phần Mở đầu và Kết luận, danh mục Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Nội dung luận án bao gồm bốn chương: Chƣơng 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2. Cảm thức hậu hiện đại, quan điểm và phƣơng thức kể của ngƣời kể chuyện Chƣơng 3. Ngôi kể và điểm nhìn trần thuật Chƣơng 4.
Ngôn ngữ, giọng điệu trần thuật 7 z CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan về ngƣời kể chuyện 1.1 Khái lược về người kể chuyện Người kể chuyện là một thành tố không thể thiếu trong một tác phẩm tự sự. Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “NKC là hình tượng ước lệ về người trần thuật trong tác phẩm văn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyện được kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm. Đó có thể là hình tượng của chính tác giả nhưng không nên đồng nhất hoàn toàn với tác giả ngoài đời; có thể là nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra; có thể là một người biết một câu chuyện nào đó.
Một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều NKC” [79;187]. Theo chúng tôi thì khái niệm này không hoàn toàn đúng, bởi không phải lúc nào NKC cũng được gắn với một nhân vật cụ thể trong tác phẩm, có nhiều hình tượng NKC không hề xuất hiện như một nhân vật. Cũng theo cuốn từ điển này thì NKC có vai trò đặc biệt quan trọng trong các tác phẩm tự sự, vì “hình tượng NKC đem lại cho tác phẩm một cái nhìn và một sự đánh giá bổ sung về mặt tâm lí, nghề nghiệp hay lập trường xã hội cho cái nhìn tác giả, làm cho sự trình bày, tái tạo con người và đời sống trong tác phẩm thêm phong phú, nhiều phối cảnh” [79;188]. Bên cạnh đó, Từ điển thuật ngữ văn học cũng định nghĩa về người trần thuật như sau: “Là hình thái của hình tượng tác giả trong văn học nghệ thuật, là người mang tiếng nói, quan điểm tác giả trong tác phẩm văn xuôi” [79;188].
Có thể thấy, người trần thuật và NKC có điểm chung đều là chủ thể lời nói và là người đại diện điểm nhìn trong tác phẩm văn học. Tuy nhiên, điểm khác biệt giữa hai khái niệm này ở chỗ, người trần thuật được khách quan hóa và được tách biệt rõ rệt với tác giả cả về mặt không gian lẫn bình diện tu từ, mà nó được gắn với một hoàn cảnh văn hóa – xã hội và ngôn ngữ cụ thể để từ đó mô tả về các nhân vật khác, còn NKC không đứng ở đường biên giữa thế giới hư cấu với thực tại của tác giả và độc giả mà hoàn toàn đứng bên trong hiện thực được mô tả. Nói một cách ngắn gọn, người trần thuật gần với quan điểm của tác giả (thường là NKC hàm ẩn), còn NKC là nhân vật hư cấu. Nhưng, ở trong thực tiễn, có khi ranh giới giữa chúng rất nhòa và chúng tôi, khi khảo sát cũng không tránh được sự lệ thuộc vào văn bản mình khảo sát.
8 z Trong Từ điển văn học (Bộ mới) có định nghĩa khá đầy đủ và cụ thể về khái niệm NKC, trong đó đặc biệt nhấn mạnh về mối quan hệ giữa cái tôi của tác giả, cái tôi của NKC và cái tôi của nhân vật: “Do nhu cầu khách quan nên sắc thái chủ quan của tác giả được ngụy trang bằng nhiều cách khác nhau: tránh trực tiếp nhận xét, bình luận, đẩy “cái tôi” bình luận ra xa tác giả bằng cách “nhân vật hóa” nó (NKC – ĐCP), đưa nó tham gia sâu vào cốt truyện. Đặc biệt, cùng với việc lồng cái nhìn của nhà văn vào cái nhìn của từng nhân vật, lối trao đổi tường thuật qua tay nhiều nhân vật khác nhau tạo nên mối quan hệ phức tạp giữa cái tôi của tác giả, cái tôi của người kể và cái tôi của nhân vật [15;1240]. Mục đích của việc lồng ghép này là tạo nên “tính phức điệu” cho tác phẩm. Như vậy, có thể thấy NKC là do tác giả sáng tạo ra nhưng không hoàn toàn đồng nhất với tác giả.
Thông qua NKC mà độc giả có thể nắm bắt được diễn biến của truyện. Nói cách khác, người đọc đón nhận câu chuyện từ NKC chứ không phải là từ tác giả, bởi khi đã vào truyện, tác giả dường như đứng ngoài lề “buông rèm nhiếp chính”, còn NKC dù ở ngôi kể và điểm nhìn như thế nào mới chính là người “xông pha vào trận mạc”, trực tiếp tham gia vào diễn biến của truyện. Theo từ điển Oxford Advanced Learner’s Dictionary thì NKC cũng được định nghĩa rất đơn giản và ngắn gọn: là một người kể lại một điều gì đó. Động thái kể ở đây được hiểu là kể lại một câu chuyện, đưa ra một bài tường thuật viết hoặc nói về một điều gì đó.
Đây được coi là khái niệm cơ bản nhất về NKC. Ngay từ đầu thế kỉ XX, với sự ra đời của tự sự học thì thuật ngữ “NKC” được giới nghiên cứu chú ý đến nhiều ở phương Tây. Tất cả các nhà nghiên cứu tên tuổi như W. Todorov… đều thừa nhận NKC là do tác giả sáng tạo ra, phảng phất đôi chút bóng dáng của tác giả chứ không hoàn toàn là nguyên mẫu của tác giả.
Hay nói cách khác, NKC chính là chủ thể phát ngôn trong tác phẩm, NKC luôn được đặt ở bình diện khác với người viết truyện. Đây cũng được coi là một thủ pháp giúp cho câu chuyện kể vừa khách quan lại vừa chân thực, sinh động hơn. Tuy NKC không phải là tác giả và không trùng khớp với người viết truyện nhưng vì NKC do tác giả sáng tạo ra nên ít nhiều vẫn mang cảm quan và chịu sự chi phối của tác giả, bởi nhà 9 z văn chính là người “khai sinh” ra NKC, lựa chọn ngôi kể và điểm nhìn cho NKC sao cho đúng với tư tưởng của mình nhất. NKC có thể được gắn với các ngôi kể khác nhau, tuy nhiên hai ngôi kể chuyện chủ yếu là ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba (Ngôi thứ hai: Kể về người nghe chuyện – ngôi kể này rất hiếm gặp).
Trong đó, nếu NKC ở ngôi thứ nhất sẽ có hai trường hợp: Thứ nhất, NKC là nhân vật chính, là người trực tiếp tham gia vào truyện; Thứ hai, NKC là một nhân chứng, kể lại toàn bộ câu chuyện mà mình được nghe hoặc chứng kiến. Trong hai trường hợp này thì NKC là nhân vật chính sẽ chân thực và đáng tin hơn, bởi câu chuyện được kể lại từ chính người trong cuộc. Còn NKC ở ngôi thứ ba cũng có hai trường hợp tương tự: NKC đứng ngoài các sự việc, kể lại chúng một cách khách quan, không thêm thắt, không bình luận ý kiến chủ quan; NKC tham gia vào câu chuyện, có đưa ra ý kiến bình luận hoặc đánh giá về nhân vật, về các diễn biến diễn ra trong cốt truyện. Tuy nhiên, có NKC chỉ dừng lại ở một ngôi kể và hạn định điểm nhìn, nhưng cũng có NKC luân phiên các ngôi kể khác nhau.
Việc thay đổi ngôi kể ắt sẽ dẫn đến sự di chuyển của các điểm nhìn. Xét về điểm nhìn của NKC có ba kiểu dạng phổ biến sau: Điểm nhìn bên trong: Đây là điểm nhìn xuất phát từ bên trong của nhân vật, thấu hiểu được cả tâm tư, nguyện vọng và chiều sâu suy nghĩ phức tạp của nhân vật. Điểm nhìn bên ngoài: Là điểm nhìn mà NKC đứng ngoài câu chuyện, đóng vai trò là một nhân chứng “biết gì kể nấy”, không có một chút đánh giá hay bình luận nào, đặc biệt không nắm bắt được những gì đang diễn ra bên trong nội tâm của nhân vật. Điểm nhìn phía sau: Là điểm nhìn của NKC toàn năng, tức là NKC đứng cao hơn nhân vật, hiểu một cách tường tận câu chuyện, nắm bắt được cả tâm lí bên trong lẫn đặc tính bên ngoài của nhân vật.
Đồng thời, với điểm nhìn này, NKC luôn là người nắm bắt và dẫn dắt toàn bộ diễn biến câu chuyện (trong VHHHĐ rất hạn chế sử dụng điểm nhìn này). Trong VHHHĐ, chúng tôi nhận thấy còn có một kiểu điểm nhìn nữa của NKC, 10 z đó là điểm nhìn phía trước. Với kiểu điểm nhìn này, NKC chỉ biết được hiện tại của nhân vật mà không nắm bắt được quá khứ hoặc tương lai của nhân vật. Các nhân vật (cả chính lẫn phụ) thoảng đến thoảng đi như một cơn gió, luôn xuất hiện bí ẩn trước độc giả, phần “chìm” của nhân vật luôn là dấu hỏi đối với độc giả.
TTVN có yếu tố HHĐ có nhiều nhân vật bất chợt xuất hiện, rồi cũng bất chợt biến mất, NKC không biết hoặc không kể gì thêm về quá khứ cũng như là tương lai của nhân vật đó. Điểm nhìn này là hệ quả tất yếu từ quan niệm của VHHHĐ, đó là phản ánh xã hội ở thì đang diễn ra nên chưa có điểm hoàn kết. Như vậy, giống như những ngôi kể, các điểm nhìn cũng được di chuyển luân phiên liên tục. Rất ít tác phẩm chỉ dừng lại ở một điểm nhìn - nhất là trong VHHHĐ, điểm nhìn trở thành một kĩ thuật, một công cụ trong tay nhà văn nên nó biến hóa đa dạng.
Hầu hết TTVN có yếu tố HHĐ đều có sự luân phiên các điểm nhìn khác nhau, thậm chí là đan xen, “ngốn nuốt” các điểm nhìn, hay sự xuất hiện “song trùng - gấp bội” điểm nhìn, khiến cho truyện giống như một mê lộ thật khó nắm bắt. Tóm lại, NKC có thể được xác lập ở ngôi kể hay điểm nhìn khác nhau nhưng vẫn luôn là “con đẻ” của nhà văn. Do vậy, giữa NKC và nhà văn có mối quan hệ gắn kết là điều không thể phủ nhận. Tuy nhiên, mối quan hệ đó không trực tiếp thông qua ngôn ngữ giao tiếp mà thông qua ý tưởng của nhà văn được gửi gắm vào nhân vật NKC.
Người đọc nắm bắt được diễn biến cốt truyện cũng như cảm nhận câu chuyện là thông qua vai trò trung gian – đó là NKC.2 Khái lược quan niệm về người kể chuyện qua các giai đoạn phát triển của tiểu thuyết Việt Nam NKC là một nhân tố không thể thiếu trong các thể loại tự sự, nhất là trong thể loại tiểu thuyết, với dung lượng tương đối lớn cùng sự kết nối các sự kiện, biến cố với nhau, nhiều tình tiết, nhiều nhân vật… thì vai trò NKC càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. NKC giữ vai trò xâu chuỗi các sự kiện, dẫn dắt các tình tiết, giới thuyết về các nhân vật. Về vai trò, chức năng và bản chất của NKC, trong Thi pháp văn xuôi, Tz. Todorov nhận định: “NKC là yếu tố tích cực trong việc kiến tạo 11 z thế giới tưởng tượng.