người khẳng định chứ không thuộc về người phủ định (ei incumbit probatio qui dicit, non qui negat) gắn với nguyên lý nemo judex sine actore và onus probandi.

Năm 1764, Cesare Beccaria công bố tác phẩm kinh điển "Về tội phạm và hình phạt", đặt nền móng lý luận hiện đại khi khẳng định: con người không thể bị gọi là người phạm tội khi chưa có phán quyết của Tòa án và tra tấn là phương thức thu thập chứng cứ vô nhân đạo. Tư tưởng này được pháp điển hóa lần đầu tiên tại Điều 9 Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Pháp năm 1789, tiếp đó là Điều 11 Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền năm 1948 (UDHR) và Khoản 2 Điều 14 Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị năm 1966 (ICCPR).

Các học giả phương Tây hiện đại như David Hammer (2007) phân tích suy đoán vô tội dưới góc độ thiết lập trạng thái cân bằng giữa quyền tự do cá nhân và lợi ích xã hội; Marie VanNostrand (2007) và Jonathan Yardley (2008) xem đây là một trong những nguyên tắc cốt tử phân bổ nghĩa vụ chứng minh tuyệt đối cho bên công tố; Michael Posner (2000) khẳng định suy đoán vô tội là yếu tố bắt buộc của một phiên tòa công bằng (fair trial).

                      TIẾN TRÌNH TIẾN HÓA CỦA NGUYÊN TẮC SUY ĐOÁN VÔ TỘI

2. Dòng học thuật Xô Viết và các nước XHCN

Từng tồn tại giai đoạn dài phủ nhận nguyên tắc suy đoán vô tội do định kiến coi đây là tàn dư tư sản không phù hợp với tố tụng XHCN (tiêu biểu như quan điểm của M. Trenxov).

Tuy nhiên, các luật gia lỗi lạc như M.S. Xtrôgôvich (1984), A.M. Larin (1982), I.L. Pêtrutkhin (1978), Libus (1981), L. Karnhéiev (1982) và V. Xavitxki đã kiên trì đấu tranh chứng minh tính phổ quát của nguyên tắc, dẫn đến việc Hiến pháp Liên Xô năm 1977 lần đầu tiên hiến định nội dung này, tạo tiền đề cho Hiến pháp Liên bang Nga năm 1993 và Bộ luật Tố tụng hình sự Liên bang Nga năm 2001 kế thừa hoàn thiện.

3. Dòng học thuật tại Việt Nam

Các công trình của Bùi Kiến Điện (1996), Phạm Hồng Hải (1999), Nguyễn Thái Phúc (2006) và Đinh Thế Hưng (2006) đã tiếp cận từng khía cạnh như cội nguồn lịch sử, quyền bào chữa hoặc bước đầu phân tích thực trạng quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 và năm 2003.

Định vị học thuật của luận án: Luận án vượt qua giới hạn của các bài báo tạp chí hay luận văn thạc sĩ trước đó để trở thành công trình luận án tiến sĩ đầu tiên tổng hợp đa chiều từ triết học pháp luật, luật so sánh quốc tế đến xã hội học tư pháp thực chứng, giải quyết triệt để 2 quan điểm đối lập:

• Quan điểm thứ nhất (Suy đoán có tội): Đồng nhất tư cách bị can/bị cáo với người phạm tội, buộc bị can phải chứng minh sự vô tội. Tác giả bác bỏ vì quan điểm này thủ tiêu nghĩa vụ chứng minh khách quan của Nhà nước và tạo điều kiện trực tiếp cho bức cung, nhục hình.
• Quan điểm thứ hai (Trung dung/chiết trung): Cho rằng bị can không có tội cũng không vô tội. Tác giả phản biện rằng không thể có trạng thái lơ lửng về mặt nhân thân pháp lý; trong quan hệ với quyền công dân, mọi cá nhân đều vô tội cho đến khi Nhà nước chứng minh được điều ngược lại thông qua phán quyết tư pháp có hiệu lực.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước đột phá lý thuyết khi luận giải mối quan hệ biện chứng giữa quan hệ pháp luật hình sự và quan hệ pháp luật tố tụng hình sự:

"Chủ thể của quan hệ pháp luật tố tụng hình sự chưa phải là chủ thể của quan hệ pháp luật hình sự, bởi lẽ quan hệ này đang được điều tra, làm rõ." (Trích dẫn luận điểm của GS.TS. M.S. Xtrôgôvich được tác giả kế thừa và phát triển).

Tác giả chỉ rõ: Sự kiện phạm tội làm phát sinh quan hệ pháp luật hình sự trừu tượng, nhưng chỉ có sự kiện pháp lý tố tụng (khởi tố vụ án, khởi tố bị can) mới làm phát sinh quan hệ pháp luật tố tụng hình sự. Do đó, việc một người tham gia tố tụng với tư cách bị can, bị cáo hoàn toàn chỉ mang tính chất thủ tục nhằm làm rõ có hay không quan hệ pháp luật hình sự. Nếu Tòa án tuyên vô tội, quan hệ pháp luật hình sự thực chất chưa từng phát sinh đối với người đó.

Bốn trụ cột lý thuyết cấu thành nội hàm nguyên tắc suy đoán vô tội được luận án hệ thống hóa:

1. Trụ cột 1: Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo không bị coi là có tội và không phải chịu trách nhiệm hình sự khi chưa có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Phân định ranh giới giữa biện pháp cưỡng chế tố tụng (ngăn chặn tội phạm, bảo đảm điều tra) và trách nhiệm hình sự (chế tài trừng phạt và giáo dục do Tòa án tuyên).
2. Trụ cột 2: Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng; người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền nhưng không có nghĩa vụ phải chứng minh mình vô tội. Lời khai nhận tội không được xem là "nữ hoàng của chứng cứ" nếu không được phối kiểm bằng hệ thống chứng cứ độc lập, khách quan.
3. Trụ cột 3: Mọi nghi ngờ về lỗi của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo nếu không thể loại trừ theo trình tự, thủ tục luật định thì phải được giải thích theo hướng có lợi cho họ (in dubio pro reo). Trích dẫn cảnh báo sâu sắc của nhà luật học V. Xavitxki: nếu giải thích nghi ngờ theo hướng buộc tội thì "mọi việc được đảo lộn từ chân lên đầu, từ suy đoán vô tội trở thành suy đoán có tội".
4. Trụ cột 4: Bản án kết tội của Tòa án phải dựa trên hệ thống chứng cứ xác thực đã được kiểm tra công khai tại phiên tòa, tuyệt đối không được dựa trên những giả định, phỏng đoán hay định kiến chủ quan.

                  SO SÁNH CƠ CHẾ BẢO ĐẢM SUY ĐOÁN VÔ TỘI TRONG TỐ TỤNG

Khung phân tích độc đáo

Luận án thiết lập khung phân tích tích hợp 3 lý thuyết:

• Lý thuyết Quyền con người phổ quát: Ghi nhận quyền được suy đoán vô tội là quyền tự nhiên bất khả xâm phạm của mọi cá nhân đối mặt với bộ máy cưỡng chế nhà nước.
• Lý thuyết Cải cách mô hình tố tụng: Kết hợp hài hòa giữa yếu tố tiến bộ của mô hình tố tụng tranh tụng (adversarial system) và mô hình tố tụng xét hỏi (inquisitorial system).
• Lý thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa: Đặt con người ở vị trí trung tâm, bảo đảm sự kiểm soát quyền lực tư pháp nhằm chống oan sai.

Điều kiện biên (boundary conditions): Hiệu lực của nguyên tắc suy đoán vô tội chấm dứt đối với một cá nhân cụ thể ngoài xã hội khi bản án kết tội có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, trong nội bộ khoa học tố tụng, nguyên tắc vẫn duy trì giá trị chỉ đạo khi xem xét lại tính hợp pháp của bản án qua thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm và thi hành án.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường hiện thực phản biện (critical realism) trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) kết hợp phương pháp chuẩn tắc luật học (normative legal research), luật học so sánh (comparative law) và phân tích thực chứng xã hội học tư pháp (empirical legal analysis).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu tuân thủ các bước:

1. Phân tích chuẩn tắc: Rà soát hệ thống văn bản pháp luật quốc tế (Tuyên ngôn 1948, Công ước ICCPR 1966, Quy chế Roma năm 1998 của Tòa án Hình sự Quốc tế ICC tại Điều 82) và hệ thống pháp luật Việt Nam (Hiến pháp 1992, Bộ luật Hình sự 1999, Bộ luật Tố tụng hình sự 1988, 2003).
2. So sánh luật học quốc tế: Khảo cứu trực tiếp kinh nghiệm lập pháp của Hoa Kỳ (Tu chính án V), Nhật Bản (Điều 34 Hiến pháp), Cộng hòa Pháp (Tuyên ngôn 1789), Liên Xô và Liên bang Nga (BLTTHS 2001).
3. Thu thập dữ liệu thực chứng: Khai thác chuỗi báo cáo tổng kết ngành tư pháp, số liệu án sơ thẩm, phúc thẩm và số liệu bắt giam giữ trên phạm vi toàn quốc từ năm 2004 đến năm 2008.
4. Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo dữ liệu giữa 3 khối cơ quan độc lập: Cơ quan điều tra (Bộ Công an), Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao.

                      MA TRẬN TAM GIÁC ĐẠC DỮ LIỆU THỰC CHỨNG

Data và phân tích

Nghiên cứu xử lý danh mục 19 bảng thống kê định lượng chi tiết giai đoạn 2004–2008:

• Bảng 2.1: So sánh chế độ tạm giữ, tạm giam và chế độ chấp hành án phạt tù.
• Bảng 2.2 & 2.3: Tình hình xử lý người bị tạm giữ và số người bị tạm giữ không được Viện kiểm sát phê chuẩn gia hạn (2004–2008).
• Bảng 2.4 & 2.5: Tình hình xử lý người bị tạm giam và số bị can không được Viện kiểm sát phê chuẩn tạm giam, gia hạn tạm giam, lệnh bắt tạm giam.
• Bảng 2.6 & 2.7: Tình trạng và nguyên nhân chủ yếu dẫn đến việc Cơ quan điều tra đình chỉ điều tra (2004–2007).
• Bảng 2.8: Tình hình khắc phục sai sót trong giai đoạn khởi tố của Viện kiểm sát (2004–2008).
• Bảng 2.9 & 2.10 & 2.11: Tình hình truy tố và các trường hợp Viện kiểm sát đình chỉ bị can do không đủ căn cứ truy tố.
• Bảng 2.12 & 2.13: Thụ lý, giải quyết và cơ cấu quyết định xét xử sơ thẩm (01/10/2007 – 30/9/2008).
• Bảng 2.14 & 2.15: Thống kê tội danh thường đình chỉ và số lượng Tòa án trả hồ sơ cho Viện kiểm sát để điều tra bổ sung (2004–2008).
• Bảng 2.16: Thống kê số lượng bị cáo được Tòa án tuyên bố trả tự do trực tiếp tại phiên tòa (2005–2008).
• Bảng 2.17, 2.18 & 2.19: Tình hình thụ lý, phán quyết phúc thẩm và đình chỉ vụ án theo Điều 251 Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 (2004–2008).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự xung đột tâm lý - nhận thức trong hoạt động tư pháp: Luận án chỉ ra nghịch lý nhận thức: Điều tra viên, Kiểm sát viên khi khởi tố/truy tố có quyền hình thành niềm tin nội tâm rằng người bị buộc tội có tội để nỗ lực tìm kiếm chứng cứ, nhưng pháp luật tuyệt đối cấm họ hành xử và đối xử với người đó như người có tội. Thực tế giai đoạn 2004–2008 cho thấy nhiều cán bộ tố tụng đồng nhất niềm tin chủ quan với phán quyết pháp lý, dẫn đến thiên kiến buộc tội (confirmation bias).
2. Lạm dụng biện pháp ngăn chặn và sai sót trong phê chuẩn giam giữ: Dữ liệu từ Bảng 2.3 và Bảng 2.5 chứng minh hàng trăm trường hợp lệnh bắt, tạm giữ, tạm giam không được Viện kiểm sát phê chuẩn do thiếu căn cứ pháp lý, phản ánh tình trạng lạm quyền coi tạm giam là biện pháp mặc định thay vì ngoại lệ.
3. Tỷ lệ đình chỉ bị can và trả hồ sơ điều tra bổ sung cao: Thống kê từ Bảng 2.6, 2.10 và 2.15 cho thấy việc Viện kiểm sát đình chỉ vụ án do không đủ căn cứ truy tố và Tòa án trả hồ sơ điều tra bổ sung chiếm tỷ lệ đáng kể. Đây là bằng chứng thực nghiệm của việc chứng cứ buộc tội thu thập vội vã, vi phạm nguyên tắc xử lý hoài nghi theo hướng có lợi cho bị can.
4. Hiện tượng hạn chế quyền công dân bất hợp lý: Luận án phát hiện lỗ hổng lập pháp ngoài tố tụng hình sự: một số văn bản pháp luật hành chính, kinh tế hạn chế quyền công dân (bầu cử, ứng cử, hoạt động kinh doanh) của cá nhân chỉ vì lý do họ đang là bị can, bị cáo – điều này vi phạm nghiêm trọng tính hiến định của nguyên tắc suy đoán vô tội.
5. Số lượng bị cáo được tuyên trả tự do tại phiên tòa: Phân tích Bảng 2.16 (2005–2008) cho thấy các bản án tuyên vô tội hoặc trả tự do trực tiếp tại tòa sơ thẩm và phúc thẩm là biểu hiện sống động của việc Tòa án kiên quyết áp dụng nguyên tắc phán quyết không dựa trên giả định.

                    DỮ LIỆU THỰC TRẠNG ÁP DỤNG NGUYÊN TẮC (2004-2008)

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Đặt nền móng lý thuyết vững chắc để giới luật học Việt Nam đoạn tuyệt hoàn toàn với tàn dư của tư duy "suy đoán có tội", xác lập nguyên tắc suy đoán vô tội là hạt nhân của văn hóa pháp lý nhân văn.
• Về mặt lập pháp: Đóng vai trò luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ sửa đổi Hiến pháp năm 1992 và hoàn thiện Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 (tiền đề trực tiếp định hình Điều 31 Hiến pháp 2013 và Điều 13 BLTTHS 2015 sau này).
• Về mặt thực thi tư pháp: Đòi hỏi đổi mới căn bản mô hình phòng xử án, xóa bỏ việc áp giải bị cáo trong trang phục tù nhân hoặc xích tay chân tại phiên tòa theo đúng khuyến nghị của chuẩn mực quốc tế (Michael Posner, 2000).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn khung thời gian dữ liệu: Số liệu thực chứng tập trung chủ yếu từ năm 2004 đến năm 2008, phản ánh thực trạng áp dụng dưới hiệu lực của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, chưa thể bao quát các biến động pháp lý của giai đoạn sau năm 2010.
2. Giới hạn phương pháp định lượng xã hội học: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên số liệu báo cáo thứ cấp từ các cơ quan tố tụng trung ương, chưa thể triển khai khảo sát bảng hỏi định lượng diện rộng trực tiếp đối với nhóm đối tượng bị can, bị cáo đang bị giam giữ hoặc luật sư bào chữa do rào cản an ninh tư pháp.
3. Giới hạn phạm vi chế định: Tập trung sâu vào giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử sơ thẩm - phúc thẩm; chưa đi sâu nghiên cứu áp dụng nguyên tắc trong các thủ tục đặc biệt (tố tụng đối với người chưa thành niên, dẫn độ, tương trợ tư pháp hình sự quốc tế).

Hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Nghiên cứu cơ chế bảo đảm quyền giữ im lặng (right to remain silent) như một hệ quả phái sinh bắt buộc của nguyên tắc suy đoán vô tội trong bối cảnh ghi âm, ghi hình khi hỏi cung.
• Đánh giá tác động kinh tế - pháp lý của việc bồi thường thiệt hại cho người bị oan sai trong tố tụng hình sự.
• Tác động của chứng cứ kỹ thuật số (digital evidence) và trí tuệ nhân tạo trong việc bảo đảm nguyên tắc xử lý hoài nghi theo hướng có lợi cho bị can.
• So sánh chuẩn mực chứng minh "vượt quá sự nghi ngờ hợp lý" (beyond a reasonable doubt) trong thông luật với chuẩn mực chứng minh chân lý khách quan trong luật thành văn Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực tại các cơ sở đào tạo luật hàng đầu (Khoa Luật - ĐHQGHN, Đại học Luật Hà Nội, Học viện Tư pháp, Học viện Cảnh sát nhân dân, Học viện Kiểm sát).
• Ảnh hưởng chính sách và lập pháp: Cung cấp luận cứ cốt lõi cho Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương theo tinh thần Nghị quyết 08-NQ/TW và Nghị quyết 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020.
• Tác động xã hội: Nâng cao nhận thức của cộng đồng và truyền thông báo chí về việc tôn trọng danh dự, nhân phẩm và quyền công dân của người chưa bị kết án bởi bản án có hiệu lực pháp luật.

                         MA TRẬN ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên luật học: Thụ hưởng khung lý thuyết hoàn chỉnh về tố tụng hình sự so sánh và hệ thống khái niệm chuẩn mực về cấu trúc nguyên tắc.
• Cơ quan xây dựng pháp luật (Quốc hội, Bộ Tư pháp): Sở hữu các đề xuất sửa đổi cụ thể về kỹ thuật lập pháp nhằm bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật.
• Cán bộ tiến hành tố tụng (Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên): Nắm vững ranh giới giữa niềm tin nội tâm điều tra và nghĩa vụ pháp lý đối xử khách quan, hạn chế tối đa rủi ro gây oan sai.
• Giới luật sư và người bị buộc tội: Được trang bị cơ sở lý luận vững chắc để thực thi quyền bào chữa, quyền đưa ra chứng cứ gỡ tội và quyền yêu cầu Tòa án phán quyết dựa trên tranh tụng thực chất.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án phát triển học thuyết của M.S. Xtrôgôvich để chứng minh luận điểm: Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là chủ thể của quan hệ pháp luật tố tụng hình sự nhưng chưa phải là chủ thể của quan hệ pháp luật hình sự. Quan hệ tố tụng được xác lập chỉ nhằm kiểm chứng xem quan hệ pháp luật hình sự có thực sự tồn tại hay không. Nếu Tòa án tuyên vô tội, quan hệ pháp luật hình sự hoàn toàn không phát sinh. Luận điểm này giải quyết triệt để sự nhầm lẫn học thuật kéo dài giữa tư cách tố tụng và trách nhiệm pháp lý vật chất.

2. Sự cách tân về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện như thế nào?

Khác với các nghiên cứu mang tính diễn giải quy phạm đơn thuần trước năm 2006 (như Bùi Kiến Điện, Nguyễn Thái Phúc), luận án đã kết hợp tam giác đạc phương pháp luận giữa luật học so sánh quốc tế (đối sánh Hoa Kỳ, Nhật Bản, Pháp, Nga, Tòa án ICC) với phân tích định lượng thực chứng qua chuỗi 19 bảng số liệu thống kê (2004–2008) trên cả 3 giai đoạn điều tra – truy tố – xét xử, chỉ rõ mối quan hệ nhân quả giữa sai sót phê chuẩn giam giữ và tỷ lệ trả hồ sơ/tuyên vô tội.

3. Phát hiện thực chứng nào bất ngờ nhất trong dữ liệu nghiên cứu?

Phát hiện về sự tồn tại của các quy định pháp luật ngoài hình sự hạn chế quyền công dân (như quyền kinh doanh, quyền bầu cử/ứng cử) của cá nhân chỉ vì họ bị khởi tố bị can. Điều này chứng minh định kiến "suy đoán có tội" không chỉ tồn tại trong nhận thức của một bộ phận cán bộ điều tra mà còn thâm nhập sâu vào tư duy lập pháp của các văn bản dưới luật, tạo ra sự tước đoạt quyền lợi bất hợp pháp trước khi Tòa án ra phán quyết.

4. Luận án có cung cấp quy trình/khung kiểm tra tính xác thực để tái lập nghiên cứu không?

Có. Luận án thiết lập ma trận kiểm tra 4 tiêu chí đánh giá việc tuân thủ nguyên tắc: (1) Căn cứ pháp lý của lệnh tạm giữ/tạm giam; (2) Sự phân bổ nghĩa vụ chứng minh độc quyền cho bên công tố; (3) Mức độ giải thích các chứng cứ mâu thuẫn theo hướng có lợi cho bị can; (4) Tính độc lập và căn cứ thực chứng của bản án kết tội tại tòa. Quy trình này có thể áp dụng trực tiếp để giám sát các phiên tòa hình sự hiện nay.

5. Tầm nhìn chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao?

Tác giả định hướng lộ trình nghiên cứu hoàn thiện tư pháp bao gồm: (1) Hiến định hóa trực tiếp tên gọi nguyên tắc suy đoán vô tội; (2) Xây dựng cơ chế tư pháp độc lập kiểm soát lệnh bắt giam của cơ quan điều tra; (3) Hoàn thiện chế định bồi thường nhà nước cho nạn nhân bị oan sai; (4) Từng bước áp dụng đầy đủ quyền im lặng và mô hình tranh tụng bình đẳng tại phiên tòa sơ thẩm.

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Luật học của Nguyễn Thành Long tạo nên một dấu ấn khoa học sâu sắc với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống khái niệm, bản chất triết học và 4 trụ cột nội hàm toàn diện của nguyên tắc suy đoán vô tội trong khoa học pháp lý Việt Nam.
2. Phân định ranh giới bản chất giữa quan hệ pháp luật hình sự và quan hệ pháp luật tố tụng hình sự, bảo vệ địa vị pháp lý vô tội của người bị buộc tội.
3. Cung cấp bức tranh thực chứng đa chiều giai đoạn 2004–2008 về thực trạng áp dụng nguyên tắc tại Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án các cấp.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp mang tính đột phá, đặt tiền đề khoa học vững chắc cho việc sửa đổi Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
5. Thúc đẩy quá trình chuyển dịch mô hình tố tụng Việt Nam từ thiên lệch xét hỏi sang mô hình kết hợp tranh tụng dân chủ, lấy việc tôn trọng và bảo vệ quyền con người làm giá trị tối thượng của công lý.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN TÁC SUY ĐOÁN VÔ TỘI TRONG LUẬT TỔ TỤNG HÌNH SỰ 1. LƯỢC KHẢO VỀ NGUYÊN TÁC SUY ĐOÁN VÔ TỘI TRONG LỊCH SỬ TƯ PHÁP HÌNH SỰ THỂ GIỚI Trong tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại, tôn trọng và bảo vệ nhân phẩm, danh dự, các quyền cơ bản của con người luôn là niềm khát vọng cháy bỏng của loài người tiến bộ. Tồn tại với tính chất là một nguyên tác của luật tố tụng hình sự, suy đoán vô tội đã có quá trình hình thành và phát triển từ lâu trong lịch sử nhân loại và được thể hiện ở những hình thức, mức độ khác nhau. Nghiên cứu Bộ luật cổ Manu thời kỳ Ấn Độ cổ đại cho thấy, Bộ luật này có nhiều quy định bảo dam Tòa án xét xử công minh.

Điều 14 chương 8 Bộ luật quy định: "Luật pháp sẽ chết bởi sự lộng hành", còn Điều 17 chương này quy định: "Người bạn duy nhất luôn song hành cùng con người ngay cả sau khi họ chết, đó là sự xét xử công minh, còn thì tất cả đều chết cùng thân thể con người” (129, tr. Trong Bộ luật này, mặc dù chưa có quy định cụ thể về nguyên tắc suy đoán vô tội, nhưng cũng đã có quy định về một trong những yếu tố cấu thành nội dung nguyên tắc, đó là nghĩa vụ chứng minh tội phạm thuộc về người buộc tội. Phân tích các quy phạm pháp luật thời kỳ Hy Lạp cổ đại cho thấy, thời điểm đó chưa có sự phân chia quy phạm pháp luật thành quy phạm vật chất và quy phạm hình thức. Các vụ án dân sự do nguyên đơn khởi kiện, còn các vụ án hình sự do người buộc tội khởi tố.

Nghĩa vụ chứng minh trong các vụ án dân sự thuộc về người bị hại được gọi là nguyên đơn, còn nghĩa vụ chứng minh trong các vụ án hình sự thuộc về người buộc tội. Việc kết án được thực hiện bằng hình thức bỏ phiếu kín. Nếu số phiếu chông hoặc ủng hộ bằng nhau, thì 2 bị cáo sẽ được tuyên là vô tội. Đây cũng có thể được coi là manh nha của nguyên tắc suy đoán vô tội vì một trong những nội dung của nguyên tắc suy đoán vô tội được thừa nhận rộng rai trong luật t6 tụng hình sự hiện đại là trong trường hợp lỗi của người bị buộc tội không thể được chứng minh theo đúng các trình tự, thủ tục quy định thì phải được giải thích theo hướng có lợi cho họ.

Với việc được tuyên là vô tội, bị cáo có quyền khởi kiện chống lại sự buộc tội gian dối. Theo đó, những người buộc tội có thể bị phạt tiền, tước quyền công dân và trong một số trường hợp có thể bị tử hình. Tương tự như pháp luật Ấn Độ cổ đại, pháp luật Hy Lạp cổ đại, pháp luật La Mã cổ đại cũng chưa có quy định cụ thể về nguyên tắc suy đoán vô tội, nhưng cũng đã xuất hiện những yếu tố cấu thành nội dung của nguyên tắc. Nghĩa vụ chứng minh (onus probandi) trong vụ án hình sự là vấn đề đã được dé cập từ thế kỷ thứ III trước Công nguyên.

Trong pháp luật La Mã cổ đại đã hình thành nguyên tắc: trách nhiệm chứng minh thuộc về người khẳng định, chứ không thuộc về người phủ định (ei incumbit probatio qui dicit, non quy negat) [129, tr. Trong kiểu tố tụng tố cáo rất thịnh hành thời kỳ này, người tố cáo có nghĩa vụ chứng minh và không có người tố cáo thì không có quan tòa (nemo judex sine actore). Người tố cáo phải thu thập chứng cứ trong một thời hạn do quan tòa quy định, sau thời hạn này, người đó tiến hành việc tố cáo trước quan tòa (nominis vel criminis delatio). Trình tự xét xử (in judicium) diễn ra trong sự tranh luận giữa người tố cáo - bên buộc tội với bên gỡ tội, trong đó trách nhiệm chứng minh và đề xuất chứng cứ hoàn toàn do người tố cáo chịu trách nhiệm [17, tr.

Chân lý được coi là mục đích của sự chứng minh và trách nhiệm chứng minh thuộc về người buộc tội. BỊ cáo được sử dụng quyền bào chữa và sử dụng dịch vụ của người bào chữa. Pháp luật La Mã cổ đại nghiêm cấm việc sử dụng các hình thức tra tấn đối với bị cáo trong các vụ án hình sự (tra tấn chi được phép sử dụng đối với nô lệ bị coi là công cụ biết nói). Đặc biệt, pháp luật La Mã cổ đại quy định: mọi nghi ngờ phải được giải thích theo hướng có lợi cho bị cáo, đây có thể nói là quy định rất tiến bô° trong & lich l sử tư pháp D hình sư` của loài người g thời kỳ này.

Ngoài g ra, biỊ cáo còn có quyền tự do khi chưa bị kết án và có quyền rời khỏi phiên tòa bất cứ thời điểm nào. Việc nghiên cứu, đánh giá chứng cứ được Tòa án thực hiện bởi niềm tin nội tâm mà không chịu sự ràng buộc nào khác. Vào thế kỷ thứ VII, thứ VII, ở chau Âu đã xuất hiện kiểu tố tụng tranh tụng có vai trò rất lớn trong việc phát triển những tư tưởng của nguyên tắc suy đoán vô tội được hình thành từ thời kỳ cổ đại. Theo Giáo sư người Nga thế kỷ thứ XIX D.Talbe, kiểu tố tụng tranh tụng có những đặc điểm sau: 1) Việc khởi tố và đình chỉ vụ án hình sự phụ thuộc vào nguyên đơn và người bị hại; 2) BỊ đơn và bị cáo được tự do sử dụng chứng cứ để chống lại sự buộc tội; 3) Việc xuất trình chứng cứ được thực hiện theo sự thỏa thuận của hai bên theo đúng quy định về thời hạn; 4) Thẩm phán không tham gia vào việc thu thập chứng cứ và chỉ ra phán quyết trên cơ sở chứng cứ mà hai bên đưa ra; 5) Việc xét xử được tiến hành công khai, bằng lời nói và trên cơ sở tranh tụng [131, tr.

Kiểu tố tụng tranh tụng được tiến hành rất phổ biến thời kỳ này, tuy nhiên nghĩa vụ chứng minh lại được quy định trong luật nội dung chứ không phải trong luật hình thức. Điều đó có nghĩa, vào thời kỳ Trung cổ, ở châu Âu, vấn dé nghĩa vụ chứng minh không được quy định chung, mà được quy định đối với từng tội phạm cụ thể như tội giết người, trộm cắp, làm nhục người khác. Trong thời kỳ này, về mặt lý luận, các nhà khoa học chưa giải quyết mối liên hệ giữa nghĩa vụ chứng minh với các nguyên tắc tố tụng hình sự khác như nguyên tắc tranh tụng giữa các bên, nguyên tắc công khai, trực tiếp, nguyên tắc đạt được chân lý của vụ án. Vào thế kỷ thứ XV, XVI, XVII, XVIII, ở châu Âu xuất hiện kiểu tố tụng xét hỏi, tạo tiền đề lý luận cho việc hình thành lý thuyết về nguyên tắc suy đoán vô tội và ghi nhận về mặt lập pháp nguyên tắc này.

Vào thời kỳ này, ở Pháp, xuất hiện những Gens du Roi (người nhà Vua), có sứ mệnh bảo vệ lợi ích của nhà Vua, thực hiện chức năng tố cáo và thực hiện nghĩa vụ chứng minh trước Tòa án. O nước Nga thời kỳ trước Cách mạng tháng Mười, cơ quan 11 công tố thực hiện nghĩa vụ chứng minh, trừ những án kiện được gọi là tư tố; người tư tố có nghĩa vụ chứng minh căn cứ của việc tố cáo. Theo Giáo sư người Nga D.Talbe, kiểu tố tụng xét hỏi có những đạc điểm sau: 1) Nhà nước thông qua các cơ quan chức năng khởi tố vụ án hình sự và tiến hành điều tra mà không phụ thuộc vào đơn kiện của người bị hại; 2) Bị cáo có thể đưa ra những lý do để bào chữa, nhưng chỉ trong giới hạn mà Tham phán cho phép; 3) Việc điều tra được tiến hành theo những quy tac và thời hạn nhất định; 4) Phan quyết của Tòa án được hình thành trên cơ sở những chứng cứ do Thẩm phán thu thập được một cách trực tiếp; 5) Vụ án được tiến hành một cách công khai hoặc bí mật trên cơ sở hồ sơ vụ án [13I, tr. Nam 1764, luật gia người Italia Tr.

Becaria đã cho ra đời cuốn sách: "Về tội phạm và hình phat" có ảnh hưởng rất lớn không những đối với các nhà hoạt động xã hội và tôn giáo, mà còn có ảnh hưởng sâu sắc đến hoạt động lập pháp tố tụng hình sự. Trong cuốn sách này, tác giả đã rút ra hai kết luận quan trọng: thứ nhất, tra tấn với tính chất là phương thức thu thập chứng cứ và chứng minh chân lý trong vụ an hình sự phải được coi là vô nhân đạo và không nên sử dụng; tit hai, con người không thể bị gọi là người phạm tội khi chưa có phán quyết buộc tội của Tòa án và xã hội không có quyền tước sự bảo trợ đối với người này khi chưa giải quyết xong việc người đó có vi phạm điều kiện phải tuân thủ hay không. Như vậy, trong lịch sử lập pháp tố tụng hình sự của loài người, Tr. Becaria là người đầu tiên dé cập những vấn đề lý luận về nguyên tắc suy đoán vô tội.

Những cống hiến lý luận về nguyên tắc suy đoán vô tội của Tr. Becaria đã được các nhà lập pháp của châu Âu chú ý nghiên cứu. Ở nước Nga, năm 1767, Nữ hoàng Nga Êkaterina đã có ý định ghi nhận về mặt pháp lý nguyên tắc suy đoán vô tội và những nguyên tắc pháp lý tiến bộ khác vào Bộ luật tố tụng hình sự của Nga, nhưng không thành công. Theo giải thích của chính Nữ hoàng.

cuộc chiến tranh giữa Nga và Thổ Nhĩ Kỳ đã can trở ý định tốt đẹp này. Cách mạng tu sản Pháp đã dua ra nhiều tư tưởng tiến bộ về quyền con người và tự do cá nhân. Một trong những tư tưởng tiến bộ đó là tư tưởng suy đoán vô tội và được ghi nhận trong Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Cong hòa Pháp ngày 23/8/1789. Lan đầu tiên trong lịch sử nhân loại, nguyên tắc suy đoán vô tội đã chính thức được ghi nhận về mặt pháp lý tại Điều 9: "Mọi người đều được coi là vô tội cho đến khi bị tuyên bố phạm tội; nếu xét thấy cần thiết phải bat giữ thì mọi sự cưỡng bức vượt quá mức cần thiết cho việc bat giữ đều bị luật pháp xử lý nghiêm khác” [62, tr.

Việc Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Cộng hòa Pháp chính thức ghi nhận về mặt pháp lý nguyên tắc suy đoán vô tội đánh dấu sự trưởng thành về kỹ thuật lập pháp tố tụng hình sự của nhân loại tiến bộ và phải coi đây là mốc son trong lịch sử hình thành và phát triển nguyên tắc suy đoán vô tội.