Mở đầu 1. LÝ do chän ®Ò tµi ‚Nh÷ng ngêi mu«n n¨m cò/ Hån ë ®©u b©y giê‛. §äc c©u th¬ c¶m kh¸i cña Vò §×nh Liªn vÒ «ng ®å xa, ‚di tÝch cña mét thêi tµn‛ (Hoµi Thanh) dÔ khiÕn ng-êi ta kh«ng th«i nhí nhung vÒ nh÷ng líp ng-êi cò. Hä lµ líp ng-êi cña mét thêi ®¹i ®· ®i s©u vµo t©m thøc ViÖt, vµo t©m hån nh÷ng ng-êi con n-íc ViÖt, vµ b©y giê, thÕ hÖ chóng ta vÉn cßn mang nÆng ©n t×nh cña hä víi v¨n ch-¬ng.
80 n¨m tr-íc, Tù lùc v¨n ®oµn ‚lµm ma lµm giã‛ trªn v¨n ®µn. Nhí vÒ mét thêi ‚vang bãng‛, cã c¶m gi¸c nh- nhãm v¨n häc Hµ thµnh Êy ®· trë thµnh ‚di tÝch sèng‛ cña mét thêi ‚nhËp nhoÌ‛ ¢u - ¸, thêi ®iÓm mµ con ng-êi vÉn b¨n kho¨n ®i t×m lÏ sèng, lÏ tån t¹i trong v¨n ch-¬ng. Dßng v¨n häc l·ng m¹n ViÖt Nam tr-íc C¸ch m¹ng th¸ng T¸m - 1945 kh«ng nh÷ng mang d¸ng dÊp cña c¸c nhµ th¬ lín, nh- Xu©n DiÖu, Hµn MÆc Tö, ThÕ L÷, ChÕ Lan Viªn. trong thêi kú thÞnh v-îng nhÊt cña th¬ ca n-íc nhµ, mµ cßn næi lªn tªn tuæi cña biÕt bao v¨n sü l·ng m¹n tõng lµm say mª nam thanh n÷ tó mét thêi.
Ng-êi ta vÉn m¶i miÕt ®i t×m v¨n ch-¬ng Tù lùc nh lµ mét c¸i ‚mèt‛, mét thø ‚hµnh trang‛ ®Ó bíc vµo thÕ kû míi víi nh÷ng nçi buån vui bÊt chît cÇn ®-îc l-u gi÷. Tù lùc v¨n ®oµn ra ®êi ®· ®¸p øng ®-îc nh÷ng nhu cÇu tinh thÇn phong phó vµ cÊp thiÕt Êy. Kh«ng thÓ phñ nhËn v¨n xu«i n-íc ta ®Õn giai ®o¹n Tù lùc v¨n ®oµn ®· cã b-íc ph¸t triÓn míi. Mét lèi viÕt b×nh dÞ, gÇn gòi víi ®¹i chóng ra ®êi, thay thÕ cho thø v¨n ch-¬ng -íc lÖ, c©n ®èi, nhÞp nhµng.
§Ò tµi trong c¸c s¸ng t¸c cña Tù lùc xa dÇn nh÷ng tiÓu thuyÕt diÔm t×nh cßn mang h×nh bãng ®¹o ®øc phong kiÕn thêi kú Tè T©m (Hoµng Ngäc Ph¸ch), thay vµo ®ã lµ nh÷ng s¸ng t¸c gÇn gòi víi ®êi sèng cña ng-êi d©n quª, n¬i phè huyÖn nghÌo. V× thÕ, v¨n 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ch-¬ng Tù lùc v¨n ®oµn dÔ neo ®Ëu vµo tr¸i tim nh÷ng ng-êi b×nh d©n, nh÷ng con ngêi cha tõng lµ ‚nh©n vËt chÝnh‛ trong nghÖ thuËt vµ th¬ ca. Víi tªn tuæi cña nh÷ng c©y bót ‘‘næi danh mét th×’’ nh NhÊt Linh, Kh¸i H-ng, Hoµng §¹o, TrÇn Tiªu., Tù lùc v¨n ®oµn ®· mang ®Õn phong c¸ch v¨n ch-¬ng l·ng m¹n, ®a d¹ng. Kh«ng cã Tù lùc v¨n ®oµn, sÏ kh«ng cßn sù xuÊt hiÖn cña mét lèi viÕt nhÑ nhµng, gi¶n dÞ mµ gîi c¶m cña truyÖn ng¾n vµ tiÓu thuyÕt Th¹ch Lam.
C«ng lao cña Tù lùc v¨n ®oµn víi nÒn v¨n häc n-íc ta lµ ý nghÜa c¸ch t©n, hiÖn ®¹i ho¸ v¨n xu«i vµ ®Þnh h×nh nÒn v¨n häc míi. Tuy nhiªn, viÖc nh×n nhËn, ®¸nh gi¸ vÒ tiÓu thuyÕt Tù lùc tõ tr-íc ®Õn nay vÉn ch-a hoµn chØnh, toµn diÖn vµ ch-a cã sù thèng nhÊt. Trong c¸c t¸c phÈm v¨n xu«i, lèi kÓ chuyÖn lµ mét ph-¬ng thøc nghÖ thuËt ®Æc biÖt cña c¸c nhµ v¨n Tù lùc. Kh«ng ph¶i ngÉu nhiªn mµ nh÷ng ng-êi trÎ tuæi l¹i say mª ®äc NhÊt Linh, Kh¸i H-ng.
®Õn thÕ vµ coi nã lµ b¶o vËt, lµ s¸ch gèi ®Çu gi-êng. Hä tr¨n trë víi tõng nh©n vËt trong tiÓu thuyÕt, l«i cuèn theo lèi dÉn chuyÖn tµi t×nh. §Ó råi, ®»ng sau lêi dÉn chuyÖn nhÑ nhµng Êy, ng-êi kÓ chuyÖn lóc lé diÖn lóc Èn m×nh, võa chØ dÉn, võa b×nh luËn, ®-a ng-êi ®äc ®Õn víi thÕ giíi cña gia ®×nh, cña t«n gi¸o, phiªu l-u…, vµ nhÊt lµ thÕ giíi cña nh÷ng c¶m gi¸c mong manh, diÖu kú - nh÷ng thø c¶m gi¸c mµ d-êng nh- chØ ®Õn Tù lùc v¨n ®oµn míi thùc sù cã mÆt trong v¨n ch-¬ng. Ng-êi kÓ chuyÖn trong tiÓu thuyÕt Tù lùc v¨n ®oµn chØ ®-îc ph©n tÝch ë mét sè t¸c phÈm, hoÆc trong tr-êng hîp mét t¸c gi¶, ch-a ®-îc nghiªn cøu kü l-ìng vµ mang tÝnh hÖ thèng.
Ng-êi kÓ chuyÖn víi nh÷ng s¾c th¸i riªng trong tiÓu thuyÕt Tù lùc v¨n ®oµn sÏ lµ vÊn ®Ò mµ chóng t«i tËp trung lµm râ trong luËn v¨n nµy. LÞch sö vÊn ®Ò Tù lùc v¨n ®oµn lµ mét hiÖn t-îng v¨n häc næi bËt trong nh÷ng n¨m 1932 - 1945. V¨n ®oµn cña nh÷ng c©y bót tµi hoa mét thêi Êy hÇu nh- ®· chiÕm trän bé phËn t¸c phÈm v¨n xu«i l·ng m¹n, bªn c¹nh m¶ng v¨n xu«i hiÖn 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. V× vËy, Tù lùc v¨n ®oµn ®-îc ®Æt nghiªn cøu chung trong hÖ thèng v¨n häc l·ng m¹n ViÖt Nam giai ®o¹n 1930 - 1945.
C¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ Tù lùc v¨n ®oµn chñ yÕu ®-îc ph©n chia thµnh ba thêi k×: tr-íc 1945, tõ 1945 ®Õn 1986, vµ tõ 1986 ®Õn nay. Trong thêi kú thø nhÊt, tr-íc 1945, vµo th¸ng 5/1939, víi t¸c phÈm D-íi m¾t t«i, Tr-¬ng ChÝnh ®· ®¸nh gi¸ cao c¸c tiÓu thuyÕt §o¹n tuyÖt, L¹nh lïng, Hån b-ím m¬ tiªn, G¸nh hµng hoa, §êi m-a giã. ¤ng kh«ng tiÕc lêi ngîi ca ‚§o¹n tuyÖt lµ mét kiÖt t¸c trong v¨n häc ViÖt Nam hiÖn ®¹i‛ [12;18] vµ ‚Hån b-ím m¬ tiªn lµ quyÓn truyÖn thø nhÊt cã søc c¸m dç l¹ lïng‛ [12;36]. §Õn n¨m 1941, D-¬ng Qu¶ng Hµm còng ®· kh¸i qu¸t lªn phong c¸ch cña hai trô cét trong Tù lùc v¨n ®oµn qua lêi nhËn xÐt vÒ bèn tiÓu thuyÕt tiªu biÓu §o¹n tuyÖt, L¹nh lïng, Hån b-ím m¬ tiªn, Nöa chõng xu©n.
T¸c gi¶ nhËn thÊy ‚hÇu hÕt c¸c t¸c phÈm cña «ng (NhÊt Linh) lµ nh÷ng luËn ®Ò tiÓu thuyÕt‛ [17;454] cßn ‚Kh¸i H-ng cã mét c¸ch t¶ ng-êi vµ t¶ c¶nh x¸c thùc mµ cã mét vÎ nhÑ nhµng, thanh tó khiÕn cho ng-êi ®äc thÊy c¶m‛ [41;455]. N¨m 1942, Vò Ngäc Phan nhËn ra sù tiÕn ho¸ nhanh chãng trong tiÓu thuyÕt NhÊt Linh khi ®i tõ c¸i lèi cßn cæ lç nh- Nho phong ®Õn tiÓu thuyÕt t×nh c¶m, råi ®i th¼ng vµo lèi tiÓu thuyÕt luËn ®Ò. Nhµ phª b×nh nµy ®¸nh gi¸: Kh¸i H-ng chÝnh lµ ‚v¨n sÜ cña thanh niªn ViÖt Nam‛ [96;215]. Nh×n chung, trong giai ®o¹n tr-íc C¸ch m¹ng th¸ng T¸m 1945, c¸c ý kiÕn vÒ Tù lùc v¨n ®oµn ®Òu tËp trung vµo kh¸i qu¸t vÒ mét sè mÆt t- t-ëng vµ nghÖ thuËt, nh- ®Êu tranh gi¶i phãng c¸ nh©n, nghÖ thuËt t¶ c¶nh vµ miªu t¶ t©m lý nh©n vËt mét c¸ch nhÑ nhµng, tinh tÕ.
§Õn thêi k× 1945 - 1986, xuÊt ph¸t tõ nh·n quan chÝnh trÞ, lËp tr-êng quan ®iÓm giai cÊp, c¸c nhµ nghiªn cøu ®Òu ®¸nh gi¸ kh¸ kh¾t khe gi¸ trÞ cña tiÓu thuyÕt Tù lùc v¨n ®oµn, xem nhÑ nh÷ng ®ãng gãp, trong khi ®ã, l¹i nhÊn m¹nh mÆt tiªu cùc. N¨m 1948, trong b¸o c¸o Chñ nghÜa M¸c vµ v¨n ho¸ ViÖt 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nam t¹i Héi nghÞ v¨n ho¸ toµn quèc lÇn thø hai, sau khi nªu lªn nh÷ng mÆt h¹n chÕ, ®ång chÝ Tr-êng Chinh kh¼ng ®Þnh r»ng: dÉu sao, ho¹t ®éng cña nhãm Tù lùc v¨n ®oµn còng ®· gãp phÇn ®Èy m¹nh phong trµo v¨n nghÖ n-íc ta tiÕn tíi. V¨n ch-¬ng Tù lùc tiÕp tôc ®-îc nghiªn cøu trong nh÷ng c«ng tr×nh nh- L-îc th¶o v¨n häc ViÖt Nam (1957) cña nhãm Lª QuÝ §«n, V¨n häc ViÖt Nam 1930 - 1945 (1961) cña B¹ch N¨ng Thi, Phan Cù §Ö, S¬ th¶o v¨n häc ViÖt Nam (1964) cña ViÖn V¨n häc, Bµn vÒ nh÷ng cuéc ®Êu tranh t- t-ëng trong lÞch sö v¨n häc (1971) cña Vò §øc Phóc. Song nh- ®· nãi ë trªn, sù ®¸nh gi¸ ®Òu cã phÇn phiÕn diÖn theo quan ®iÓm giai cÊp.
Cã lóc, Tù lùc v¨n ®oµn gÇn nh- bÞ phñ nhËn hoµn toµn. §iÒu nµy kh«ng ph¶n ¸nh ®óng vai trß nhÊt ®Þnh cña nhãm v¨n ch-¬ng Hµ thµnh Êy ®èi víi nÒn v¨n häc n-íc ta. Vò §øc Phóc chØ thÊy v¨n häc l·ng m¹n ‚cã khuynh h-íng ®Ò cao c¸c mÆt xÊu cña cuéc sèng: lµm giµu, bu«n lËu, lµm ‚anh hïng‛ kiÓu du c«n, anh chÞ, (.) cã khuynh h-íng h-ëng l¹c theo nhiÒu kiÓu kh¸c nhau (.), nÕu kh«ng cã ®iÒu kiÖn ®Ó thùc hiÖn mét cuéc sèng ®Çy kho¸i l¹c nh- thÕ th× m¬ -íc vÒ câi tiªn, vÒ qu¸ khø, mong t×m thÊy ë ®ã r-îu, th¬, g¸i ®Ñp‛ [101;17]. Cßn hai t¸c gi¶ B¹ch N¨ng Thi vµ Phan Cù §Ö cho r»ng ‚v¨n häc l·ng m¹n, tiÓu t- s¶n cña giai ®o¹n 1930 - 1945 chñ yÕu lµ tiªu cùc vµ cã h¹i‛ [26;11], ‚néi dung tiªu cùc Êy l¹i diÔn t¶ b»ng mét nghÖ thuËt Ýt nhiÒu cã sù hÊp dÉn nhÊt ®Þnh ®· lµm t¨ng thªm nång ®é cho nh÷ng ®éc tè cã s½n ë néi dung‛ [26;87].
ThÕ nh-ng, hai nhµ nghiªn cøu vÉn kh«ng thÓ phñ ®Þnh ®-îc ‚c¸i nh©n v¨n t- s¶n dï sao còng tiÕn bé h¬n c¸i t- t-ëng phong kiÕn cæ hñ, hÑp hßi‛ [26;97]. §Ó råi, trong cuèn TiÓu thuyÕt ViÖt Nam hiÖn ®¹i, Phan Cù §Ö ®· ph¶i c«ng nhËn vÒ ph-¬ng diÖn v¨n häc sö, ‚c«ng lao chñ yÕu cña NhÊt Linh vµ Kh¸i H-ng lµ ®· cã nh÷ng ®ãng gãp trong viÖc x©y dùng mét nÒn tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i‛ [21;87]. ë miÒn Nam thêi k× 1954 - 1975, Tù lùc v¨n ®oµn, tr¸i l¹i, ®-îc ®Ò cao 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. C¸c nhµ nghiªn cøu kh«ng nh×n thÊy mÆt h¹n chÕ vÒ t- t-ëng, nghÖ thuËt cña mét sè t¸c gi¶, t¸c phÈm trong v¨n ch-¬ng Tù lùc.
Theo §µo V¨n A, s¸ng t¸c cña Tù lùc v¨n ®oµn ®-îc d¹y vµ häc ë tÊt c¶ c¸c bËc häc tõ bËc ®Ö nhÊt (trung häc c¬ së) ®Õn ®Ö nhÞ (trung häc phæ th«ng), ®-îc ®-a vµo s¸ch ‚luËn ®Ò‛, ‚trÇn thuyÕt‛, ‚luyÖn v¨n‛, ‚thuËt viÕt v¨n‛ lµm tµi liÖu cho häc sinh. Sau khi NhÊt Linh mÊt, trªn c¸c b¸o Sµi Gßn, xuÊt hiÖn mét lo¹t bµi cña §Æng TiÕn, NguyÔn V¨n Trung, Do·n Quèc Sü, Vò H¹nh, NguyÔn M¹nh C«n. mang ®Çy tÝnh chÊt håi kÝ, c¶m t-ëng. HÇu hÕt c¸c nhµ nghiªn cøu miÒn Nam giai ®o¹n nµy ®Òu xem v¨n xu«i Tù lùc v¨n ®oµn rÊt ®çi mÉu mùc, ®ång thêi lÊy lµm nuèi tiÕc khi c©y bót chñ chèt cña nhãm ra ®i, ®Ó l¹i kho¶ng trèng lín trªn v¨n ®µn.
Ngoµi ra, Tù lùc v¨n ®oµn cßn ®-îc nghiªn cøu trong c¸c cuèn s¸ch vÒ v¨n häc sö nh- ViÖt Nam v¨n häc sö gi¶n -íc t©n biªn (1960) cña Ph¹m ThÕ Ngò, V¨n häc ViÖt Nam thÕ kØ XIX - tiÒn b¸n thÕ kØ XX 1800 - 1945 (1973) cña Vò H©n, L-îc sö v¨n nghÖ ViÖt Nam - nhµ v¨n tiÒn chiÕn (1974) cña ThÕ Phong. Theo ThÕ Phong, Kh¸i H-ng ®i s©u vµo t©m lÝ víi mét kÜ thuËt viÕt tr-ëng thµnh vµ ®Õn B-ím tr¾ng, kÜ thuËt viÕt cña NhÊt Linh ®· ®¹t ®Õn tr×nh ®é hoµn h¶o. Nh-ng nh÷ng nhËn xÐt cña t¸c gi¶ cßn chung chung, m¬ hå, ch-a thùc sù nghiªn cøu c¸c t¸c phÈm víi t- c¸ch chØnh thÓ. Víi Vò H©n, ‚Tù lùc v¨n ®oµn ®· cã c«ng më mét kØ nguyªn míi vÒ tiÓu thuyÕt ë n-íc ta‛ [51;135].