Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các vấn đề về sở hữu ruộng đất, vai trò của ruộng đất và thu hồi đất 1. Sở hữu ruộng đất và vai trò của ruộng đất Vấn đề sở hữu đất đai được thể hiện trong điều 5 của luật đất đai 2003 như sau: “đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu” [10]. Chính vì vậy, Nhà nước có quyền định đoạt đối với đất đai, quyền này của Nhà nước được thể hiện thông qua quyền được quyết định mục đích sử dụng đất, có quyền xét duyệt quy hoạch sử dụng đất và thời hạn sử dụng đất, quyền quyết định giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, cho phép chuyển đổi mục đích sử dụng đất; có quyền quy định giá đất và Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người sử dụng thông qua giao đất, cho thuê, công nhận quyền sử dụng đất đối với người đang sử dụng đất ổn định và quy định quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất.
Qua đây ta có thể thấy được rõ một vấn đề đó là hiện nay tuy đất đai thuộc sở hữu toàn dân xong mọi quyền quyết định đều thuộc về nhà nước, người dân cũng chỉ là những chủ thể được nhà nước trao quyền được phép sử dụng đất, và Nhà nước có thể thu hồi đất bất cứ lúc nào để phục vụ phát triển KT - XH. Chính vì vậy, trong những năm qua để đẩy mạnh quá trình CNH, HĐH Nhà nước đã đưa ra rất nhiều quyết định thu hồi đất của các cá nhân đang sử dụng trong đó phải kể đến những chủ thể là người dân nông thôn. Chính điều này đã gây ảnh hưởng rất lớn tới đời sống kinh tế của người dân trong diện bị thu hồi đất. Nguyên nhân dẫn tới sự ảnh hưởng này là vì đất đai đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống kinh tế của người dân, đặc biệt là người dân nông thôn, đất gắn bó với con người không chỉ theo nghĩa đất là sự cần thiết cho tồn tại và phát triển của con người, mà về phương diện kinh tế, đất đai tạo ra của cải n 5 vật chất, nó có ý nghĩa cực kỳ quan trọng.
Theo nhà kinh tế học cổ điển người Anh Wiliam Petty đã từng nói “lao động là cha, đất là mẹ của mọi của cải”. Do vậy, không thể có của cải nếu thiếu lao động hoặc thiếu đất đai, không những thế đất đai là một trong những yếu tố đầu vào quan trọng không thể thay thế trong sản xuất nông nghiệp, nó còn là nhân tố ảnh hưởng trực tiếp tới vấn đề tạo việc làm cho lao động nông thôn, bởi đất đai nó là cơ sở tự nhiên, là tiền đề trước tiên của mọi quá trình sản xuất, nó tham gia vào mọi quá trình sản xuất của xã hội, song tuỳ vào từng ngành, từng giai đoạn mà vai trò của nó được thể hiện khác nhau. Tuy nhiên, trong lĩnh vực nông nghiệp, đối với người dân nông thôn thì ruộng đất không chỉ tham gia với tư cách là yếu tố đầu vào thông thường mà nó còn là yếu tố tích cực trong sản xuất, ảnh hưởng trực tiếp tới năng suất, sản lượng mà người dân thu được trong quá trình sản xuất. Hơn nữa, đất đai mặc dù bị giới hạn về không gian nhưng sức sản xuất của nó là vô hạn, điều này lý giải rõ vấn đề khác nhau về tỷ lệ đất đai ở mỗi quốc gia, và sự khác nhau này nó dẫn đến tốc độ phát triển kinh tế của mỗi nước cũng khác nhau.
Nước ta là một nước có thể coi là đất chật, người đông, với dân số xấp xỉ 86 triệu người, dân số sống ở nông thôn chiếm hơn 70%. Tuy nhiên, diện tích đất nông nghiệp chiếm khá lớn 9.345,4 nghìn ha (29,4% tổng diện tích cả nước), do vậy nếu sử dụng hợp lý diện tích đất lớn này cho phép khai thác cả chiều rộng và chiều sâu để đáp ứng những nhu cầu của người dân, góp phần ổn định, nâng cao thu nhập và đảm bảo cuộc sống của họ. Ngoài ra, đất đai còn là tư liệu sản xuất không bị hao mòn, không bị đào thải trong quá trình sản xuất. Ruộng đất có ý nghĩa to lớn trong sản xuất nông nghiệp nói chung, đối với việc tạo việc làm, giải quyết lao động dư thừa trong nông thôn nói riêng.
Do đó nếu không sử dụng hợp lý đất sẽ dẫn đến tới hậu quả rất lớn đó là: Thất nghiệp, thu nhập thấp và nghèo đói, điều này sẽ hạn chế sự phát triển của khu vực nông thôn nói riêng và sự phát triển KT - XH của cả nước nói chung. n 6 Chính vì vậy, trong những năm qua vì mục tiêu phát triển KT - XH nhà nước đã thu hồi một diện tích đất nông nghiệp rất lớn (Theo số liệu thống kê của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, chỉ tính riêng giai đoạn từ năm 2001- 2005, tổng diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi trên cả nước lên tới trên 366 nghìn ha, chiếm gần 3,9% quỹ đất nông nghiệp, tính bình quân mỗi năm có gần 73,3 nghìn ha đất bị thu hồi [3]), tuy nhiên nhận thấy được vai trò rất lớn của đất đai đối với người dân Đảng và Nhà nước ta cũng đưa ra rất nhiều giải pháp nhằm hạn chế tối đa tác động của THĐ tới đời sống của người dân. Các vấn đề về thu hồi đất Trong quá trình quản lý của Nhà nước về đất đai, Nhà nước đã dùng nhiều biện pháp khác nhau để phân phối và phân phối lại quỹ đất quốc gia cho nhiều chủ sử dụng đất, một trong những biện pháp đó chính là thu hồi đất. Vậy, thu hồi đất là việc nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của luật đất đai năm 2003.
Có thể nói, thu hồi đất là giai đoạn kết thúc việc sử dụng đất của chủ thể này, nhưng lại là bước kế tiếp của việc sử dụng đất của một chủ thể mới. Đó cũng là mối quan hệ qua lại giữa giao đất và thu hồi đất. Do vậy các quy định về THĐ cần kết nối được lợi ích của 3 chủ thể quan trọng là Nhà nước, chủ đầu tư sử dụng đất và người bị THĐ, đồng thời phải có những chính sách quan tâm tới đời sống KT-XH của những chủ thể sau THĐ. - Thu hồi đất: Là việc nhà nước ra quyết định hành chính để thu hồi lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn.
- Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất: là việc nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới. n 7 Đặc trưng của thu hồi đất: Thu hồi đất là một trong những nội dung quan trọng của quản lý Nhà nước về đất đai. Vì vậy, để thực thi nội dung này, quyền lực của Nhà nước được thể hiện nhằm đảm bảo lợi ích không chỉ của Nhà nước mà của toàn xã hội, để đảm bảo được những lợi ích trên thì việc THĐ phải bao gồm những đặc trưng sau: - THĐ phải là quyết định hành chính của người có thẩm quyền nhằm chấm dứt quan hệ pháp luật đất đai và thẩm quyền này phải tuân thủ theo điều 44 của luật đất đai 2003. [11] Thu hồi đất là một trong những nội dung quan trọng trong khâu quản lý của Nhà nước về đất đai.
Tuy nhiên, để có thể ổn định và phát triển KT- XH sau thu hồi đất và lập lại trật tự kỷ cương trong quản lý Nhà nước về đất đai đang là một vấn đề nổi cộm, khó giải quyết. Đặc biệt, trong quá trình CNH - HĐH đất nước, Nhà nước với tư cách là chủ đầu tư lớn nhất có nhiệm vụ xây dựng các cơ sở kinh tế, hạ tầng xã hội, sử dụng đất vào mục đích công cộng, lợi ích cộng đồng, bảo vệ chủ quyền quốc gia cùng với các chủ đầu tư khác có nhu cầu sử dụng đất rất lớn, trong khi những diện tích Nhà nước có nhu cầu sử dụng lại do những tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đang có quyền sử dụng đất. Chính vì thế khi thu hồi đất sẽ không thể tránh khỏi những tác động tiêu cực tới đời sống của các chủ thể bị thu hồi đất, do đó một trong những việc mà Đảng và nhà nước luôn coi trọng đó là hỗ trợ cho người dân ổn định việc làm và đời sống kinh tế sau khi thu hồi đất 1. CNH, HĐH nông nghiệp nông thôn với vấn đề thu hồi đất 1.
Các vấn đề liên quan đến CNH, HĐH nông nghiệp nông thôn CNH, HĐH đất nước nói chung và CNH, HĐH nông nghiệp nông thôn nói riêng là một quá trình tất yếu, khách quan để phát triển nên kinh tế, nâng n 8 cao mức sống của người dân. Tuy nhiên, ở mỗi nước trong mỗi thời kỳ cần có mục tiêu, bước đi thích hợp. Vùng nông thôn nước ta là một vùng rộng lớn với hơn 70% dân số sinh sống, tỷ lệ GDP còn thấp song lại có một vị trí vô cùng quan trọng. Do vậy, Đảng và Nhà nước ta luôn luôn coi CNH, HĐH nông nghiệp nông thôn là vấn đề đặc biệt quan trọng nhằm đưa nước ta thực sự trở thành một nước công nghiệp đến năm 2020.
- Công nghiệp hoá: Là một cuộc đại phân công lao động xã hội, là quá trình cơ cấu lại toàn bộ nền sản xuất của xã hội theo phương thức sản xuất đại công nghiệp. Như vậy, công nghiệp hoá là quá trình nâng cao tỷ trọng của công nghiệp trong toàn bộ các ngành kinh tế của một vùng kinh tế hay một nền kinh tế. Đó là tỷ trọng về lao động, về giá trị gia tăng…(Bộ nông nghiệp &PTNT, 2005). CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn với vấn đề thu hồi đất và đời sống người dân sau THĐ Quá trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn ngày càng được đẩy mạnh đi đôi với việc đất nông nghiệp được chuyển sang phục vụ xây dựng các KCN, khu đô thị ngày một tăng, mặc dù đây là một quy luật mang tính tất yếu, khách quan của xã hội.
Cũng chính quá trình này đã dẫn tới muôn vàn khó khăn mà người dân ở nhiều địa phương đang gặp phải sau THĐ. Theo thống kê, cứ mỗi năm có tới 73000 ha đất nông nghiệp bị thu hồi để xây dựng các khu, cụm công nghiệp.