CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ 21 quy mô rộng với sự đầu tư khá kỹ càng về ngân sách. Nếu đứng trên bình diện về các kỹ năng và sản phẩm thư viện, Việt Nam cũng đã có sự thua thiệt khá xa với các nước bạn, và đặc biệt về thư viện điện tử thì đây thực sự là một khoảng cách quá lớn đòi hỏi Nhà nước ta phải có sự quan tâm thích đáng và đầu tư có hiệu quả, tập trung triển khai thí điểm tại các thư viện lớn đầu ngành trong cả nước. Ý thức rõ được điều này trong chiến lược phát triển thư viện đến năm 2020 của Bộ Văn hoá Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã chỉ rõ trong quyết định phê duyệt số 10/2007/QĐ-BVHTT ngày 4/5/2007 của Bộ trưởng Bộ Văn hoá Thông tin Lê Doãn Hợp: “Ứng dụng khoa học công nghệ cao nhằm tự động hoá, hiện đại hoá trong khâu hoạt động của thư viện điện tử và thư viện kỹ thuật số”.
Quy hoạch cũng liệt kê một số dự án đầu tư phát triển sự nghiệp thư viện số: - Dự án điện tử hóa thư viện công cộng. - Dự án số hóa tài liệu Việt Nam (tiếng Việt và tiếng dân tộc có chữ viết). Qua các chính sách, quyết định trên chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy sự quan tâm của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng hệ thống thông tin thư viện, đặc biệt là thư viện số ở Việt Nam. Điều này mở ra một cơ hội mới cho các thư viện Việt Nam trong công tác số hóa tài liệu, đưa Việt Nam vào một kỷ nguyên mới: kỷ nguyên điện tử.
Xây dựng thư viện điện tử trong các trường đại học Việt Nam gia nhập WTO vào ngày 07/11/2006. Chúng ta bắt đầu hội nhập toàn diện với quốc tế, thực hiện hàng loạt các cam kết cắt giảm hàng rào thuế quan và phi thuế quan, giảm bảo trợ trong nước, mở cửa thị trường… Trong giáo dục và đào tạo đến năm 2009, Nhà nước cho các cơ sở đào tạo nước ngoài đầu tư 100% vốn vào Việt Nam đã làm tăng tính cạnh tranh đối với các cơ sở giáo dục của Việt Nam. Do đó yêu cầu các cơ sở đào tạo cần phải đổi mới phương thức đào tạo, nâng cao chất lượng, từng bước hội nhập với quốc tế, tạo sự cạnh tranh với các đối tác nước ngoài thì mới tồn tại và phát triển. 22 NGUYÊN LÝ VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ Xuất phát từ những yêu cầu nêu trên, công tác Thông tin - Thư viện ở các trường đại học phải có sự đổi mới mạnh mẽ và phải đi trước một bước mới đáp ứng được yêu cầu phục vụ thông tin - tri thức cho nâng cao chất lương đào tạo của nhà trường.
Giải pháp các bộ sưu tập số trong các thư viện đại học là một bước đi cần thiết để góp phần giải quyết các vấn đề về đổi mới và nâng cao năng lực, chất lượng đào tạo của nhà trường. Bởi lẽ bộ sưu tập số có những đặc tính nổi trội mà dịch vụ thư viện truyền thống chưa có như: - Bộ sưu tập số tạo ra một môi trường và cơ hội bình đẳng rộng mở cho tất cả mọi người đều có cơ hội sử dụng nguồn tài liệu học tập bởi sưu tập số không bị giới hạn về không gian và thời gian. Loại bỏ khoảng cách tri thức giữa người giàu và người nghèo, giữa thành thị và nông thôn, giữa các quốc gia. - Tính linh hoạt và khả năng đáp ứng của tài liệu số có thể cùng lúc phục vụ cho nhiều đối tượng khác nhau, không phụ thuộc vào số lượng người dùng, thời gian và vị trí địa lý của người học.
- Tính hiệu quả của bộ sưu tập số là tiết kiệm thời gian và kinh phí: thư viện đỡ tốn kinh phí xây dựng kho tàng. Thư viện điện tử và đào tạo từ xa Cùng với sự phát triển vượt bậc của công nghệ, việc tiến hành đào tạo từ xa (ĐTTX) đã và đang trở nên dễ dàng, thuận tiện hơn nhờ sự trợ giúp của thông tin viễn thông và các chương trình học trên mạng. Khuynh hướng cung cấp các chương trình đào tạo thông qua mạng diện rộng toàn cầu (World Wide Web) của các trường cao đẳng, đại học và cao học, của các trung tâm và viện nghiên cứu đang trở nên phổ biến hơn tại Hoa Kỳ cũng như nhiều quốc gia khác trên thế giới. Đào tạo từ xa có thể được định nghĩa như một hình thức giáo dục trong đó giảng viên và học viên không “gần gũi” về mặt địa lý, do đó họ phải thông qua các hình thức giao tiếp từ xa để thực hiện quá trình dạy và học.
TỔNG QUAN VỀ THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ 23 Đối tượng của ĐTTX là những người không thể tham gia vào các chương trình đào tạo truyền thống được tổ chức ở một địa điểm cố định trong một khoảng thời gian nhất định. Dạy và học dựa trên mạng diện rộng toàn cầu và máy tính, các lớp học ảo và sự hỗ trợ kỹ thuật số là những hình thức giảng dạy đã ra đời để đáp ứng đòi hỏi về một loại hình đào tạo không lệ thuộc vào không gian và thời gian dành cho những đối tượng kể trên. Mục tiêu của ĐTTX là “đưa giáo dục đến với mọi người, thay vì mỗi người tự tìm đến giáo dục” (Jones, G. Trong môi trường ĐTTX, không có những giới hạn của không gian và thời gian; học viên và giảng viên có thể tiếp cận các nguồn tài nguyên, cũng như tương tác và tác động đến các nguồn tài nguyên “mọi lúc, mọi nơi”.
Faulhabel (1996) khẳng định rằng “ĐTTX không thể thực hiện được nếu không có thư viện điện tử”. Nói một cách khác, thư viện điện tử là trái tim của các tổ chức giáo dục và đào tạo cung cấp chương trình ĐTTX. Học viên không cần phải đến thư viện để truy cập và tìm kiếm tài liệu, mà chính thư viện điện tử đem tài liệu đến người dùng ở bất cứ nơi đâu và trong mọi thời điểm. Thư viện điện tử được xây dựng theo mô hình của một “siêu thị bách hóa” (nơi người mua có thể tìm thấy tất cả mọi thứ cần mua), bao gồm các mạng lưới tri thức, “kho chứa” các tài nguyên điện tử và những công cụ dạy và học ảo cho cộng đồng ĐTTX.
Kho chứa của “siêu thị bách hóa” này phải đáp ứng được những yêu cầu của chương trình đào tạo cũng như những nhu cầu của người dạy và học. Vì thế mục tiêu của thư viện điện tử là giúp đỡ và hướng dẫn cộng đồng ĐTTX học tập và nghiên cứu để họ trở thành những người biết lập luận, phân tích những thông tin do chính mình thu thập được và sáng tạo nên tri thức. Người làm công tác thư viện trong thư viện điện tử không còn là người thụ động chờ bạn đọc đến đặt ra những nhu cầu tìm kiếm thông tin. Người làm công tác thư viện trong thư viện điện tử chủ động cộng tác chặt chẽ với giảng viên, trợ giảng và học viên để chủ động hướng dẫn sử dụng thư viện điện tử cũng như cung cấp các dịch vụ tham khảo ảo trên mạng.
Dịch vụ tham khảo kỹ thuật số trong môi trường ĐTTX là sự kết hợp của việc hướng dẫn sử dụng nguồn tài 24 NGUYÊN LÝ VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ nguyên thư viện điện tử và việc cung cấp câu trả lời. Người làm công tác thư viện tích cực phục vụ như những chuyên viên kỹ thuật giúp đỡ cộng đồng người dùng, hướng dẫn giảng viên thiết kế những tài liệu giảng dạy hoặc tư vấn những vấn đề luật bản quyền và quyền sở hữu trí tuệ đối với các tài liệu điện tử. Thư viện điện tử lưu trữ, “sản xuất” và phổ biến các tài nguyên điện tử Thư viện điện tử chọn lọc và lưu trữ các tài nguyên điện tử. Tất cả các loại tài liệu của thư viện truyền thống như sách, bài báo, phim, ảnh chụp, bản nhạc, bản đồ và các loại tài liệu lưu trữ khác đều có thể được số hóa và lưu trữ trong kho chứa của thư viện điện tử.
Tài liệu điện tử có thể bao gồm nguồn lưu trữ toàn văn các bài báo, tạp chí do các cơ sở dữ liệu hoặc các báo điện tử cung cấp. Tài nguyên điện tử có thể được tạo thành từ chương trình nhận dạng ký tự khi “quét” văn bản hoặc bài viết để xuất ra các văn bản có thể tìm kiếm được theo từ khóa. Người làm công tác thư viện và các kỹ thuật viên thực hiện các dự án kỹ thuật số, chuyển dạng các ấn phẩm hoặc các loại tài liệu khác của thư viện sang dạng số hóa. Quá trình số hóa các loại tài liệu của thư viện truyền thống bao gồm phân loại, tạo metadata (dữ liệu về các dữ liệu), kiểm tra tình trạng của tài liệu và lập chỉ mục.
Sau khi được chọn lọc, xử lý, lưu trữ và bảo quản, bộ sưu tập tài liệu số hóa sẽ được chuyển giao và phổ biến đến bạn đọc thông qua các trang web của thư viện. Định dạng số hóa, metadata lưu trữ trong thư viện kỹ thuật số có thể được “tái sử dụng” để “sản xuất” ra những “sản phẩm dạy và học điện tử” (e-learning productions), ví dụ như những “gói tài liệu giáo khoa” (course-packages), tài liệu giảng dạy dựa trên ứng dụng web, v. Đội ngũ giảng viên ở đây không chỉ là những giảng viên, giáo viên, trợ giảng mà còn bao gồm cả người làm công tác thư viện, kỹ thuật viên tin học. Trong đội ngũ này, mọi người cộng tác chặt chẽ với nhau để số hóa các ấn phẩm, kết nối từng đoạn nhạc, từng chương sách, từng đoạn báo và các hình ảnh kỹ thuật số để tạo thành một văn bản điện tử (e-texts), hoặc các “gói tài liệu” dành cho những sinh viên được đào tạo tại chỗ hoặc học viên ĐTTX.
TỔNG QUAN VỀ THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ 25 Thư viện điện tử phục vụ như những công cụ thông minh Thư viện điện tử cung cấp những công cụ và dịch vụ thông qua các trang web hoặc các giao thức của thư viện để giúp cộng đồng người sử dụng tìm kiếm, “lướt” và đánh giá các nguồn tài nguyên, thao tác thành thạo với nhiều định dạng số hóa khác nhau. Trợ giảng, giảng viên và học viên tái sử dụng nguồn tài nguyên số hóa để tạo nên tài liệu dạy và học, thực hiện công tác nghiên cứu hoặc chỉ đơn giản là làm bài tập.