Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XUẤT KHẨU NÔNG SẢN VÀ WTO 1. Cơ sở lý luận về xuất, nhập khẩu Ngoại thương là hoạt động thương mại diễn ra giữa các quốc gia trên thế giới (thương mại quốc tế). Trong hoạt động ngoại thương thường gắn với một số thuật ngữ sau: xuất khẩu, hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, hàng hóa nhập khẩu, cán cân xuất nhập khẩu, giá FBO, giá CIF,… [18, tr. Một số khái niệm liên quan 1.
Khái niệm về xuất khẩu Xuất khẩu hay xuất cảng, trong lý luận thương mại quốc tế là việc bán hàng hóa và dịch vụ cho nước ngoài, trong cách tính toán cán cân thanh toán quốc tế theo IMF là việc bán hàng hóa cho nước ngoài. Theo điều 28, mục I, chương 2, Luật Thương mại Việt Nam năm 2005 quy định “Xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hóa được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật”. Xuất khẩu là việc bán hàng hoặc dịch vụ ra thị trường nước ngoài; gồm hai loại hình: xuất khẩu hàng hóa (còn gọi là xuất khẩu hữu hình), xuất khẩu dịch vụ (còn gọi là xuất khẩu vô hình). Hàng hóa xuất khẩu là hàng hóa có xuất xứ trong nước và hàng tái xuất được đưa ra nước ngoài, đưa vào kho ngoại quan hoặc đưa vào khu vực mậu dịch tự do, trong số đó: Hàng hóa có xuất xứ trong nước là hàng hóa được khai thác, sản xuất, chế biến trong nước theo quy tắc xuất xứ của quốc gia đó, kể cả sản phẩm hoàn trả cho nước ngoài sau khi gia công trong nước; 9 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn Hàng hóa tái xuất là những hàng hóa đã nhập khẩu, sau đó lại xuất khẩu nguyên dạng hoặc chỉ sơ chế, bảo quản, đóng gói lại, không làm thay đổi tính chất cơ bản của hàng hóa đó [18, tr.
Hàng hóa xuất khẩu còn là hàng hóa sản xuất để đưa ra thị trường, mua bán trao đổi trên thị trường nhưng là thị trường nước ngoài. Hàng hóa này phải di chuyển qua biên giới của quốc gia, đồng thời cũng phải đáp ứng được tiêu chuẩn chất lượng mà thị trường nhập khẩu đó đòi hỏi. Như vậy so với hàng hóa sản xuất để bán trên thị trường nội địa nó phức tạp hơn rất nhiều. Giá cả xuất khẩu là mức giá của hàng hóa xuất khẩu, nó được đưa ra dựa trên mức giá quốc tế và có sự chấp nhận của cả hai bên xuất nhập khẩu.
Kim ngạch xuất khẩu được hiểu là tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu của một doanh nghiệp, một đơn vị kinh tế hay một quốc gia trong một khoảng thời gian nhất định. Hạn ngạch xuất khẩu là một công cụ quản lý vĩ mô của Nhà nước, được hiểu là quy định của Nhà nước về sản lượng hay giá trị của một mặt hàng, hay nhóm mặt hàng sang một thị trường nhất định, trong một khoảng thời gian nhất định thông qua một hình thức cấp giấy phép xuất khẩu. Vai trò của xuất khẩu a) Góp phầ n tăng trưởng kinh tế Xuất khẩu hàng hóa nói chung, xuất khẩu hàng nông sản nói riêng và sự tăng trưởng kinh tế có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Nền kinh tế nước ta đang bước đầu phát triển, cơ sở hạ tầng còn kém, không đồng bộ, dân số đông nên việc đẩy mạnh xuất khẩu có vai trò rất lớn trong chiến lược phát triển kinh tế của đất nước.
Xuất khẩu có vai trò quan trọng đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế, đem lại nguồn ngoại tệ lớn cho đất nước, đóng góp lớn vào GDP của cả nước (năm 2013, xuất khẩu đạt 132. Xuất khẩu nông sản là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, có vai trò quan trọng trong tăng trưởng kinh tế. Kim ngạch xuất khẩu nông sản càng lớn thì GDP tăng càng tăng cao, đồng thời thể hiện năng lực cạnh tranh của đất nước về xuất khẩu. b) Xuất khẩu góp phần tăng trưởng nông nghiê ̣p và nông thôn Việt Nam là một nước nông nghiệp, nông nghiệp là trụ đỡ nền kinh tế, việc sản xuất và xuất khẩu hàng nông sản có vai trò quan trọng đối với tăng trưởng kinh 10 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn tế mà còn đối với tăng trưởng nông nghiệp.
Những năm gần đây, Việt Nam là nước xuất khẩu nông sản với những mặt hàng giữ vị trí cao so với khu vực và thế giới như gạo, cà phê, hạt điều, cao su… Tuy nhiên, mức độ tác động của xuất khẩu nông sản đối với tăng trưởng nông còn chưa ổn định, mang tính bấp bênh phụ thuộc vào nhiều yếu tố thời tiết, khí hậu, giá cả thị trường. Xuất khẩu nông sản giúp mở rộng quy mô sản xuất nông nghiệp: Xuất khẩu nông sản tăng, khối lượng nông sản ngày càng nhiều, tạo điều kiện cho việc mở rộng quy mô sản xuất nông nghiệp. Xuất khẩu có tác động tích cực đến giải quyết việc làm. Việt Nam là một quốc gia có dân số đông 89,71 triệu người (năm 2013), đứng thứ 3 trong khu vực Đông Nam Á, thứ 14 trên thế giới, có nguồn lao động dồi dào nên việc làm là vấn đề cấp thiết ở nước ta cần phải giải quyết.
Vì thế, đẩy mạnh xuất khẩu trên cơ sở những thế mạnh sẵn có của nước ta góp phần đáng kể để giải quyết việc cho đông đảo lực lượng lao động [18, tr. Xuất khẩu nông sản góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực trong nông nghiệp như đất đai, khí hậu, người lao động, cơ sở hạ tầng,… Nước ta sản xuất và đẩy mạnh xuất khẩu lúa gạo chủ yếu ở hai đồng bằng lớn (sông Hồng và sông Cửu Long) là dựa vào tiềm năng đất đai phù sa màu mỡ. Ngoài ra, tận dụng tài nguyên đất đỏ ba dan ở vùng Tây Nguyên để đẩy mạnh sản xuất và xuất khẩu cà phê. Xuất khẩu nông sản góp phần thúc đẩy quá trình CNH, HĐH nông nghiệp nông thôn.
CNH, HĐH nông nghiệp là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa quy mô lớn gắn với công nghiệp chế biến và thị trường, đưa các thiết bị, công nghệ hiện đại, ứng dụng các thành tựu khoa học, công nghệ sinh học,… vào sản xuất nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, sức cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp trên thị trường. Vì vậy, xuất khẩu nông sản tạo điều kiện giải quyết tốt khâu đầu ra cho nông sản, thúc đẩy kinh tế nông nghiệp phát triển theo hướng hiện đại, mở rộng quy mô sản xuất. Xuất khẩu nông sản góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, làm đa dạng hóa các sản phẩm xuất khẩu. Xuất khẩu nông sản giúp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa có giá trị cao, đảm bảo vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm, đáp ứng nhu cầu của thị trường trong nước và thế giới.
Xuất khẩu nông sản góp phần hình thành các vùng sản xuất chuyên môn hóa quy mô lớn: vùng chuyên canh lương thực, thực phẩm (đồng bằng sông Hồng và sông 11 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn Cửu Long); vùng chuyên canh cây công nghiệp (Đông Nam Bộ, Tây Nguyên, Trung du và miền núi Bắc Bộ). c) Góp phầ n tăng kim nga ̣ch xuấ t khẩ u Xuất khẩu hàng nông sản là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của nước ta. Xuất khẩu nông sản của nước ta trong những năm gần đây tăng nhanh đặc biệt là khi nước ta gia nhập WTO, kim ngạch xuất khẩu nói chung và kim ngạch xuất khẩu nông sản tăng cao. Giai đoạn 2007 - 2013, kim ngạch xuất khẩu nông sản có xu hướng tăng từ 6,2 tỷ USD (2007) lên 13,1 tỷ USD (2013), tăng 6,9 tỷ USD chiếm 9,91% trong tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước.
d) Góp phầ n chuyể n dich ̣ cơ cấ u kinh tế Xuất khẩu góp phần làm thay đổi cơ cấu kinh tế theo hướng CNH, HĐH, phát huy được lợi thế của đất nước. Xuất khẩu nông sản góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế: Cơ cấu kinh tế theo ngành có sự chuyển dịch theo hướng CNH, HĐH giảm tỷ trọng ngành nông, lâm, thủy sản; tăng tỷ trọng của ngành công nghiệp và xây dựng; dịch vụ. Xuất khẩu không những góp phần chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế mà còn góp phần chuyển dịch cơ cấu thành phần kinh tế. Thành phần kinh tế Nhà nước, ngoài Nhà nước có xu hướng giảm dần, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài có xu hướng tăng nhanh do mở cửa thị trường, thu hút nguồn vốn đầu tư của nước ngoài vào các lĩnh vực kinh tế nhằm phát huy thế mạnh của đất nước, tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường thế giới.
Tuy nhiên thành phần kinh tế Nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế của đất nước, vì tất cả các ngành, các lĩnh vực kinh tế vẫn chịu sự quản lý của Nhà nước. Xuất khẩu góp phần chuyển dịch cơ cấu vùng kinh tế thể hiện: xuất khẩu mang lại nguồn thu ngoại tệ cho các vùng kinh tế, từ đó có điều kiện đầu tư, phát triển, phát huy thế mạnh của từng vùng, hình thành các vùng kinh tế trọng điểm, các vùng chuyên canh quy mô lớn. Như vậy, kinh tế - xã hội của các vùng, các địa phương có sự thay đổi theo hướng tích cực. e) Ta ̣o điề u kiê ̣n cho công nghiê ̣p chế biế n phát triể n 12 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn Việc xuất khẩu hàng nông sản là điều kiện cho các ngành công nghiệp chế biến lương thực, thực phẩm phát triển.
Nông nghiệp có vai trò rất quan trọng, là trụ đỡ của nền kinh tế. Nông sản là sản phẩm của nông nghiệp, việc xuất khẩu nông sản sẽ tạo điều kiện cho ngành công nghiệp chế biến nông sản phát triển. Hiện nay, nhu cầu lương thực, thực phẩm của xã hội ngày càng cao nên để đáp ứng được thị hiếu tiêu dùng cần phải phát triển khâu chế biến để đảm bảo yêu cầu của thị trường ngày càng cao. Khái niệm về nhập khẩu Nhập khẩu là việc mua bán hoặc dịch vụ từ thị trường nước ngoài.