Nghiên Cứu Về Thời Gian và Khía Cạnh Trong Tiếng Pháp

Khóa luận tốt nghiệp tiếng Pháp về déplacement temporels và aspectuels, nghiên cứu sâu sắc cho sinh viên hoàn thành chương trình đại học.

• Tác giả: Nguyen Thuc Thanh Tin
• Người hướng dẫn: Monsieur Huỳnh Thanh Triệu
• Trường học: Université de Pédagogie de Hochiminh-Ville
• Chuyên ngành: Tiếng Pháp
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Thời Gian và Khía Cạnh Trong Tiếng Pháp
• Loại tài liệu: mémoire de fin d'études universitaires
• Năm xuất bản: 2001
• Địa điểm: Hochiminh-Ville

Mục lục chi tiết

• REMERCIEMENTS
• AVANT - PROPOS
• 1. CHAPITRE 1: TEMPS ET ASPECT
• 1.1. Introduction
• 1.2. Deux catégories de la temporalité: temps et aspect
• 1.3. Le temps
• 1.4. Aspects
• 1.5. Les intervalles
• 1.6. Notion de déplacement
• 1.7. Conclusion
• 2. CHAPITRE 2: LE PRÉSENT
• 2.1. Introduction
• 2.2. Le présent de l'indicatif
• 3. CHAPITRE 3: LE PASSÉ COMPOSÉ
• 3.1. Introduction
• 3.2. Le passé composé
• 3.3. Conclusion
• 5. CHAPITRE 5: LE PLUS-QUE-PARFAIT
• 5.1. Le plus-que-parfait
• 6. CHAPITRE 6: LE FUTUR SIMPLE
• 6.1. Introduction
• 6.2. Conclusion
• 7. CHAPITRE 7: LE FUTUR ANTÉRIEUR
• 7.1. Le futur antérieur
• 7.2. Conclusion

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thời Gian và Khía Cạnh Trong Tiếng Pháp

Nghiên cứu về thời gian trong tiếng Pháp và khía cạnh ngữ pháp là một lĩnh vực quan trọng trong việc hiểu rõ cách thức mà ngôn ngữ này diễn đạt các sự kiện và hành động. Thời gian và khía cạnh không chỉ là những yếu tố ngữ pháp mà còn ảnh hưởng đến cách mà người học tiếp cận và sử dụng ngôn ngữ. Việc nắm vững các khái niệm này giúp người học có thể sử dụng các thì một cách chính xác và tự nhiên hơn.

1.1. Khái Niệm Cơ Bản Về Thời Gian và Khía Cạnh

Thời gian trong tiếng Pháp được chia thành hai loại chính: thời gian tuyệt đối và thời gian tương đối. Khía cạnh, ngược lại, liên quan đến cách mà một hành động được thực hiện, có thể là hoàn thành hoặc chưa hoàn thành.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Thời Gian và Khía Cạnh Trong Ngôn Ngữ

Việc hiểu rõ thời gian và khía cạnh giúp người học có thể diễn đạt ý tưởng một cách chính xác hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc giao tiếp hàng ngày và trong các tình huống học thuật.

II. Những Thách Thức Khi Học Thời Gian và Khía Cạnh Trong Tiếng Pháp

Người học thường gặp khó khăn trong việc phân biệt các thì và cách sử dụng chúng một cách chính xác. Những thách thức này có thể đến từ sự phức tạp của cấu trúc câu tiếng Pháp và sự khác biệt giữa các ngôn ngữ. Việc không nắm rõ các quy tắc có thể dẫn đến việc sử dụng sai thì, gây hiểu lầm trong giao tiếp.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Phân Biệt Các Thì

Nhiều người học gặp khó khăn trong việc phân biệt giữa thì hiện tại và thì quá khứ. Sự khác biệt này không chỉ nằm ở cấu trúc mà còn ở cách diễn đạt ý nghĩa của hành động.

2.2. Ảnh Hưởng Của Ngôn Ngữ Mẹ Đẻ Đến Việc Học

Ngôn ngữ mẹ đẻ có thể ảnh hưởng đến cách mà người học tiếp cận thời gian và khía cạnh trong tiếng Pháp. Những thói quen ngôn ngữ có thể dẫn đến việc sử dụng sai các thì trong tiếng Pháp.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thời Gian và Khía Cạnh Trong Tiếng Pháp

Để hiểu rõ hơn về thời gian và khía cạnh, các nhà nghiên cứu thường sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Những phương pháp này bao gồm phân tích ngữ liệu, khảo sát và phỏng vấn người học. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng, nhưng đều hướng đến việc làm sáng tỏ cách mà người học sử dụng các thì trong tiếng Pháp.

3.1. Phân Tích Ngữ Liệu

Phân tích ngữ liệu cho phép các nhà nghiên cứu xem xét cách mà thời gian và khía cạnh được sử dụng trong các văn bản thực tế. Điều này giúp xác định các mẫu sử dụng và xu hướng trong ngôn ngữ.

3.2. Khảo Sát và Phỏng Vấn

Khảo sát và phỏng vấn người học giúp thu thập thông tin về những khó khăn mà họ gặp phải khi sử dụng thời gian trong tiếng Pháp. Những thông tin này có thể cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách cải thiện phương pháp giảng dạy.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Về Thời Gian và Khía Cạnh

Nghiên cứu về thời gian và khía cạnh không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể được áp dụng trong thực tiễn. Việc hiểu rõ cách sử dụng các thì có thể giúp người học giao tiếp hiệu quả hơn trong các tình huống thực tế, từ giao tiếp hàng ngày đến viết luận văn học thuật.

4.1. Cải Thiện Kỹ Năng Giao Tiếp

Việc nắm vững thời gian và khía cạnh giúp người học tự tin hơn trong giao tiếp. Họ có thể diễn đạt ý tưởng một cách rõ ràng và chính xác hơn.

4.2. Ứng Dụng Trong Viết Luận Văn

Hiểu rõ về cấu trúc câu tiếng Pháp và cách sử dụng các thì giúp người học viết luận văn một cách mạch lạc và logic hơn.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Thời Gian và Khía Cạnh Trong Tiếng Pháp

Nghiên cứu về thời gian và khía cạnh trong tiếng Pháp là một lĩnh vực phong phú và đầy thách thức. Việc hiểu rõ các khái niệm này không chỉ giúp người học sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác mà còn mở ra nhiều cơ hội trong việc giao tiếp và học tập. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho người học tiếng Pháp.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu về thời gian và khía cạnh sẽ tiếp tục phát triển, với nhiều phương pháp và công cụ mới được áp dụng để cải thiện việc giảng dạy và học tập.

5.2. Giá Trị Của Việc Hiểu Biết Về Thời Gian

Việc nắm vững thời gian trong tiếng Pháp không chỉ giúp người học thành công trong việc học ngôn ngữ mà còn mở rộng khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong quá trình tiếp nhận và thực hành ngữ pháp tiếng Pháp, việc sử dụng các thì động từ luôn là một trong những trở ngại lớn đối với người học. Khóa luận tốt nghiệp đại học ngành Sư phạm tiếng Pháp của tác giả Nguyễn Thức Thành Tín (Khoa Tiếng Pháp, Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, thực hiện dưới sự hướng dẫn của thầy Huỳnh Thanh Triệu, hoàn thành tháng 5/2001) xuất phát từ việc quan sát thấy người học thường gặp lúng túng do chưa nắm vững các khía cạnh tinh tế của phạm trù thời gian và tính đa dạng về giá trị thời gian - diện mạo trong từng hình thái động từ.

Thực tiễn nghiên cứu ngôn ngữ học thời điểm đó cho thấy, phần lớn các công trình ngữ pháp thường chỉ dừng lại ở việc tập hợp các cách dùng của thì động từ rồi gán nhãn một cách cơ học là "điển hình" (typique) hoặc "không điển hình" (non-typique). Cách giải thích này chưa chỉ ra được bản chất và tiêu chí phân định rõ ràng, khiến người học khó nắm bắt quy luật chuyển đổi ý nghĩa. Do đó, khóa luận xác định nhiệm vụ làm sáng tỏ hiện tượng "dịch chuyển" (déplacement) giữa cách dùng điển hình và phi điển hình dựa trên hai thành tố cấu thành của tính thời gian (temporalité): giá trị thời gian (valeur temporelle) và giá trị diện mạo/khía cạnh (valeur aspectuelle).

Tác giả đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Hiện tượng dịch chuyển giữa cách dùng điển hình và cách dùng không điển hình bao gồm những bản chất gì (En quoi consiste le déplacement entre l'emploi typique et les emplois non typiques ?)?
2. Có thể giải thích hiện tượng dịch chuyển này như thế nào (Peut-on expliquer ce phénomène ?)?
3. Cơ chế dịch chuyển diễn ra ra sao trong các hình thái động từ (Comment les déplacements se passent-ils dans les formes verbales ?)?

Phạm vi và đối tượng nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Sự tương tác giữa giá trị thời gian và giá trị diện mạo, cơ chế phát sinh các nét nghĩa phái sinh, phi điển hình và các dạng thức chuyển dịch phương thức (modalités) trong động từ tiếng Pháp.
• Phạm vi ngữ liệu và hình thái: Nghiên cứu giới hạn trong 6 thì thuộc thức trực trình (mode indicatif):
  • Thì hiện tại (Le présent)
  • Thì quá khứ kép (Le passé composé)
  • Thì quá khứ chưa hoàn thành (L'imparfait)
  • Thì quá khứ phân thì / quá khứ hoàn thành (Le plus-que-parfait)
  • Thì tương lai đơn (Le futur simple)
  • Thì tương lai hoàn thành (Le futur antérieur)
• Phạm vi loại trừ: Do giới hạn thời gian và quy mô của một khóa luận tốt nghiệp, tác giả chủ động lược bỏ thì quá khứ đơn (le passé simple).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm trung tâm

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên sự kết hợp giữa các trường phái ngữ pháp chức năng, ngữ pháp miêu tả và ngôn ngữ học hình thức:

1. Phân biệt Thời gian (Temps) và Diện mạo (Aspect):

   • Kế thừa quan điểm của G. Galichet (1973), tác giả khẳng định temps và aspect khác nhau về bản chất. Temps là phạm trù kế tiếp (catégorie de la succession), định vị tiến trình (procès) trong tương quan với các điểm mốc (tương đối, tuyệt đối hoặc chuyển vị/hoán vị). Ngược lại, aspect thể hiện cấu trúc thời lượng nội tại, phản ánh các giai đoạn phát triển của tiến trình (bắt đầu, tiếp diễn, kết thúc, lặp lại hay trạng thái kết quả).
   • Tiếp thu mô hình của L. Gosselin (1996), diện mạo được chia thành:
     • Aspect lexical (diện mạo từ vựng): Đặc tính hành động gắn với từ vị động từ (chấm điểm - ponctuel, kéo dài - duratif, trạng thái, hoạt động, thành tựu...).
     • Aspect grammatical (diện mạo ngữ pháp): Cách thức trình hiện tiến trình qua hình thái chia động từ, gồm 4 dạng chính: diện mạo vô định (aoristique), diện mạo chưa hoàn thành (inaccompli), diện mạo hoàn thành (accompli) và diện mạo hướng tới (prospectif).

2. Lý thuyết các khoảng thời gian (Théorie des intervalles) của Laurent Gosselin: Tác giả giản lược và ứng dụng hệ thống 4 khoảng thời gian để mô hình hóa vị trí của tiến trình trên trục thời gian:

   • $[0_1, 0_2]$: Khoảng phát ngôn (intervalle d'énonciation) - thời lượng từ khi bắt đầu đến khi kết thúc phát ngôn.
   • $[B_1, B_2]$: Khoảng tiến trình (intervalle du procès) - phần trục thời gian bị chiếm giữ bởi hành động/trạng thái.
   • $[I, II]$: Khoảng tham chiếu (intervalle de référence) - mốc thời gian được tri nhận và quan sát trên trục thời gian.
   • $[ct_1, ct_2]$: Khoảng trạng huống (intervalle circonstanciel) - khung thời gian do bổ ngữ thời gian quy định.

3. Khái niệm Dịch chuyển (Déplacement) và Chuyển dịch ý nghĩa (Glissement de sens):

   • Dịch chuyển (Déplacement): Xảy ra khi một hình thái động từ tiếp nhận một giá trị thời gian hoặc giá trị diện mạo khác với nét nghĩa điển hình tối thiểu của nó. Dịch chuyển có thể thuần túy về diện mạo (déplacement aspectuel), thuần túy về thời gian (déplacement temporel), hoặc kết hợp cả hai.
   • Chuyển dịch ý nghĩa (Glissement de sens): Sự biến đổi kiểu tiến trình của vị ngữ do sự xuất hiện của các thành tố ngôn ngữ đi kèm (như bổ ngữ trạng từ chỉ thời lượng/chu kỳ).

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                           CƠ CHẾ PHÁT SINH DỊCH CHUYỂN                            |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [Giá trị hình thái động từ]  <--->  [Bổ ngữ trạng huống / Kiểu tiến trình từ vị] |
|             |                                                |                    |
|             +-------------------> XUNG ĐỘT <-----------------+                    |
|                                      |                                            |
|                                      v                                            |
|                     HIỆN TƯỢNG DỊCH CHUYỂN (DÉPLACEMENT)                         |
|         +----------------------------+---------------------------+                |
|         |                            |                           |                |
|   Dịch chuyển diện mạo         Dịch chuyển thời gian       Dịch chuyển phương thức|
|  (Inaccompli <-> Accompli)   (Présent -> Passé/Futur)     (Atténuation, Si-irréel)|
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu

• Phương pháp tiếp cận: Phân tích miêu tả ngữ nghĩa - cú pháp, đối chiếu các giá trị sử dụng thực tế (valeurs d'usage) do Maurice Grevisse (Le Bon Usage) xác lập với mô hình biểu diễn khoảng thời gian và diện mạo của L. Gosselin.
• Nguồn dữ liệu: Khóa luận trích xuất và phân tích các câu ví dụ từ các tác phẩm văn học kinh điển của Racine, Victor Hugo, Alphonse Daudet, Chateaubriand, Marguerite Duras, Courteline... kết hợp ngữ liệu từ các chuyên khảo của J. Damourette & E. Pichon, J.-C. Chevalier & C. Blanche-Benveniste, P. Larreya, H. Moignet, A. Winther và các ví dụ tự xây dựng phục vụ lập luận.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chapitre 1: Temps et aspect

Chương 1 thiết lập bộ công cụ lý thuyết cho toàn bộ công trình. Tác giả phân tích nguồn gốc khái niệm thời gian từ Aristotle đến ngôn ngữ học hiện đại, làm rõ vị thế áp đảo của phạm trù thời gian (temps) so với diện mạo (aspect) trong hệ thống động từ tiếng Pháp lịch sử (theo nhận định của Galichet), dù diện mạo đóng vai trò quyết định trong việc phân định các pha của tiến trình.

Tác giả xác lập công thức định vị: Mỗi hình thái động từ chia mang đồng thời một giá trị thời gian tuyệt đối/tương đối và một giá trị diện mạo (ngữ pháp và từ vựng). Hiện tượng dịch chuyển được định nghĩa một cách chặt chẽ: là sự thay thế các thuộc tính điển hình bằng các thuộc tính phái sinh khi xuất hiện xung đột giữa cấu trúc từ vị động từ, ý đồ của người nói và các yếu tố ngoại cảnh của câu.

Chapitre 2: Le présent

Chương 2 khảo sát thì hiện tại thức trực trình - thì đóng vai trò phân tách giữa quá khứ (thời gian của ký ức) và tương lai (thời gian của tưởng tượng) theo định nghĩa của H. Moignet.

Phân loại cách dùng	Dạng thức biểu đạt	Cơ chế biểu diễn khoảng & Hiện tượng dịch chuyển
Cách dùng điển hình (Emploi typique)	- Hiện tại tức thời (Présent momentané): Jacques lit en ce moment. - Hiện tại mở rộng (Présent élargi): Cette semaine, Marie est en vacances. - Hiện tại chân lý vĩnh cửu (Vérité générale): La Terre tourne autour du Soleil.	- $[I, II]$ trùng với $[0_1, 0_2]$, diện mạo inaccompli. - $[I, II]$ bị ràng buộc bởi $[ct_1, ct_2]$. - $[ct_1, ct_2]$ mở rộng vô tận, diện mạo vô định (aoristique).
Dịch chuyển do bản chất tiến trình (Déplacement non-circonstanciel)	- Hành động chấm điểm trong tường thuật: Platini tire au but. - Hiện tại lặp lại tự nhiên: Paul tousse. - Dạng bị động không tác nhân: La fusée est lancée.	- Tiến trình chấm điểm ép buộc diện mạo accompli, người nói dùng hiện tại tạo hiệu ứng giãn nở (dilatation) như chuỗi ảnh dừng. - Chuyển thành chuỗi lặp (itération). - Tương đương thể chủ động hoàn tất.
Dịch chuyển do bổ ngữ trạng huống (Déplacement circonstanciel)	- Giới hạn thời gian: Cette semaine, je mange du poisson. - Tương lai gần / Quá khứ gần: Demain, je prends l'avion. / Je vois Jacques ce matin. - Thời lượng hoàn tất: Je fais ce devoir en 10 minutes.	- Dịch chuyển diện mạo: từ inaccompli sang accompli hoặc lặp lại. - Dịch chuyển thời gian: hiện tại mang giá trị quá khứ hoặc tương lai. - Dịch chuyển diện mạo sang accompli do bị đóng khung bởi thời lượng.
Dịch chuyển phương thức (Emplois modaux)	- Hệ quả tất yếu: Deux mots de plus, vous êtes morte! - Hiện tại lịch sử/tường thuật (Présent historique). - Hệ điều kiện thực tế với Si: Si tu pleures, je ne te donne pas de bonbons.	- Phủ nhận giá trị thời gian thực tại để diễn tả tính tất yếu, tăng tính sinh động cho trần thuật quá khứ, hoặc thiết lập giả định.

Chapitre 3: Le passé composé

Chương 3 phân tích thì quá khứ kép dưới cấu trúc nhị phân: trợ động từ (auxiliaire) và phân từ quá khứ (participe passé). Trợ động từ chia ở hiện tại mang giá trị thời gian hiện tại và áp đặt diện mạo hoàn thành (accompli) lên trạng thái kết quả, trong khi phân từ quá khứ mang nét nghĩa tiền nghiệm (antériorité) và diện mạo vô định (aoristique).

• Cách dùng điển hình:
  • Biểu đạt sự việc đã hoàn thành trước thời điểm phát ngôn ($[B_1, B_2]$ đứng trước $[0_1, 0_2]$).
  • Thể hiện diện mạo vô định tương tự quá khứ đơn (Elle est revenue), tạo nên chuỗi kế tiếp của các hành động.
  • Thể hiện trạng thái kết quả kéo dài đến hiện tại (Claude est partie depuis deux heures), tập trung vào sự vắng mặt ở hiện tại.
  • Khi có sự phối hợp giữa tính vô định và hoàn thành mà không có tính khởi phát (inchoatif), như trong chuỗi hành động hoặc khi có bổ ngữ định lượng/thời lượng (Paul a travaillé pendant 5 heures).
• Các dạng dịch chuyển của Passé composé:
  1. Dịch chuyển sang chân lý phổ quát: Biểu đạt kinh nghiệm, châm ngôn (De tout temps les petits ont pâti des sottises des grands), mang giá trị hiện tại hoàn thành.
  2. Dịch chuyển thành Plus-que-parfait: Khi kết hợp với hiện tại lịch sử, quá khứ kép đóng vai trò diễn tả một hành động xảy ra trước một thời điểm quá khứ được chuyển vị (Ce soir-là, Sophie demande à Paul... Comme il a dévoré un hamburger...).
  3. Dịch chuyển sang Futur antérieur (Tương lai hoàn thành): Diễn đạt một hành động tương lai nhưng được nhìn nhận như đã hoàn tất (Demain, j'ai terminé hoặc J'ai fini dans un instant). Tại đây, phạm trù thời gian lùi bước hoàn toàn trước phạm trù diện mạo hoàn thành.
  4. Dịch chuyển trong mệnh đề điều kiện với "Si": Đặt trong mệnh đề phụ chỉ điều kiện tiên quyết trong tương lai (Si demain vous n'avez pas fini votre travail, vous serez renvoyé).
  5. Dịch chuyển phương thức: Đi kèm các động từ khiếm khuyết (devoir, pouvoir, falloir) để biểu thị sự trách móc hoặc tiếc nuối tương đương conditionnel passé (Vous n'avez pas dû réussir); hoặc nhấn mạnh tốc độ chớp nhoáng của hành động.

Chapitre 4: L'imparfait

Chương 4 khảo sát thì quá khứ chưa hoàn thành - một thì đơn phản ánh tính liên tục, chưa kết thúc (inaccompli) và phụ thuộc vào một mốc quy chiếu trong quá khứ ($[B_1, B_2]$ nằm trước $[0_1, 0_2]$ nhưng $[I, II]$ trùng một phần với tiến trình khác).

• Cách dùng điển hình: Miêu tả hậu cảnh (arrière-plan), trạng thái, hoàn cảnh kéo dài, tính đồng thời với một hành động quá khứ khác, hoặc giải thích nguyên nhân (Il pensait à sa mère).
• Các hiện tượng dịch chuyển của Imparfait:
  • Dịch chuyển diện mạo với động từ chấm điểm: Sử dụng cho các hành động ngắn (Luc ouvrait la porte, quand il reçut une balle...), tạo hiệu ứng "giãn nở" (dilatation), buộc người nghe chú ý vào diễn tiến đang mở ra.
  • Imparfait tường thuật / Imparfait đột phá (Imparfait narratif / de rupture): Thay thế passé simple trong tiểu thuyết trinh thám hoặc truyện kể để biến chuỗi hành động chấm điểm thành một bức tranh cuộn mở liên tục (Elle franchissait d'un saut de grands torrents...).
  • Dịch chuyển thời gian (Phi đồng thời): Diễn tả một tiến trình thường trực, bao trùm hoặc tách rời khỏi thời điểm của mệnh đề chính trong lời nói gián tiếp (Elle répondit qu'elle prenait l'autobus).
  • Dịch chuyển phương thức (Phi thực - Irréel):
    • Imparfait d'atténuation (Lịch sự, giảm nhẹ): Dùng với các bán trợ động từ để đưa lời thỉnh cầu về quá khứ nhằm giảm áp lực (Je venais vous prier d'accepter notre invitation).
    • Imparfait de conséquence infaillible (Hệ quả tất yếu): Diễn tả kết quả ảo của một giả định quá khứ, thay thế conditionnel passé (Sans moi, il commettait la faute).
    • Imparfait préludique (Trò chơi trẻ em): Quy định vai chơi và thế giới giả định (Moi, j'étais le gendarme, et tu volais un vélo).
    • Imparfait hypocoristique (Nựng trẻ): Người nói đóng vai trò nhân chứng khách quan (Comme il aimait bien sa maman!).
    • Imparfait trong cấu trúc giả định với "Si": Diễn tả điều kiện không có thực ở hiện tại/tương lai, hoặc diễn đạt lời đề nghị, ao ước (Ah ! Si j'étais roi de Monaco !).

Chapitre 5: Le plus-que-parfait

Chương 5 tiếp cận thì quá khứ phân thì như một thì quá khứ kép có trợ động từ chia ở imparfait.

• Đặc trưng điển hình:
  • Vừa mang tính tiền nghiệm quá khứ (hoàn tất trước một thời điểm quá khứ khác do phân từ quá khứ quy định), vừa có khả năng phản ánh trạng thái kết quả kéo dài mang tính inaccompli đồng thời với một sự kiện quá khứ khác (Lucie était partie dẫn đến trạng thái Jean restait seul).
  • Thể hiện diện mạo vô định khi kết hợp với mốc thời gian chấm điểm (Pierre avait fait sa valise à 3 heures).
• Các trường hợp tương đồng với Passé composé: Sự triệt tiêu nét nghĩa khởi phát khi có trạng từ thời lượng/định lượng, hoặc khi các hành động đẳng hàng mang mối quan hệ đồng nghĩa/tăng tiến chứ không tạo thành chuỗi thời gian kế tiếp (Je l'avais tué, je l'avais détruit, je l'avais écrasé...).

Khái lược Chapitre 6 (Le futur simple) và Chapitre 7 (Le futur antérieur)

Theo tổng mục lục của luận văn, hai chương cuối hoàn thiện hệ thống nghiên cứu bằng việc khảo sát các thì tương lai:

• Le futur simple: Phân tích giá trị tương lai điển hình và các dạng dịch chuyển phương thức như lệnh lệnh lịch sự, lời phỏng đoán ở hiện tại, hoặc giá trị tất yếu.
• Le futur antérieur: Phân tích tính tiền nghiệm trong tương lai, trạng thái kết quả hoàn tất trước một mốc tương lai, và sự dịch chuyển sang biểu đạt giả thuyết/phỏng đoán về một hành động trong quá khứ.

---

Kết quả và đóng góp

1. Xây dựng khung phân tích dung hợp giữa ngữ pháp truyền thống và ngữ pháp hình thức: Khóa luận đã kết nối thành công bảng phân loại giá trị sử dụng giàu tính thực tiễn của Maurice Grevisse với mô hình toán học hóa các khoảng thời gian của Laurent Gosselin. Điều này giúp giải thích thỏa đáng vì sao một thì động từ có thể biểu đạt những nét nghĩa dường như mâu thuẫn với tên gọi hình thái của nó.
2. Làm rõ bản chất của hiện tượng dịch chuyển (Déplacement): Chứng minh rằng các cách dùng "không điển hình" không phải là ngoại lệ phi ngữ pháp, mà là kết quả tất yếu của sự xung đột ngữ nghĩa - cú pháp. Khi người nói muốn truyền tải một phương thức biểu cảm, hoặc khi vị ngữ bị chi phối bởi các bổ ngữ chỉ thời lượng, chu kỳ, thì phạm trù diện mạo hoặc thời gian sẽ tự động điều chỉnh để thích ứng.
3. Đóng góp vào phương pháp giảng dạy tiếng Pháp tại Việt Nam: Tài liệu cung cấp cơ sở ngôn ngữ học giúp khắc phục tình trạng máy móc hóa trong giảng dạy ngữ pháp (vốn chỉ dạy các quy tắc thì cơ bản), giúp người học hiểu sâu cơ chế sản sinh ngữ nghĩa của các cấu trúc thì trong văn học và giao tiếp hàng ngày.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do khuôn khổ một khóa luận tốt nghiệp đại học, nghiên cứu chưa bao quát được toàn bộ hệ thống thức trong tiếng Pháp (đã chủ động loại bỏ passé simple, chưa mở rộng sang thức điều kiện conditionnel và thức giả định subjonctif dưới góc độ các thì độc lập).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng mô hình khoảng thời gian sang các thì của thức giả định (subjonctif); nghiên cứu đối chiếu các hiện tượng dịch chuyển thời gian - diện mạo giữa tiếng Pháp và các phương thức biểu đạt thời thể trong tiếng Việt.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu học thuật giá trị cho:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Sư phạm tiếng Pháp, Ngôn ngữ Pháp: Nắm vững bản chất ngữ pháp chuyên sâu về thời gian (temps), diện mạo (aspect) và phương thức (modalité).
• Giáo viên tiếng Pháp: Vận dụng lý thuyết khoảng thời gian để giải thích trực quan các hiện tượng ngữ pháp phức tạp (như présent historique, imparfait narratif, passé composé mang nghĩa tương lai) cho người học.
• Người nghiên cứu dịch thuật Pháp - Việt: Hiểu rõ giá trị diện mạo nội tại để chuyển dịch chính xác sắc thái biểu cảm của các thì động từ sang tiếng Việt mà không bị lệ thuộc vào các từ chỉ thời gian đơn thuần.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hiện tượng "dịch chuyển" (déplacement) trong khóa luận được định nghĩa như thế nào?

Theo khóa luận, mỗi thì động từ có một hoặc nhiều "hiệu ứng nghĩa điển hình" (effets de sens typiques) được quy định bởi giá trị thời gian và diện mạo nguyên bản. Hiện tượng dịch chuyển xảy ra khi hình thái động từ đó tiếp nhận một giá trị thời gian khác, một diện mạo khác, hoặc cả hai cùng lúc dưới tác động của ngữ cảnh, kiểu tiến trình từ vựng, bổ ngữ trạng huống hoặc ý đồ phương thức của người nói.

2. Hệ thống khoảng (intervalles) của Laurent Gosselin gồm những thành tố nào?

Khóa luận sử dụng 4 khoảng cơ bản:

• $[0_1, 0_2]$: Khoảng thời gian diễn ra hành vi phát ngôn.
• $[B_1, B_2]$: Khoảng thời gian tiến trình (hành động/trạng thái) diễn ra.
• $[I, II]$: Khoảng tham chiếu (điểm mốc được tri nhận trên trục thời gian).
• $[ct_1, ct_2]$: Khoảng trạng huống (khung thời gian do bổ ngữ thời gian xác lập).

3. Tại sao thì quá khứ kép (passé composé) lại có thể biểu đạt ý nghĩa tương lai?

Trong các câu như "Demain, j'ai terminé", trạng từ thời gian tương lai (demain) dịch chuyển mốc thời gian sang tương lai. Tuy nhiên, người nói sử dụng passé composé nhằm tận dụng triệt để diện mạo hoàn thành (aspect accompli) của phân từ quá khứ, biểu thị rằng hành động đó được xem như đã hoàn tất dứt điểm tại một thời điểm trong tương lai. Lúc này, giá trị diện mạo hoàn thành đã lấn át giá trị thời gian quá khứ truyền thống.

4. Khóa luận phân tích những dạng thức dịch chuyển phi thực (modalités) nào của thì quá khứ chưa hoàn thành (imparfait)?

Tác giả phân tích 5 dạng thức chính:

• Imparfait d'atténuation: Thể hiện sự lịch thiệp, giảm nhẹ lời thỉnh cầu.
• Imparfait de conséquence infaillible: Diễn tả kết quả ảo tất yếu của một giả thuyết quá khứ (thay thế conditionnel passé).
• Imparfait préludique: Thiết lập thế giới giả định trong trò chơi trẻ em.
• Imparfait hypocoristique: Lời nựng yêu thương của mẹ dành cho con (chuyển vị ngôi giao tiếp).
• Imparfait hypothétique: Thể hiện điều kiện phi thực tế trong cấu trúc với liên từ Si.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thức Thành Tín đã hệ thống hóa và giải thích thuyết phục các hiện tượng dịch chuyển thời gian và diện mạo trong 6 thì của thức trực trình tiếng Pháp. Bằng việc tích hợp mô hình phân tích khoảng thời gian của Laurent Gosselin với ngữ pháp miêu tả của Maurice Grevisse, công trình đã làm sáng tỏ cơ chế chuyển hóa giữa các nét nghĩa điển hình và phi điển hình. Đây là một tài liệu chuyên khảo ngữ pháp có hàm lượng học thuật cao, đóng góp thiết thực cho công tác nghiên cứu ngôn ngữ và giảng dạy tiếng Pháp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

UNIVERSITE DE PEDAGOGIE DE HOCHIMINH-VILLE DEPARTEMENT DE FRANCAIS -vLy DEPLACEMENTS TEMPORELS ET ASPECTUELS MEMOIRE DE FIN D’ETUDES UNIVERSITAIRES _ Réalisé par NGUYEN THỨC THÀNH TÍN Sous la direction de Monsieur HUỲNH THANH TRIEU MAI 2001 SOMMAIRE Sommaire. snr se ev ses ott ot ot pH a s cớ cớ ch ví TẾ REIRETCIETIEHIRESLGE22200020202202G re G a0 010 0011008206 a eS E3 AVA PRIOR Chapitre 1: Temps et aspect. WifGBDUEUONS- 2ÿ kcgeGrecccactitlcbogkiaoeeawaeneesl II. Deux catégories de la temporallté : temps et aspect.eS=See=erirmirsrsemrxrsrmeee TT IV: (ABDBEL<:ecccokadiioobortiiiaoddicobouDtokiiiiieiolcleccsHiasHadaiiiook LẺ V.

Lqg:ÍINiTVNGÌÌGR.-222 2-2222 0GG0002012L0L2-0L0000G010 eae VỊ. Notion de déplacement.<cccEccceeeseceeeeioa sàkovdrtirtetkcasidtkeke koRitrdeadesa sar-TÐ) Chapitre 2 : Le présent. lật dị sỊ? rọi |): TRÔỔ GÀ CỤ UP DI U NHƯN RENRDNENDONEENE TT ôn pateLee AE Ns: LA ĐfBGHIE;. HE Il! (Goneluglon 525-05 eo ee 28 Chapitre 3 : Le passé composé.

IniroducilDN ia iiss ce vin nsec is cia bi anastasia lla! ee ll. Le PASSE composó.ceSse==eeee==eec 28 II. NCTC NOY sec ceŸkEeiesaaaieiaoeiaoearieadresraagaeso=ea:. TỔ = 47 Li: IRIFBHIIGHOHE erg nse lr ses 549) li: “Gimparfail csceee BB il.

Conclusion PET Pe ee t0 Pee wed 6v bee See Mee độn PS mend một She Phả MEd GOS bê mới GEE 64 664 Eh FO hội S46 4 60% Fd BEE 466 bed ải Số Si 4 4 47 Chapitre 5 : Le plus-que-parfait. - et ea XS tenes see aes a eae ear ate AB ll. Le plus-qUus-partall socio wien 88 UW: 9 -GeOntlSIOR coin Chapitre 6 : Le futur simple. INPODUCTON lui cenccnconccneeccmc meee i: beetdturalnplescuuwsscs icine DUD Gonclusion.e S sen ereesmrsrae=-- 4 Chapitre 7 : Le futur antérieur .~ s< S na Ss sec eeereeees=rseerer=er ĐMỔ Il.

Le futur AntON@Ul annie oie ree ie OG l: “SGONnCIWISIN seco ee Conelisiolt OGIO ae neeoeeeaeeesreeerrereeeeeeeenseeensneeaeo. fable des na†Àr8Ss.-----------------Ặ es BĐ REMERCIEMENTS Nous tenons a exprimer notre gratitude 4 Monsieur HUỲNH THANH TRIEU qui est notre directeur de recherche et qui nous a suggéré la problématique de ce travail. Merci de Votre soutien, de vos experiences et surtout de votre ardeur. Nous voulons adresser nos sincéres remerciaments ả Madame NGUYEN XUAN TU HUYỄN pour ses conseils et son encouragement.

Nous devons aussi nos remerciements a tous les professeurs du Département de frangais da l'Université de Pádagogia da Hochiminh-ville qui nous ont forme. Nous remercions également Madame NGO HONG YEN — responsable de la bibliothéque du Départament qui a bien voulu nous fournir las documents nécessaires, Avec la notion de temps, on se trouve a une croisée centrale que peu de linguistes apergoivent (F. Troisieme Cours, 130) AVANT - PROPOS Dans l'apprentissage du frangais, les difficultds posées par l'emploi des temps sont nombreuses. Les apprenants ont souvent du mal a employer les temps dans leur pratique du francais.

A notre avis, ces difficultés viennent d'une part du fail que l'apprenant ne maitrisa pas assez les points subtils de la tamporalitẻ. D'autre part il s'agit dans un temps verbal d'une diversité de valeurs temporelles et aspectuelles qui ne se laissent pas approprier facilament. Bien que les linguistes se scient penchés sur la question, nous trouvons que leur travail consiste la plupart du temps 4 rassembler les emplois des tamps verbaux en accordant äả chacun đaux Iétiquette «typique» ou «non-typique». D'aprés nous, ces explications sont insuffisantas, ce qui na permet pas 4 |'apprenant de saisir la différence entre las temps.

l| y a done la nécessité d'áclaircir = ou au moins contribuer a áclaicir — les points qui rastent encore dans l'ombre. Le fail que tai amploi soit typique mais tel autre ne le soit pas nous rend perplaxe. Nous voulions alors trouver les critéres qui permettent de distinguer les emplois typiques de ceux qui ne le sont pas. Le probleme s'avère intéressant d'autant plus qu'il est utile pour las anpranants da la langue frangaise.

Eprouvant le besoin d'éclaicir la sujet, nous nous engageons a réaliser ce travail qui vise a etudier d'abord les emplois typiques at non typiques des temps verbaux. Nous tantons aussi d'expliquer la phénoméne de dáplacamant, lequel fournira peut-Atra la réponse au probléme pose. Nos questions de recherches sont les suivantes : En quoi consiste la déplacement entre l'emploi typique et les emplois non typiques ? Peut-on expliquer ce phénoméne 7 - Comment les déplacaments se passent-ils dans les formes verbales 7 Nous insisterons sur le rồle de la valeur temporelle et de la valeur aspectuelle des tamps verbaux, lesquelles sont des éléments constituants de la tamporalité du frangais. D'aprés nous, une étude sur ces deux valeurs permettra de mettre en lumiére le phénoméne de déplacement.

La temps et l'aspect seront donc l'objet de notre analyse dans ce travail. Pour traiter ces questions, nous nous appuyons sur les ouvrages de M. Blanche-Benveniste, da G. Nos illustrations peuvent ãtre empruntées 4 ces auteurs ou provenir des documents que nous avons entre les mains.

l| s'agit aussi des examples qui sont concus a partir de notre réflexion. Dans le cadre d'un mémoire de fin d'études universitaires, et átant donne la difficulte du problame, nous nous limitons a l'étude des emplois de six temps verbaux du mode indicatif qui sont la prásant, la passé composé, |'imparfait, le plus-que-parfalt, le futur simple at le futur antárieur. Vu la restriction du tamps, nous nous permettons d'omettre le passé simple. Enfin, avec ce travail, nous ne prétendons pas 4 éclaicir toutes les difficultés posées par lapprentissage du francais.

Sans vouloir étra trop ambitieux, nous espérons seulement offrir un point de vue nouveau sur la temporalité de cette langue, qui aidera peut-stre ['appranant ả bien utiliser las temps verbaux. CHAPITRE 1 TEMPS ET ASPECT I. Introduction Avant d'entrer dans l'analyse des cas de déplacement des temps - la partie principale de ce travail — nous présentons ce chapitra qui expose quelques notions primitives servant de base pour les parties qui suivent. Nous étudierons d'abord les deux catégories qui constituent la temporalité: la temps et l'aspect.

Chacun de ces deux éléments sera observa de prés. Ensuite, nous nous approcherons du systéme des intervalles proposé par L. Gosselin, lesquels nous randront un grand service dans la situation temporelle. Et enfin, nous nous aborderons le déplacement temporel et aspectuel - la problématique de ce travail.

Deux catégories de la temporalité: temps et aspect Pour décrire un proces, on doit le localiser dans le temps et an préciser les caractéras. On parle alors de “temps” at d' “aspect”, qui assurent la fonction de caractérisation d'un événement, Ces deux catégories, représentant deux notions, semblent peu abordáas dans lenseignement de la langue frangaise au Vietnam, or elles sont des points trẻs importants da la grammaire. Depuis l'apoque d'Aristote, «le temps cesse d'apparaitre comme une condition extérieure au langage invalidant toute prétention a dire le vrai: il y a des mots pour dire la stable, d'autres pour dire l'instable; le temps et le changement deviennent des objets possibles du discours » (GOSSELIN L. Chez le philosophe, existe ce qu'll appelle la temporalité verbale — le mode de manifestation du temps dans et par le langage — qui détermine deux categories: Déplacements temporels ct aspectucls Chapitre 1: Temps et aspect Le temps: le mode de localisation du procés par rapport 4 un moment donne.

Il est soit absolu lorsque le procés esl situé par rapport au moment de lánonciation; soit relatif lorsque le procés ast situé par rapport a un autre proces. - Laspeect: la présentation de la durée du procés, ainsi que son déroulament ou son achévement. || désigne la structure temporelle du procés. Cette catégorie englobe deux sous-classes: aspect lexical et aspect grammatical.

Le premier correspond au type de procés (activité, état, accomplissement.) exprimé par le laxéme verbal ef son environnement actanciel alors que le second définit la mode da présentation du procés (accompli, inaccompli, itératif. On peut considérer ces deux calégories comme deux propriétés ou deux éléments composants d'une forme verbale. On reconnalt à un verbe conjugué un aspect et une valeur temporelle déterminée.1) dai préparé mon cartable. Dans cet ánoncả, la passé composé laisse comprendre qu'il s‘agit d'un fait passe, c'ast-a-dire que |'action “préparer" se trouve antérieur au moment da lẻnonciatlon.

Parallélement, on peut constater que le temps verbal an question est l'expression d'un fait accompli (la préparation est terminée). Cependant, la procés “préparer qui exige une certaine durée pour 4tre accomplie n'est pas ponctuel, ce qui est apporté par les connalsances sémantiques du mot. Finalement, on peut en dresser une petite fiche du cas de “préparer” dans cet énonce: Temps (valeur temporelle absolue): passé Aspect lexical : non ponctuel (duratif) Aspect grammatical : accompll D’aprés Galichet (1873 : 91), il y a entre l'aspect et le temps une différence de nature. On peut d'une part indiquer 4 quelle phase le procés se déroule grace a la catégorie de aspect, dautre part préciser 4 quel moment at 4 quelle date il sa situe dans une suite d'évéenements a l'aide de la categorie du temps.

Au fond, pour caractériser un proces, 10 Déplacemenis tempore)s ct gapectucts Chapitre 1 : Temps et aspect on a racours plutét 4 la categorie de ‘aspect que celle du temps parce que la pramiére marque diverses phases du développement du procés (son commencement, sa continuation, sa progression, son achévement, son recommencement_) Toujours d'aprés lui, il existe, outre l'aspect et le temps, trois autres catégories qui permettent da situar des événeaments dans le monde. Ce sont la voix, la modalité at la transivité. Cependant, nous nous penchons sur les deux premiéres catégories qui sont temps et aspect pour expliquer dans ce travail lạ phénoméne de déplacement car ils sont les traits principaux đun proces. Temps D‘aprés Galichet (1973 : 91), cette catégorie est caractéristique du proces.

Elle ne vise ä exprimer ni le tamps physique, nila durée psychologique. Elle consiste simplement 4 situer le procés par rapport 4 certains points choisis comme origines, Elle ast en somme une catégorie de la succesion. Elle marque l'antériorité, la conteamporandité ou la postériorité par rapport à une origine convenue. Bref, la catégorie de temps exprime la valeur temporelle d'une forme varbala.3) Jal fravaillé, je travaillais, je travaillai, javais travaillé, j aus travaitle (valeur temporelle: passé) (1.4) la travaillerai, j‘aurai travaillẻ (valeur tamporella: futur) La calégorie du temps est relative et conventionnelle: que l'on change l'origine et tout le systeme se déplace.

Le fait qu'il y ait plusieurs formes verbales pour exprimer le passé est l'un des exemplas qui le démontre, Par conséquent, ce qui compte an daéfinitive, Dé placements temporels et aspectuels Chapitre | ; Temps et aspect c'est l'ordre de succession, Catte catégorie verbale reste donc l'expression de cet ordre plutét que du tamps lui-méme. D'aprés la linguiste, il s'agit da daux moyens pour exprimer la tamps : Dater les faits en se référant aux phénomenes sidéraux: année, jour, heure, minute. - Situer le présent, lạ passé at l'avenir par rapport 4 un certains point choisi: le moment o parle l'auteur, le moment öù sẽ déroule un autre procés, le moment ol se transporte an pensée le sujet parlant Parallélement, existent trois valeurs d'emploi : - (Les “tamps" dits absolus: ils expriment le présent, la passé ou l'avenir par rapport au moment ou l'on parle. - Les “temps” dits relatifs: ils situent la procés par rapport à un autre proces; le premier peut 4tre contemporain, antérieur ou postérieur au second, - Les “temps” transposés (ou figurés): ils placent les proces dans un moment tout autre que leur moment réel.

C'est la cas du présent de narration qui transpose les proces au présent au lieu de les exprimer au passé. Aspects La catégorie de l'aspect, développé dans la plupart des langues, emporte dans certaines langues, sur la catégorie du temps. Ce qui est intéressant, ce n'est pas d'indiquer ä quel moment se passe action mais de savoir comment alle se produit, c'est-a-dire situer l'actian dans son déroulement, préciser son point initial et son point final, reconnaltre sa répétition ou saisir sa fin ou son résultat s'il y an a.