Sự Thể Hiện Ý Nghĩa Ngữ Pháp Công Cụ Trong Tiếng Việt Và Tiếng Nga

Khám phá sự thể hiện ý nghĩa ngữ pháp công cụ trong tiếng Việt và tiếng Nga qua luận văn thạc sĩ, phân tích sâu sắc và so sánh chi tiết.

• Tác giả: Đoàn Hữu Dũng
• Người hướng dẫn: GS. Vũ Đức Nghiệu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Sự Thể Hiện Ý Nghĩa Ngữ Pháp Công Cụ Trong Tiếng Việt Và Tiếng Nga
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ý nghĩa công cụ trong ngôn ngữ học
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ý nghĩa công cụ trong tiếng Việt
• 1.4. Tình hình nghiên cứu ý nghĩa công cụ trong tiếng Nga
• 1.5. Cơ sở lí luận của luận án
• 1.5.1. Phân biệt công cụ - dụng cụ - phương tiện
• 1.5.2. Ý nghĩa ngữ pháp và ý nghĩa ngữ pháp công cụ
• 1.5.3. Phương thức ngữ pháp và phương thức ngữ pháp thể hiện ý nghĩa công cụ. Quan hệ giữa ý nghĩa công cụ và thành phần câu
• 1.6. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN Ý NGHĨA NGỮ PHÁP CÔNG CỤ TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG NGA
• 2.1. Các phương thức thể hiện ý nghĩa ngữ pháp công cụ trong tiếng Việt
• 2.1.1. Phương thức thể hiện ý nghĩa công cụ bằng hư từ
• 2.1.1.1. Hư từ “qua, thông qua”
• 2.1.1.2. Hư từ “trên, trong”
• 2.1.2. Các phương thức thể hiện ý nghĩa công cụ không bằng hư từ
• 2.1.2.1. Sử dụng kết cấu có các vị từ “dùng / lấy”
• 2.1.2.2. Tiền giả định về “công cụ” của từ
• 2.2. Các phương thức thể hiện ý nghĩa ngữ pháp công cụ trong tiếng Nga
• 2.2.1. Phương thức thể hiện ý nghĩa công cụ bằng các biến tố cách công cụ (cách 5)
• 2.2.1.1. Thể hiện ý nghĩa công cụ bằng phụ tố
• 2.2.1.2. Kết hợp phương thức giới từ và phụ tố
• 2.2.2. Phương thức thể hiện ý nghĩa công cụ bằng các phương tiện không thuộc cách biểu hiện của cách công cụ
• 2.2.3. Dùng giới từ và biến đổi phụ tố theo phụ tố biểu hiện sinh cách (cách 2)
• 2.2.4. Dùng giới từ và biến đổi phụ tố theo phụ tố biểu hiện tặng cách (cách 3)
• 2.2.5. Dùng giới từ và biến đổi phụ tố theo phụ tố biểu hiện đối cách (cách 4)
• 2.2.6. Dùng giới từ và biến đổi phụ tố theo phụ tố biểu hiện giới cách (cách 6)
• 2.3. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: Ý NGHĨA CÔNG CỤ VỚI VAI NGHĨA CÔNG CỤ TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG NGA
• 3.1. Sự thể hiện vai nghĩa công cụ trong tiếng Việt
• 3.1.1. Chức năng cú pháp của vai nghĩa công cụ trong câu tiếng Việt
• 3.1.2. Vai nghĩa công cụ và (chức năng) bổ ngữ
• 3.1.3. Vai nghĩa công cụ và (chức năng) chủ ngữ
• 3.1.4. Vai nghĩa công cụ và (chức năng) đề ngữ
• 3.1.5. Vai nghĩa công cụ và (chức năng) trạng ngữ
• 3.2. Sự thể hiện vai nghĩa công cụ trong tiếng Nga
• 3.3. So sánh sự thể hiện vai nghĩa công cụ trong tiếng Việt và tiếng Nga
• 3.4. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ý Nghĩa Ngữ Pháp Công Cụ SEO

Nghiên cứu về ý nghĩa ngữ pháp công cụ là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Ý nghĩa này thể hiện cách thức một hành động được thực hiện hoặc một sự vật được sử dụng để đạt được một mục đích cụ thể. Trong lý thuyết ngữ pháp, ý nghĩa ngữ pháp công cụ giữ một vị trí then chốt và thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Về mặt thực tiễn, nó biểu thị sự thể hiện công cụ để tiến hành một hành động hoặc trạng thái, có mối liên hệ mật thiết và tham chiếu đến hiện thực khách quan, vượt ra ngoài phạm vi ngữ pháp thuần túy. Do đó, ý nghĩa ngữ pháp công cụ có thể được nghiên cứu bằng nhiều phương pháp và cách tiếp cận đa dạng. Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về ngữ pháp công cụ ở nhiều bình diện khác nhau.

1.1. Nghiên Cứu Ý Nghĩa Công Cụ Từ Góc Độ Hình Thái Học

Nghiên cứu về ý nghĩa ngữ pháp công cụ và các phương thức biểu hiện của nó gắn liền với các nghiên cứu về hình thái học, đặc biệt là khái niệm 'cách'. 'Cách' là một phạm trù của hình thái học, còn được gọi là 'cách hình thức' hay 'cách ngữ pháp', thể hiện rõ ràng trong tiếng Latinh và tiếng Nga. Nghiên cứu này xem xét cách công cụ về ý nghĩa và phương thức biểu hiện trong phạm vi 'cách' như một phạm trù ngữ pháp. Cách công cụ là một trong những phạm trù của danh từ, và do đó được nghiên cứu từ góc độ hình thái học, một cách tiếp cận cổ điển trong ngôn ngữ học, phổ biến trong ngôn ngữ học truyền thống.

1.2. Biểu Hiện Ý Nghĩa Công Cụ Qua Hư Từ Trong Tiếng Việt

Trong các ngôn ngữ không có biến đổi hình thái, ý nghĩa ngữ pháp công cụ chủ yếu được thể hiện thông qua một số hư từ. Một số hư từ thể hiện ý nghĩa công cụ trong tiếng Việt bao gồm: 'bằng' (ăn bằng đũa), 'qua' (thông báo qua loa phát thanh), 'nhờ' (đi học nhờ xe buýt), 'dựa vào' (sống dựa vào lương hưu), 'với' (vào đời với hai bàn tay trắng), 'bởi' (ngôi nhà được bảo vệ bởi hệ thống camera), 'trên' (đi làm trên xe buýt) và nhiều hơn nữa. Các hư từ này đóng vai trò quan trọng trong việc biểu thị ý nghĩa công cụ trong tiếng Việt.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Ngữ Pháp Đối Chiếu Việt Nga

Việc nghiên cứu ngữ pháp đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Nga đặt ra nhiều thách thức do sự khác biệt về loại hình ngôn ngữ. Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, không biến hình, trong khi tiếng Nga là ngôn ngữ biến hình (hòa kết). Về mặt ngữ pháp, các ý nghĩa ngữ pháp, phương thức ngữ pháp, phạm trù ngữ pháp giữa hai ngôn ngữ có những nét tương đồng và khác biệt. Trong tiếng Việt, các ý nghĩa ngữ pháp được thể hiện chủ yếu thông qua hư từ hoặc trật tự từ (trong một số trường hợp còn thông qua ngữ điệu); trong khi đó, các ý nghĩa ngữ pháp trong tiếng Nga được thể hiện bằng nhiều phương thức khác như hư từ, phụ tố biến cách, biến đổi căn tố, v.v. Điều này gây ra những khó khăn nhất định cho người học.

2.1. Khó Khăn Trong Học Ngữ Pháp Tiếng Nga Cho Người Việt

Thực tế dạy và học các ngôn ngữ châu Âu, trong đó có tiếng Nga, của người Việt có những khó khăn nhất định vì tính chất khác biệt về loại hình. Sự khác biệt này thể hiện rõ trong việc biểu thị ý nghĩa ngữ pháp công cụ. Trong tiếng Nga, cách công cụ đóng vai trò quan trọng, trong khi tiếng Việt sử dụng hư từ và trật tự từ. Điều này đòi hỏi người học phải nắm vững hệ thống biến cách của tiếng Nga, đồng thời hiểu rõ cách sử dụng các hư từ trong tiếng Việt.

2.2. Điểm Khác Biệt Về Phương Tiện Ngữ Pháp Biểu Thị Ý Nghĩa

Một trong những điểm khác biệt lớn nhất giữa tiếng Việt và tiếng Nga là phương tiện ngữ pháp được sử dụng để biểu thị ý nghĩa ngữ pháp. Tiếng Việt sử dụng hư từ và trật tự từ, trong khi tiếng Nga sử dụng hệ thống biến cách phức tạp. Điều này dẫn đến việc người học tiếng Nga gặp khó khăn trong việc xác định cách sử dụng đúng của các hình thái từ khác nhau, đặc biệt là khi biểu thị ý nghĩa công cụ.

III. Cách Thể Hiện Ý Nghĩa Công Cụ Bằng Hư Từ Tiếng Việt SEO

Trong tiếng Việt, ý nghĩa công cụ thường được thể hiện thông qua việc sử dụng các hư từ. Những hư từ này đóng vai trò quan trọng trong việc biểu thị mối quan hệ giữa hành động và công cụ được sử dụng để thực hiện hành động đó. Việc nắm vững cách sử dụng các hư từ này là rất quan trọng để hiểu và sử dụng tiếng Việt một cách chính xác. Ý nghĩa ngữ pháp thể hiện qua từng câu nói.

3.1. Phân Tích Vai Trò Của Hư Từ Bằng Trong Biểu Thị Công Cụ

Hư từ 'bằng' được sử dụng rộng rãi trong tiếng Việt để chỉ công cụ được sử dụng để thực hiện một hành động. Ví dụ: 'ăn bằng đũa', 'đi làm bằng xe đạp', 'cắt bằng dao'. Trong những câu này, 'bằng' chỉ rõ công cụ được sử dụng để thực hiện hành động ăn, đi lại, và cắt. Vai trò của 'bằng' rất quan trọng để xác định ý nghĩa công cụ trong câu.

3.2. Cách Sử Dụng Hư Từ Qua Để Thể Hiện Phương Tiện

Hư từ 'qua' thường được sử dụng để chỉ phương tiện hoặc kênh truyền thông được sử dụng để thực hiện một hành động. Ví dụ: 'thông báo qua loa phát thanh', 'gửi email qua internet'. Trong những trường hợp này, 'qua' cho biết loa phát thanh và internet là phương tiện được sử dụng để thực hiện hành động thông báo và gửi email. Ý nghĩa ngữ pháp được thể hiện một cách rõ ràng.

3.3. Ý Nghĩa Của Hư Từ Với Trong Cấu Trúc Câu Tiếng Việt

Hư từ 'với' được dùng để diễn tả công cụ hoặc phương tiện đi kèm. Ví dụ: 'Anh ta đến với hai bàn tay trắng.', 'Cô bé vẽ bức tranh với bút chì màu.'. Ở đây, 'với' diễn tả rõ ràng bút chì màu là công cụ hỗ trợ vẽ tranh. Nó cũng có thể diễn tả mối quan hệ gắn kết với một trạng thái khác, như 'với hai bàn tay trắng' chỉ một khởi đầu không có gì trong tay.

IV. Phương Pháp Phân Tích Ý Nghĩa Ngữ Pháp Công Cụ SEO

Luận án sử dụng phương pháp phân tích ngữ pháp truyền thống kết hợp với ngữ pháp chức năng hệ thống và cú pháp ngữ nghĩa. Phương pháp này giúp làm rõ các vấn đề liên quan đến ý nghĩa công cụ và cách thức thể hiện trong hai ngôn ngữ. Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ các văn bản văn học Việt Nam và Nga, cũng như các công trình nghiên cứu ngôn ngữ học liên quan.

4.1. Mô Tả Các Biểu Thức Ngôn Ngữ Tiếng Việt và Tiếng Nga

Phương pháp mô tả được sử dụng để mô tả các biểu thức ngôn ngữ trong tiếng Việt và tiếng Nga. Sau đó, tiến hành phân tích trên bình diện ngữ pháp lý thuyết nhằm xác định các ý nghĩa ngữ pháp, phương thức ngữ pháp, phạm trù ngữ pháp. Đây là bước đầu tiên để hiểu rõ cách thức ý nghĩa ngữ pháp công cụ được biểu thị trong mỗi ngôn ngữ.

4.2. So Sánh Ngữ Pháp Giữa Hai Ngôn Ngữ Đối Tượng

Phương pháp so sánh được sử dụng để so sánh các biểu thức ngôn ngữ hữu quan trong tiếng Nga với tiếng Việt sau khi mô tả. Việc so sánh này giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ, từ đó có cái nhìn sâu sắc hơn về cách ý nghĩa công cụ được thể hiện trong mỗi ngôn ngữ.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Nghiên Cứu Ngữ Pháp Công Cụ SEO

Kết quả nghiên cứu của luận án có ý nghĩa thực tiễn trong việc giảng dạy và học tập tiếng Việt và tiếng Nga như ngoại ngữ. Nó giúp người học hiểu rõ bản chất của ý nghĩa ngữ pháp công cụ, sử dụng đúng ngữ pháp và vận hành trơn tru ngữ pháp trong các kỹ năng ngoại ngữ. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu cũng là cơ sở để biên soạn và chỉnh lý các giáo trình, tài liệu giảng dạy tiếng Việt và tiếng Nga.

5.1. Nâng Cao Hiệu Quả Dạy và Học Tiếng Việt Nga

Nghiên cứu này giúp người dạy và người học hai ngôn ngữ Việt - Nga, với tư cách là những ngoại ngữ, tránh được các lỗi về dùng từ, lỗi về đặt câu, lỗi do chuyển di… trong quá trình học tập và nghiên cứu. Việc nắm vững ý nghĩa ngữ pháp công cụ giúp người học diễn đạt ý tưởng một cách chính xác và tự nhiên hơn.

5.2. Hỗ Trợ Biên Soạn Từ Điển Việt Nga và Nga Việt

Kết quả nghiên cứu của luận án cũng có tính ứng dụng rất lớn trong việc biên soạn các loại từ điển song ngữ Việt - Nga, Nga – Việt, các loại từ điển tường giải tiếng Việt và tiếng Nga, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả của công tác dịch thuật giữa hai ngôn ngữ Việt – Nga.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Ngữ Pháp Công Cụ SEO

Luận án đã làm rõ các phương thức thể hiện ý nghĩa ngữ pháp công cụ trong tiếng Việt và tiếng Nga, cũng như vai trò của ý nghĩa này trong việc biểu thị vai nghĩa công cụ. Nghiên cứu này mở ra hướng nghiên cứu sâu hơn về ngữ pháp đối chiếu giữa hai ngôn ngữ, cũng như ứng dụng trong giảng dạy và học tập ngôn ngữ.

6.1. Tiếp Tục Nghiên Cứu So Sánh Ngữ Pháp Việt Nga

Kết quả nghiên cứu này mở ra hướng nghiên cứu sâu hơn về ngữ pháp đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Nga, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến ý nghĩa ngữ pháp và cách thức biểu thị trong hai ngôn ngữ. Việc nghiên cứu sâu hơn về các phạm trù ngữ pháp khác cũng sẽ góp phần làm phong phú thêm kiến thức về ngôn ngữ học đối chiếu.

6.2. Phát Triển Ứng Dụng Trong Dạy và Học Ngôn Ngữ

Cần tiếp tục phát triển các ứng dụng của kết quả nghiên cứu trong giảng dạy và học tập ngôn ngữ, đặc biệt là trong việc biên soạn giáo trình và tài liệu tham khảo. Việc cung cấp các ví dụ minh họa và bài tập thực hành sẽ giúp người học nắm vững kiến thức và sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 62 22 02 40) của tác giả Đoàn Hữu Dũng, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Vũ Đức Nghiệu tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (bảo vệ năm 2020), mang tiêu đề: "Sự thể hiện ý nghĩa ngữ pháp công cụ trong tiếng Việt và tiếng Nga".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong ngôn ngữ học, ý nghĩa của từ, cụm từ và câu luôn gắn liền với các hình thức biểu đạt cụ thể. Ý nghĩa ngữ pháp công cụ là một phạm trù ngữ nghĩa mang tính phổ niệm ở nhiều ngôn ngữ trên thế giới. Tuy nhiên, phương thức hiện thực hóa ý nghĩa này chịu sự chi phối chặt chẽ bởi đặc trưng loại hình ngôn ngữ. Tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, không biến hình, chủ yếu sử dụng hư từ, trật tự từ và ngữ điệu để biểu thị các quan hệ ngữ pháp. Ngược lại, tiếng Nga là ngôn ngữ hòa kết (biến hình), sở hữu hệ thống phụ tố biến cách, biến đổi căn tố phong phú kết hợp với hệ thống giới từ phức tạp.

Thực tiễn đối chiếu hai ngôn ngữ này cho thấy sự khác biệt về loại hình gây ra nhiều rào cản trong việc thụ đắc ngôn ngữ, giảng dạy tiếng Nga cho người Việt, dạy tiếng Việt cho người Nga, cũng như trong hoạt động dịch thuật và biên soạn từ điển song ngữ. Dù các tài liệu ngữ pháp phổ thông và giáo trình dạy tiếng đã đề cập đến ý nghĩa công cụ ở từng ngôn ngữ riêng lẻ, các công trình chuyên sâu so sánh đối chiếu có hệ thống nhằm chỉ rõ những nét đồng nhất và dị biệt giữa tiếng Việt và tiếng Nga về phương diện này vẫn còn thiếu vắng. Đây chính là khoảng trống khoa học mà luận án xác định giải quyết.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Làm rõ một cách có hệ thống ý nghĩa ngữ pháp công cụ trong tiếng Việt và tiếng Nga; mô tả các phương thức ngữ pháp và phương tiện ngữ pháp cụ thể được sử dụng để thể hiện ý nghĩa đó; đồng thời xác định vai trò của ý nghĩa ngữ pháp công cụ đối với sự thể hiện vai nghĩa công cụ trong cấu trúc câu của hai ngôn ngữ.
2. Làm sáng tỏ các điểm tương đồng và khác biệt về phương tiện biểu đạt và cách thức hiện thực hóa ý nghĩa công cụ trong hoạt động ngôn ngữ giữa tiếng Việt và tiếng Nga.
3. Bước đầu đề xuất các định hướng ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giảng dạy, học tập, dịch thuật và biên soạn từ điển liên quan đến tiếng Việt và tiếng Nga.

Câu hỏi nghiên cứu

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Ý nghĩa ngữ pháp công cụ trong tiếng Việt và tiếng Nga là gì, chúng được thể hiện bằng những phương thức và phương tiện như thế nào?
2. Ý nghĩa ngữ pháp công cụ đóng vai trò như thế nào trong việc thể hiện vai nghĩa công cụ trong tiếng Việt và tiếng Nga?
3. Những điểm tương đồng và khác biệt giữa tiếng Việt với tiếng Nga của các vấn đề nêu trên là gì?

Nhiệm vụ nghiên cứu

1. Hệ thống hóa cơ sở lí thuyết về ý nghĩa ngữ pháp, phương thức ngữ pháp, phạm trù ngữ pháp và vai nghĩa để xây dựng khung phân tích cho luận án.
2. Khảo sát, miêu tả chi tiết sự thể hiện ý nghĩa ngữ pháp công cụ trong tiếng Việt và tiếng Nga.
3. Miêu tả các phương thức ngữ pháp và phương tiện ngữ pháp cụ thể thể hiện vai nghĩa công cụ trong câu tiếng Việt và câu tiếng Nga.
4. Tiến hành so sánh, đối chiếu nhằm phát hiện các điểm đồng nhất và dị biệt giữa hai ngôn ngữ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Ý nghĩa ngữ pháp công cụ và phương thức thể hiện của nó trong tiếng Việt; ý nghĩa ngữ pháp công cụ và phương thức thể hiện của nó trong tiếng Nga; vai nghĩa công cụ trong mối quan hệ với ý nghĩa công cụ và sự hiện thực hóa chức năng cú pháp của vai nghĩa này trong hai ngôn ngữ.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung vào các phương tiện từ vựng – ngữ pháp (hư từ, kết cấu vị từ, tiền giả định trong tiếng Việt) và hình thái – cú pháp (biến tố cách 5, cấu trúc giới từ kết hợp biến cách trong tiếng Nga). Các nét nghĩa chỉ chất liệu/vật liệu (như bàn bằng gỗ, стол из дерева) không thuộc đối tượng khảo sát trọng tâm mà chỉ được dùng làm chất liệu so sánh định lượng khái niệm.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Lịch sử nghiên cứu ý nghĩa công cụ trong ngôn ngữ học thế giới và tiếng Nga

Nghiên cứu về ý nghĩa công cụ khởi nguồn từ truyền thống nghiên cứu các ngôn ngữ biến hình châu Âu với ba hướng tiếp cận chính:

• Hướng tiếp cận hình thái học: Nghiên cứu ý nghĩa công cụ gắn liền với phạm trù cách (Instrumental case / Cách 5). Các công trình tiêu biểu gồm nghiên cứu của L.A. Mrázek (1964) trong Синтаксис русского творительного (Cú pháp cách công cụ tiếng Nga), phân định cách công cụ có giới từ và không có giới từ; Yu. Kostyuchenko (1977) khảo sát cú pháp lịch sử của cách công cụ tiếng Nga trong đối chiếu với ngữ tộc Baltic và German; Roman Jakobson (1985) trong К общему учению о падеже (Kiến giải chung về cách) đã phân tách ý nghĩa khái quát của cách và các biến thể kết hợp, chỉ ra cách công cụ bao gồm công cụ tạo tác, công cụ hạn định và công cụ hành động.
• Hướng tiếp cận cú pháp học: Nghiên cứu ý nghĩa công cụ dưới tư cách thành phần câu (trạng ngữ công cụ, bổ ngữ công cụ, chủ ngữ công cụ, đề ngữ công cụ).
• Hướng tiếp cận ngữ nghĩa học và ngữ pháp chức năng: Charles J. Fillmore (1968, 1981) trong The Case for Case / Дело о падеже khởi xướng lý thuyết ngữ pháp cách sâu, xem công cụ (Instrument) là một vai nghĩa phổ niệm. Anna Wierzbicka (1986) trong Дело о поверхностном падеже kiến giải cách công cụ trên bình diện cú pháp – ngữ nghĩa – hình thái. V. Yamsanova (1987, 1988, 1991) mở rộng phạm trù công cụ thành "phạm trù phương tiện" trong tương quan quan hệ chủ thể – khách thể (Инструментальность и субъектно-объектные отношения). Ngoài ra, các công trình của R. Mrazek, Muravyenko cũng mở rộng phân tích các phương tiện cú pháp biểu đạt tính công cụ.

Lịch sử nghiên cứu ý nghĩa công cụ trong tiếng Việt

• Giai đoạn sơ khởi: Alexandre de Rhodes (1651) trong Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum (phần Báo cáo vắn tắt về tiếng An Nam hay Đông Kinh) đã ghi nhận giới từ bằng tương đương với per trong tiếng Bồ Đào Nha/Latinh. J.L. Taberd (1838) trong Grammatica Linguae Annamiticae xác định từ bằng mang nghĩa như ex hoặc per khi đứng trước danh từ chỉ vật liệu hoặc dụng cụ.
• Đóng góp của Trương Vĩnh Ký (1883): Trong Grammaire de la langue annamite, Trương Vĩnh Ký xếp cách công cụ (Instrumental) ở vị trí thứ 7 trong 8 cách của tiếng Việt, biểu đạt qua hư từ bằng (Đánh bằng roi sắt), đồng thời chỉ ra phương tiện bổ trợ dùng kết cấu vị từ (Dùng dây mà cột, Lấy dây mà cột). Cao Xuân Hạo (1991) đánh giá Trương Vĩnh Ký là người đi tiên phong trong việc tiếp cận ngữ pháp cách từ mặt sở biểu đối với ngôn ngữ không biến hình.
• Các nghiên cứu hiện đại: Ý nghĩa ngữ pháp và vai nghĩa công cụ được đề cập ở các mức độ khác nhau trong công trình của Cao Xuân Hạo, Nguyễn Kim Thản, Đỗ Hữu Châu, Diệp Quang Ban, Lê Quang Thiêm, Nguyễn Thiện Giáp, Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến, Bùi Minh Toán, Nguyễn Văn Hiệp, Lưu Vân Lăng. Cụ thể về cấu trúc câu: Lê Xuân Thại (luận án Câu chủ - vị tiếng Việt) phân tích quan hệ thuyết minh giữa nghĩa công cụ và hoạt động; Nguyễn Thị Quy (1995) khảo sát công cụ với tư cách tham tố bổ ngữ trực tiếp của vị từ hành động; Lê Thị Lan Anh nghiên cứu vai nghĩa phương tiện và chức năng cú pháp; Tô Minh Thanh mô hình hóa khung tham chiếu vai nghĩa công cụ trong cấu trúc câu Đề – Thuyết.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Hầu hết các công trình tiếng Việt trước đây chỉ khảo sát nghĩa công cụ ở cấp độ hư từ đơn lẻ, xem xét tản mạn trong vai trò trạng ngữ, hoặc điểm danh vai nghĩa công cụ trong hệ thống các vai nghĩa mà chưa có một công trình chuyên khảo nào miêu tả toàn diện hệ thống các phương thức ngữ pháp (gồm cả hư từ, chuỗi vị từ và tiền giả định từ vựng) và đặt trong tương quan so sánh đối chiếu đa diện với một ngôn ngữ hòa kết điển hình như tiếng Nga.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Hệ thống khái niệm và khung phân tích

• Phân biệt công cụ – dụng cụ – phương tiện:
  • Dụng cụ: Các thực thể vật chất cụ thể, hữu hình phục vụ lao động, sinh hoạt trực tiếp (dao, búa, kéo...).
  • Công cụ (Instrument / Инструмент - kí hiệu: INST): Phạm trù khái quát hơn dụng cụ, bao gồm cả vật dụng cụ thể, các thực thể trừu tượng (ngôn ngữ), thao tác kỹ thuật, trạng thái, bộ phận cơ thể hoặc lực lượng tự nhiên được chủ thể sử dụng để thực hiện hành động.
  • Phương tiện: Khái niệm có nội dung biểu đạt rộng nhất, mang tính tổ hợp và khái quát cao nhất, bao hàm cả phương pháp, thủ pháp và quy trình.
• Ý nghĩa ngữ pháp và ý nghĩa ngữ pháp công cụ: Ý nghĩa ngữ pháp là ý nghĩa khái quát, trừu tượng chung cho hàng loạt đơn vị ngôn ngữ, được biểu thị bằng những phương tiện vật chất nhất định có tính hệ thống. Ý nghĩa ngữ pháp công cụ phản ánh vùng tư duy gắn liền với phương tiện mà nhờ đó hành động, sự tình được hoàn thành.
• Ý nghĩa ngữ pháp và vai nghĩa: Vai nghĩa (Semantic role / Семантическая роль) là tư cách, vai trò mà người hoặc vật (biểu thị bằng danh ngữ) đảm nhận đối với hành động, trạng thái, sự tình trong câu. Vai nghĩa thuộc bình diện ngữ nghĩa của cấu trúc vị từ – tham thể.

Ký hiệu / Mô hình	Diễn giải cấu trúc	Ví dụ minh họa
Bảng 1.1: Cấu trúc câu có chỉ tố công cụ	$S - P - O - (I)$	Anh ấy cắt giấy bằng kéo
Bảng 1.2: Tiền giả định công cụ 1	Hiện thực $(+I) \rightarrow$ Ngữ nghĩa $(+I) \rightarrow$ Lời nói $(-I)$	Tôi ăn cháo (ngầm định dùng thìa/muỗng)
Bảng 1.3: Tiền giả định công cụ 2	Hiện thực $(+I) \rightarrow$ Ngữ nghĩa $(+I) \rightarrow$ Lời nói $(+I)$	Anh ấy cắt giấy bằng kéo

Phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng nhất quán tiến trình quy nạp từ thực tế ngữ liệu đến khái quát hóa lý thuyết, kết hợp các phương pháp:

1. Phương pháp miêu tả: Phân tích ngữ liệu nhằm xác lập các ý nghĩa ngữ pháp, phương thức ngữ pháp và chức năng cú pháp của các biểu thức ngôn ngữ biểu thị công cụ.
2. Phương pháp so sánh – đối chiếu: Đối sánh các phương tiện và phương thức thể hiện ý nghĩa công cụ giữa tiếng Việt và tiếng Nga nhằm làm nổi bật các điểm tương đồng và dị biệt loại hình.
3. Thủ pháp phân tích ngữ pháp: Áp dụng các thủ pháp thay thế, cải biến (chuyển đổi cấu trúc), loại bỏ để kiểm chứng tính độc lập, bắt buộc hoặc tùy chọn của các thành tố chỉ công cụ.

Nguồn ngữ liệu nghiên cứu

• Ngữ liệu tiếng Việt: Trích xuất từ các tác phẩm văn học hiện thực và hiện đại của các tác giả: Nam Cao (Chí Phèo, truyện ngắn), Ngô Tất Tố (Tắt đèn), Nguyễn Công Hoan (Bước đường cùng, truyện ngắn), Vũ Trọng Phụng (Số đỏ, truyện ngắn), Kim Lân, Anh Đức, Tô Hoài, Thạch Lam, Nguyễn Huy Thiệp, cùng các từ điển đối chiếu.
• Ngữ liệu tiếng Nga: Khảo sát chủ yếu từ nguyên bản tác phẩm Доктор Живаго (Bác sĩ Zhivago) của Boris Pasternak và đối chiếu trực tiếp với bản dịch tiếng Việt của dịch giả Lê Khánh Trường (NXB Phụ nữ), kết hợp với ngữ liệu từ các từ điển tường giải tiếng Nga và công trình ngữ pháp kinh điển.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận của luận án

Chương 1 (từ trang 14 đến trang 58) tập trung giải quyết hai nội dung nền tảng: tổng quan lịch sử nghiên cứu và xác lập khung lý thuyết.

Tác giả hệ thống hóa ba khuynh hướng nghiên cứu lớn về ý nghĩa công cụ trong ngôn ngữ học: hình thái học (khảo sát biến cách của danh từ), cú pháp học (nghiên cứu thành phần câu như trạng ngữ, bổ ngữ, chủ ngữ chỉ công cụ), và ngữ nghĩa học (cấu trúc vị từ – tham thể và vai nghĩa công cụ). Trên cơ sở đó, tác giả phân định ranh giới giữa các khái niệm: công cụ, dụng cụ, phương tiện, và vật liệu/chất liệu.

Chương này luận giải sâu sắc về mô hình tiền giả định công cụ. Trong nhiều tình huống giao tiếp, yếu tố công cụ không xuất hiện ở cấp độ bề mặt lời nói nhưng vẫn hiện diện bắt buộc ở cấp độ ngữ nghĩa (như trong hành động ăn cháo, uống trà). Tác giả thiết lập ba mô hình trừu tượng (Bảng 1.1, 1.2, 1.3) làm công cụ phân tích sự chuyển hóa từ hiện thực khách quan đến biểu hiện ngôn ngữ.

Chương 2: Các phương thức thể hiện ý nghĩa ngữ pháp công cụ trong tiếng Việt và tiếng Nga

Chương 2 (từ trang 59 đến trang 131) là chương trọng tâm khảo sát hệ thống phương thức và phương tiện biểu đạt ý nghĩa ngữ pháp công cụ ở hai ngôn ngữ.

1. Các phương thức trong tiếng Việt

• Phương thức sử dụng hư từ:
  • Hư từ bằng: Là chỉ tố công cụ điển hình và phổ biến nhất, kết hợp với danh từ cụ thể (ăn bằng đũa, thái thịt bằng dao) hoặc ngữ đoạn trừu tượng (bằng giọng nói phong tình).
  • Hư từ qua, thông qua: Biểu thị công cụ/phương tiện trung gian mang tính trừu tượng hoặc kỹ thuật (thông báo qua loa phát thanh, làm việc qua Zalo, hội đàm qua phiên dịch).
  • Hư từ trên, trong: Thể hiện không gian/phương tiện vận chuyển hoặc tiếp xúc (đi làm trên xe buýt, thái thịt trên thớt).
  • Các hư từ khác: nhờ, nhờ vào (phương tiện hỗ trợ: cây vững nhờ giá đỡ), dựa vào, dựa theo (sống dựa vào lương hưu), với (dạy thú với cái roi trên tay), bởi (bảo vệ bởi hệ thống camera).
• Phương thức không sử dụng hư từ:
  • Sử dụng kết cấu chuỗi vị từ: Kết hợp vị từ thao tác (dùng, lấy, mang, vác, lái, đan, may, cắt...) đứng trước danh từ công cụ và liên kết với vị từ hành động chính (dùng quyền mà ép buộc, lấy tiền nộp sưu, vác rìu đốn củi).
  • Tiền giả định công cụ của thực từ: Nghĩa công cụ tích hợp trực tiếp vào nghĩa vị từ hoặc danh từ hành động mà không cần hư từ hỗ trợ (ăn đũa, đi nạng, cưa gỗ, đục mộng, đẽo cày, bơm xe).

2. Các phương thức trong tiếng Nga

• Phương thức sử dụng biến tố cách công cụ (Cách 5 - Творительный падеж) không có giới từ: Biến đổi đuôi từ (vĩ tố) của danh từ, tính từ, đại từ nhân xưng, đại từ chỉ định, đại từ sở hữu để trực tiếp chỉ công cụ thực hiện hành động (писать крупным разборчивым почерком – viết bằng nét chữ to rõ ràng; стуча каблуками – gõ gót giày).
• Phương thức kết hợp biến tố cách 5 với giới từ: Sử dụng giới từ c (với), под (dưới) kết hợp dạng thức cách 5 (печь с круглою отдушиной под медной крышкой – lò sưởi có ống thông hơi đậy bằng mũ đồng; рассматривать под микроскопом – quan sát dưới kính hiển vi).
• Phương thức sử dụng các cách ngữ pháp khác kết hợp giới từ:
  • Sinh cách (Cách 2): Giới từ из (từ/bằng: стрелять из ружья – bắn bằng súng), от (từ/nhờ).
  • Tặng cách (Cách 3): Giới từ по (theo/qua: начертить отрезок по линейке – kẻ đoạn thẳng bằng thước kẻ), благодаря (nhờ vào).
  • Đối cách (Cách 4): Giới từ через (qua/bằng: просеять муку через сито – lọc bột qua rây), в (закутаться в одеяло – quấn mình trong chăn).
  • Giới cách (Cách 6): Giới từ на (trên/bằng: пахать поле на тракторе – cày ruộng bằng máy cày; ловить рыбу на удочку – câu cá bằng cần câu), в.

Ngôn ngữ	Phương thức ngữ pháp chủ đạo	Phương tiện biểu hiện cụ thể
Tiếng Việt	Hư từ hóa, Trật tự từ, Chuỗi vị từ	Hư từ (bằng, qua, nhờ, trên, với...); Vị từ công cụ (dùng, lấy...); Tiền giả định ngữ nghĩa.
Tiếng Nga	Biến tố (Phụ tố cách 5), Giới từ kết hợp biến cách	Vĩ tố cách 5 (Творительный); Giới từ đi kèm cách 5 (с, под); Giới từ kết hợp cách 2, 3, 4, 6 (из, по, через, на...).

Chương 3: Ý nghĩa công cụ với vai nghĩa công cụ trong tiếng Việt và tiếng Nga

Chương 3 (từ trang 132 đến trang 166) đi sâu phân tích mối quan hệ giữa vai nghĩa công cụ và sự phân bổ các chức năng cú pháp trong câu của hai ngôn ngữ.

• Chức năng cú pháp của vai nghĩa công cụ trong tiếng Việt:
  • Bổ ngữ: Vai nghĩa công cụ giữ vị trí bổ ngữ trực tiếp hoặc gián tiếp sau vị từ, phụ nghĩa trực tiếp cho hành động (Hắn sống bằng giật cướp).
  • Chủ ngữ: Yếu tố công cụ được hoán chuyển lên vị trí chủ ngữ nhằm nhấn mạnh tác nhân phi sinh thể tạo ra biến đổi (Chiếc chìa khóa này đã mở cánh cửa).
  • Đề ngữ (Khởi ngữ): Danh ngữ công cụ được đưa lên đầu câu làm điểm xuất phát thông báo (Bằng chiếc rìu này, ông cụ đã dựng nên căn nhà).
  • Trạng ngữ: Yếu tố công cụ đóng vai trò thành phần phụ chỉ phương tiện hoàn thành sự tình của cả nòng cốt câu.
• Sự thể hiện vai nghĩa công cụ trong tiếng Nga: Khảo sát các cấu trúc tương ứng khi danh từ ở cách công cụ hoặc các cụm giới từ - danh từ đảm nhận các chức vụ cú pháp tương đương trong câu tiếng Nga.
• So sánh đối chiếu: Tổng hợp các tương đồng và dị biệt về khả năng chuyển hóa cú pháp của vai nghĩa công cụ giữa tiếng Việt và tiếng Nga, làm nổi bật tính linh hoạt của trật tự từ tiếng Việt đối lập với sự ràng buộc chặt chẽ của quan hệ hình thái học tiếng Nga.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên ở cấp độ luận án tiến sĩ tại Việt Nam tiến hành miêu tả, mô hình hóa và phân tích có hệ thống ý nghĩa ngữ pháp công cụ và các phương thức thể hiện của nó trong sự đối sánh giữa tiếng Việt và tiếng Nga.
2. Làm sáng tỏ cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa hình thức ngữ pháp (phương thức ngữ pháp, phương tiện ngữ pháp) và nội dung ngữ nghĩa (ý nghĩa ngữ pháp, vai nghĩa công cụ), kết hợp hài hòa giữa ngữ pháp truyền thống, ngữ pháp chức năng hệ thống và cú pháp ngữ nghĩa.
3. Xây dựng và kiểm chứng thành công các mô hình tiền giả định công cụ, chứng minh rằng ý nghĩa công cụ có thể tồn tại ở tầng sâu ngữ nghĩa ngay cả khi vắng mặt chỉ tố vật chất ở cấu trúc bề mặt lời nói.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất

1. Trong giảng dạy ngoại ngữ: Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học đối chiếu chuẩn xác giúp xây dựng phương pháp giảng dạy tiếng Nga cho người Việt và tiếng Việt cho người nước ngoài theo đường hướng giao tiếp; giúp người học nhận diện sự chuyển dịch cấu trúc tương đương (ví dụ: chuyển đổi từ cụm giới từ tiếng Việt sang cách 5 tiếng Nga hoặc các giới từ chuyên biệt).
2. Ngăn ngừa lỗi giao thoa ngôn ngữ: Giúp người học nhận biết và khắc phục các lỗi dùng từ, lỗi đặt câu, lỗi chuyển di tiêu cực (lỗi do áp đặt trật tự từ đơn lập vào biến cách hòa kết và ngược lại).
3. Trong biên phiên dịch và từ điển học: Cung cấp khung đối chiếu hữu ích cho biên dịch viên trong việc lựa chọn cấu trúc tương đương chính xác giữa hai ngôn ngữ; là tư liệu tham khảo giá trị cho việc biên soạn, chỉnh lý các cuốn từ điển song ngữ Việt – Nga, Nga – Việt và từ điển tường giải.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế đã được xác định:
  • Do giới hạn về dung lượng và mục tiêu trọng tâm, luận án chủ yếu ưu tiên góc độ hình thái học và hình thái – cú pháp; chưa thể bao quát toàn diện các bình diện ngữ dụng học và cấu trúc hội thoại ở quy mô lớn.
  • Luận án đã chủ động giới hạn không đi sâu phân tích phạm trù chất liệu/vật liệu (dù có biểu hiện hình thức tương tự như làm bằng gỗ / сделано из дерева), để dành cho các công trình độc lập tiếp theo.
  • Ngữ liệu văn học dịch thuật tiếng Nga (Doktor Zhivago) đôi khi xuất hiện những biến thể dịch thoát ý hoặc sử dụng thành ngữ tiếng Việt của dịch giả, dù tác giả đã kiểm soát để không làm ảnh hưởng đến tính chính xác của các kết luận khoa học.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng nghiên cứu phạm trù phương tiện và chất liệu trong tương quan liên ngôn ngữ; khảo sát ý nghĩa công cụ trong các phong cách chức năng khác như văn bản khoa học – kỹ thuật, ngôn ngữ báo chí và giao tiếp khẩu ngữ tự nhiên.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cao đối với:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Chuyên ngành Ngôn ngữ học, Lý luận ngôn ngữ, Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu, và Tiếng Nga.
• Giảng viên đại học: Trực tiếp giảng dạy các học phần Ngữ pháp tiếng Việt, Ngữ pháp tiếng Nga, Ngôn ngữ học đối chiếu, Lý thuyết dịch và Phương pháp giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ (VLS).
• Chuyên viên dịch thuật: Các dịch giả, biên – phiên dịch viên tiếng Nga – Việt nâng cao độ chuẩn xác trong việc chuyển ngữ các cấu trúc mang nghĩa công cụ và phương tiện.
• Nhà biên soạn từ điển: Các nhóm tác giả xây dựng giáo trình, tài liệu học liệu và từ điển đối chiếu Việt – Nga.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt khái niệm "công cụ" với "dụng cụ" và "phương tiện" như thế nào?

Theo Chương 1 của luận án:

• Dụng cụ là các vật thể cụ thể, hữu hình phục vụ lao động, sinh hoạt hàng ngày (như dao, kéo, búa...).
• Công cụ có nội hàm khái quát hơn, bao gồm cả dụng cụ cụ thể, các khái niệm trừu tượng (ngôn ngữ), thao tác kỹ thuật, trạng thái, bộ phận cơ thể hoặc lực lượng tự nhiên được chủ thể sử dụng để hoàn thành hành động.
• Phương tiện là khái niệm có độ khái quát cao nhất, mang tính tổ hợp, bao hàm cả phương pháp, thủ pháp và cách thức tổ chức hành động.

2. Tiếng Việt biểu hiện ý nghĩa ngữ pháp công cụ bằng những phương thức nào khi không dùng hư từ?

Khi không sử dụng hư từ (bằng, qua, nhờ...), tiếng Việt hiện thực hóa ý nghĩa công cụ qua hai phương thức chính:

1. Kết cấu chuỗi vị từ: Sử dụng các vị từ thao tác (dùng, lấy, mang, vác, lái...) đi trước danh từ chỉ công cụ để liên kết với vị từ chính (ví dụ: dùng quyền mà ép buộc, lấy tiền nộp sưu).
2. Tiền giả định công cụ của thực từ: Nghĩa công cụ được mặc định tích hợp sẵn trong cấu trúc ngữ nghĩa của từ mà không cần chỉ tố hình thức bề mặt (ví dụ: ăn đũa, đi nạng, cưa gỗ, đục mộng, bơm xe).

3. Trong tiếng Nga, ngoài cách công cụ (Cách 5), ý nghĩa công cụ còn được thể hiện qua những cách nào khác?

Ý nghĩa công cụ trong tiếng Nga còn được biểu hiện qua các cách ngữ pháp khác kết hợp với hệ thống giới từ chuyên biệt:

• Sinh cách (Cách 2): Giới từ из (стрелять из ружья – bắn súng), от.
• Tặng cách (Cách 3): Giới từ по (начертить отрезок по линейке – kẻ bằng thước), благодаря.
• Đối cách (Cách 4): Giới từ через (просеять муку через сито – lọc qua rây), в (закутаться в одеяло).
• Giới cách (Cách 6): Giới từ на (пахать поле на тракторе – cày bằng máy cày, ловить рыбу на удочку – câu cá bằng cần câu).

4. Sơ đồ tiền giả định công cụ giải thích hiện tượng vắng mặt chỉ tố công cụ trong câu (như "Tôi ăn cháo") ra sao?

Luận án chỉ ra rằng sự vắng mặt của yếu tố công cụ ở bề mặt lời nói không đồng nghĩa với việc nó biến mất ở bình diện ngữ nghĩa. Trong câu Tôi ăn cháo, cấu trúc ngữ nghĩa vẫn vận hành theo mô hình $S - P - O - (I)$, trong đó $(I)$ là tiền giả định ngầm định (bằng thìa/muỗng). Sự hiện diện hay vắng mặt của chỉ tố công cụ ở lời nói được kiểm chứng bằng câu hỏi kiểm định (Anh ăn cháo bằng gì?) và phụ thuộc vào ngữ nghĩa của vị từ, đối thể và chủ thể hành động.

5. Vai nghĩa công cụ có thể đảm nhận những chức năng cú pháp nào trong câu tiếng Việt?

Trong câu tiếng Việt, vai nghĩa công cụ có khả năng hiện thực hóa ở 4 chức năng cú pháp cơ bản:

1. Bổ ngữ: Đứng sau vị từ bổ sung phương tiện thực hiện hành động (sống bằng giật cướp).
2. Chủ ngữ: Đứng ở vị trí đầu câu làm chủ thể ngữ pháp gây ra biến đổi (Chiếc chìa khóa này đã mở cửa).
3. Đề ngữ (Khởi ngữ): Nêu bật phương tiện làm đề tài cho phần thuyết minh tiếp theo (Bằng chiếc rìu này, ông cụ đã...).
4. Trạng ngữ: Làm thành phần phụ nêu phương tiện, điều kiện cho toàn bộ nòng cốt câu.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đoàn Hữu Dũng là một công trình nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu nghiêm cẩn, giải quyết trọn vẹn và có hệ thống vấn đề sự thể hiện ý nghĩa ngữ pháp công cụ giữa tiếng Việt và tiếng Nga. Dựa trên nguồn ngữ liệu văn học thực chứng phong phú và khung lý thuyết đa diện, công trình đã mô hình hóa thành công các phương thức biểu đạt ý nghĩa công cụ từ cấp độ hình thái, từ vựng đến cú pháp và ngữ nghĩa. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp giá trị lý luận quan trọng cho ngôn ngữ học so sánh loại hình mà còn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho công tác giảng dạy ngoại ngữ, biên phiên dịch và biên soạn từ điển song ngữ Việt – Nga.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu của cuốn từ điển Việt - Bồ - La do Alexandre de Rhodes biên soạn [155]. Trong bản báo cáo vắn tắt này, những kiến giải về các phạm trò ngữ pháp trong tiếng Việt nho| giống, só, cách của danh từ và thir, thoi, thé của động từ đã ít nhiều đơjợc đề cập. Bên cạnh đó, ý nghĩa công cụ cũng đã đơjợc ông nhắc đến thông qua giới từ bang (per) [155: 23]. Viéc daa ra gidi từ bằng trong chơlơng bảy của bản Báo cáo vắn tắt chỉ mang tính chất liệt kê sự tojong đơjơng 1 — 1 giữa một giới từ tiếng An Nam với một giới từ trong tiếng Bồ Đào Nha.

Sau này, trong cuốn Ngữ phán tiếng Việt của Taberd 1838 (Nguyễn Khắc Xuyên đã dịch sang tiếng Việt và xuất bản năm 1994 [95]) thì ý nghĩa công cụ trong tiếng Việt thé hiện qua từ bằng đơiợc nói rõ thêm một chút. “Nó có nghĩa nh ex hay per trong tiếng Latinh, nhất là khi đặt trớc những danh từ thuộc vật liệu hay dụng cụ” [95: 48]. Đối với các tác giả trong nojớc, vấn đề ý nghĩa công cụ trong tiếng Việt đơjợc Trojơng Vĩnh Ký — ngojời sống cùng thời với Ferdinal de Saussure, nhắc đến với tơi cách là vai nghĩa công cụ hay cách công cụ. Theo Cao Xuân 21 Hao [29], Trojong Vinh Ky dojgc coi 1a ngoi đi tróc các nhà ngôn ngữ học trong viéc miéu ta cdc phong tién diễn đạt ý nghĩa Cách trong một ngôn ngữ không biến hình xuất phát từ mặt sở biểu và đáng đợc coi là ngời đi tiên phong trong việc xây dựng nên ngữ pháp cách (case grammar), một trong những thành phân chủ yếu của ngữ pháp chức năng hiện đại [29: 441].

Trong cuốn Ngữ pháp tiéng Viét (Grammaire de la langue annamite) xuat ban nam 1883 [37], Trơơng Vĩnh Ký đã trình bày một cách khá rõ trong phần nói về Danh từ: đó là cách diễn đạt ý nghĩa “cách” (case meaning) trong ngữ pháp tiếng Việt. Theo ông, các danh từ của tiếng Việt dòng trong câu có thể ở vào một trong 8 cách (case / nane») và cách công cụ (Instrumental) đứng 6 vi tri thứ 7, pho\ơng thức diễn đạt là thông qua hơi từ bằng, ví dụ nhơi Đánh bằng roi sat [37: 440]. Ngoài việc mô tả phojơng thức sử dụng hơi từ để thê hiện cách công cụ nhơ trên, Trojơng Vĩnh Ký còn đề cập đến một phoJơng thức rữa mà ông gọi 1a “phong tién khác với phơng tiện chủ yếu”, đó là ở đoạn nói về Công cụ cách, bên cạnh Có/ bằng đây, ông còn cho Dòng dây mà cột, Lấy dây mà cột [29: 441]. Điều này cho thấy rằng, khi dùng khái niệm Cách nói chung và cách công cụ nói riêng, Trojơng Vĩnh Ký hiểu nó nhơi một ý nghĩa ngữ pháp nhiều hơn là một hình thức ngữ pháp [29: 441].

Cao Xuân Hạo rút ra kết luận rằng, không những Trơng Vĩnh Ký không —gán| mô hình ngữ pháp tiếng La tỉnh cho tiếng Việt, mà còn hiểu rõ khả năng và cách thức sử dụng khái niệm Cách cho những thứ tiếng không biến hình, điều mà gân một thế ki sau các nhà ngữ học phơng Tây mới nghĩ đến (Fillmore 1968). [29: 441] Ý nghĩa ngữ pháp cũng đojợc nhiều nhà Việt ngữ học đojơng đại nghiên cứu và ứng dụng vào giảng dạy cho sinh viên đầu cấp đại học chuyên ngành ngôn ngữ học nói chung và các chuyên ngành ngoại ngữ nói riêng. Có thê kê đến một số tác giả tiêu biểu nh: Cao Xuan Hạo [29, 30], Nguyén Kim Than [76, 77, 78, 79], Lê Đình Tơi và Vũ Ngọc Cân [73], Đỗ Hữu Châu [9, 22 10], Diệp Quang Ban và Hoàng Văn Thung [6, 7], Lê Quang Thiêm [86, 87], Nguyễn Thiện Giáp [22, 25, 26, 28], Mai Ngọc Chừ [12, 13], Vũ Đức Nghiệu {[12, 57], Hoàng Trọng Phiến [61], Bòi Minh Toán [10, 70], Nguyễn Thị Ngân Hoa [13], Đỗ Việt Hùng [13], Bòi Mạnh Hùng [36], Nguyễn Minh Thuyết [26], Nguyễn Văn Hiệp [57], Loiu Vân Lăng [44],. Nhìn chung, đa sé cdc nghiên cứu trên đây về ý nghĩa ngữ pháp chỉ dừng lại ở việc mô tả về mặt ngôn ngữ, xác lập các khái niệm, giới hạn phạm vi và định hojớng nghiên cứu của các loại ý nghĩa ngữ pháp, phoJơng thức ngữ pháp, phạm trò ngữ pháp ma chơla có công trình nào đi sâu nghiên cứu một ý nghĩa hay một phojơng thức hay một phạm trù cụ thé nào trong tiếng Việt.

Bên cạnh đó, ý nghĩa ngữ pháp, phơjơng thức ngữ pháp, phạm trò ngữ pháp còn đojợc đề cập đến trong một số luận án, nhơIng chỉ dừng lại ở mức độ tổng hợp, đúc kết các kiến thức sẵn có mà không có một lí luận mới nào về vấn đề này. Về nghĩa công cụ, ngữ pháp học truyền thống chỉ nói đến khi xét mặt ý nghĩa của một phạm trù hình thái học (phạm trò cách trong tiếng Nga chắng hạn) hoặc của một phạm trò cú pháp học (thành phần trạng ngữ chỉ công cụ, thành phần bổ ngữ công cụ, thành phần chủ ngữ công cụ, thành phần đề ngữ công cụ). Về sau, trên con đojờng phát triển của ngôn ngữ học, khi ngữ nghĩa học trở thành một trào loiu mạnh mẽ, nghĩa công cụ đøjợc xem xét nhơi mỹ phạm trù thuộc kết cấu sâu, có tính chất phô quát. Nhiệm vụ của các nhà ngôn ngữ học lúc này là xác định các phạm trù ở kết cấu sâu và có gắng phát hiện các quy tắc thê hiện kết cấu sâu lên kết cấu bề mặt.

Quan niệm mới mẻ này đã dẫn đến nhiều kết luận thú vị. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu này chỉ chú ý đến các quy tắc thê hiện các phạm trò ở kết cấu sâu lên kết cấu mặt mà choỊa chú ý đến mối quan hệ của các phạm trò đó trong diễn đạt. Không hiểu dajgc quan hệ diễn đạt của các phạm trò này trong câu thì không thể hiểu đơiợc ý nghĩa chân chính của câu cùng các hình thức đa dang của nó. Luận án Câu 23 chủ - vị tiếng Việt của Lê Xuân Thại [75] đi theo hojớng này khi có một phần nghiên cứu về nghĩa công cụ trong câu tiếng Việt.

Lê Xuân Thại cho rằng, trong câu, nghĩa công cụ và nghĩa hoạt động có hai quan hệ về mặt diễn đạt: một là: công cụ là thành phần thuyết minh, hoạt động là thành phần đơjợc thuyết minh, hay nói cách khác, công cụ thuyết minh thêm cho hoạt động [75: 38], ví dụ: - (14) Vì quên chìa khóa ở cơ quan nên tôi phải phá khóa bằng máy cắt sắt. > may cat sắt thuyết minh về công cụ cho hoạt động øháđ hai là: hoạt động là thành phần thuyết minh, công cụ là thành phần đơjợc thuyết minh, hay nói cách khác, hoạt động thuyết minh cho công cụ [75: 38], ví dụ: - (15) Vợ tôi mua một bộ nỗi nấu cơm. > nau cơm làm định ngữ, thuyết minh về công dụng của øổi. Nhq vậy, trong nghiên cứu này, nghĩa công cụ không đojợc đề cập đến với toi cách là một vai nghĩa trong cấu trúc vị từ - tham thể, cũng không đojợc nghiên cứu ở cấp độ khái quát là một ý nghĩa ngữ pháp, mà chỉ dojoc nghiên cứu ở khía cạnh vị trí cú pháp (đứng trojớc hoặc sau động từ, đứng ở vị trí chủ ngữ hay ở vị trí vị ngữ), tính chất ngữ pháp của thành phần này trong câu (không xác định rõ ràng rằng đây là thành phần trạng ngữ chỉ công cụ hay chỉ là phần phụ của từ tô động từ.

mà chỉ coi đây là thành phần chỉ công cụ). Tiếp sau đó, theo quan điểm của Ngữ pháp chức năng hệ thống, Nguyễn Thị Quy trong cuốn V7 ừ hành động tiếng Việt và các tham tổ của nó (So sánh với tiếng Nga và tiếng Anh) [66] đã mô tả nghĩa công cụ với vai trò là bổ ngữ trực tiếp của vị từ và so sánh một số cách biểu hiện vai nghĩa công cụ trong tiếng Việt và ngôn ngữ châu Âu (chủ yếu là so sánh với tiếng Nga và tiếng Anh). Lê Thị Lan Anh trong công trình nghiên cứu Các vai nghĩa: kẻ tiếp nhận, kẻ hỏng lợi, kẻ cộng tác, kẻ tốn thất, phơng tiện và các chức 24 năng ngữ pháp của chúng trong câu tiếng Việt [1] đã chỉ ra những đặc trong ngữ nghĩa hình thức của vai nghĩa phojong tiện trên bình diện nghĩa (nghĩa miêu tả) và nghiên cứu khả năng hiện thực hóa của vai nghĩa này trong vai trò các chức năng cú pháp của câu (có chú ý đến vai trò thông báo tơJơng ứng mà mỗi vai nghĩa đảm nhận khi đơjợc hiện thực hóa trong câu). Tô Minh Thanh trong công trình Vai nghĩa trong câu trần thuật tiếng Việt và tiếng Anh [80] đã mô hình hóa các khung tham chiếu vai nghĩa công cụ trong cấu trúc câu Đề - Thuyết.

Mặc dù, những nghiên cứu sâu về vai nghĩa công cụ không đơjợc triển khai, chỉ dừng lại ở mức độ “điểm danh” nhoIng nó đóng vai trò rất lớn trong việc xác lập một phạm vi nghiên cứu mang tính chất định hojớng lớn. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu bàn về nghĩa công cụ ở Việt Nam chủ yếu ở ba phoJơng diện: thứ nhất, ở cấp độ từ vựng, nghĩa công cụ đơojợc bàn luận với góc độ là một hơi từ có chức năng ngữ pháp biểu thị ý nghĩa công cụ; thứ hai, nghĩa công cụ đojợc bàn luận với tơi cách là một vai nghĩa trong nghiên cứu ngôn ngữ chức năng hệ thống; thứ ba, nghĩa công cụ đojợc bàn luận với tính chất là một thành phần câu, ban đầu là thành phần trạng ngữ chỉ công cụ, sau đó nghiên cứu thêm về thành phần chủ ngữ, bổ ngữ, đề ngữ có yếu tố công cụ. Trong các công trình nghiên cứu có liên quan đến nghĩa công cụ, các tác giả hầu nhơi choja kiến giải toiờng minh về nghĩa công œ chơia đoỊa ra những định nghĩa chính xác về nghĩa công cụ. Van dé nay doe bàn luận nhiều hơn cả, có lẽ là, trong luận án của Lê Xuan Thai [75] nhojng dung lojong dành cho việc luận giải nghĩa công cụ cũng không lớn.

Các công trình nghiên cứu nho đã liệt kê ở trên cũng chơia miêu tả đojợc một cách tơờng minh các cách thức thê hiện ý nghĩa công cụ trong tiếng Việt, các vai trò cú pháp của nghĩa công cụ trong câu tiếng Việt. Khuynh hojớng mới nhất hiện nay, theo chủ quan của chúng tôi, nghĩa công cụ đoJợc bàn luận nhiều hơn với tơi cách là một vai nghĩa đánh dấu yếu tố công cụ thực hiện hành động trên cơ 25 sở lí luận của ngôn ngữ học chức năng hệ thống. Đến nay, vấn đề này cũng đã bojéc dau dat dojoc mot sé két qua nhat dinh. Tuy vay, dung lojong danh do nghiên cứu độc lập vai nghĩa công cụ vẫn còn khá khiêm tốn.