Nghiên Cứu Tính Đồng Nhất Trong Văn Bản Tiếng Pháp Và Ứng Dụng Trong Giảng Dạy

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hệ thống liên kết văn bản tiếng Pháp, ứng dụng vào giảng dạy và phát triển la cohérence textuelle en français.

• Tác giả: Nguyễn Hồng Hải
• Người hướng dẫn: Prof. Silvia Lucchini
• Trường học: Đại học Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Pháp
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Tính Đồng Nhất Trong Văn Bản Tiếng Pháp Và Ứng Dụng Trong Giảng Dạy
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG BIỂU VÀ HÌNH VẼ
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN THỨ NHẤT: KHUNG LÝ THUYẾT
• 1.1. Khái niệm văn bản
• 1.2. Khái niệm diễn ngôn
• 1.3. Văn bản và diễn ngôn
• 1.4. Khái niệm thể loại
• 1.5. Chiều kích cơ bản của lập luận
• 1.6. Chuỗi văn bản lập luận
• 1.7. Các thành phần của văn bản lập luận
• 1.8. Kết luận Chương 1
• 1.9. Khái niệm liên kết văn bản
• 1.10. Liên kết ngầm ẩn - hiện tượng diễn giải
• 1.11. Liên kết tường minh - hiện tượng cục bộ và toàn thể
• 1.12. Liên kết cấu trúc vĩ mô và cấu trúc vi mô
• 1.13. Các mối quan hệ logic giữa các ý
• 1.14. Tính mạch lạc và tính liên kết
• 1.15. Tìm kiếm định nghĩa thao tác về tính mạch lạc
• 1.16. Kết luận Chương 2
• 1.17. Tính mạch lạc của văn bản lập luận
• 1.18. Siêu quy tắc lặp lại
• 1.19. Sự trùng lặp tiền giả định và nhắc lại suy luận
• 1.20. Siêu quy tắc phát triển
• 1.21. Các phương tiện liên kết quan hệ
• 1.22. Siêu quy tắc không mâu thuẫn
• 1.23. Mâu thuẫn suy luận và tiền giả định
• 1.24. Mâu thuẫn biểu đạt thế giới
• 1.25. Siêu quy tắc quan hệ
• 1.26. Kết luận Chương 3
• 1.27. Phương pháp giảng dạy viết và tính mạch lạc của văn bản lập luận trong tiếng Pháp ngoại ngữ
• 1.28. Các mô hình tạo lập văn bản viết bằng ngoại ngữ
• 1.29. Mô hình Hayes và Flower
• 1.30. Ưu điểm và hạn chế của mô hình Hayes và Flower
• 1.31. Các giai đoạn của quá trình soạn thảo
• 1.32. Soạn thảo văn bản
• 1.33. Rà soát và viết lại
• 1.34. Rà soát/viết lại và các hoạt động giảng dạy
• 1.35. Nguyên tắc xây dựng mô hình sư phạm
• 1.36. Giảng dạy một thể loại lập luận
• 1.37. Lựa chọn văn bản
• 1.38. Sự hỗ trợ của giáo viên
• 1.39. Kết luận Chương 4
• 1.40. Kết luận Phần thứ nhất
• 2. PHẦN THỨ HAI: NGHIÊN CỨU THỰC ĐỊA
• 2.1. Bối cảnh và đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Chương trình giảng dạy tiếng Pháp và mục tiêu kỹ năng viết
• 2.3. Thực trạng giảng dạy viết văn bản lập luận và tính mạch lạc
• 2.4. Các đối tượng tham gia nghiên cứu thực địa
• 2.5. Phương pháp luận nghiên cứu - hành động
• 2.6. Các bước của nghiên cứu - hành động
• 2.7. Mô tả tổng quan về nghiên cứu - hành động của chúng tôi
• 2.8. Bảng tiêu chí đánh giá tính mạch lạc
• 2.9. Nguyên tắc xây dựng bảng tiêu chí
• 2.10. Giới thiệu và hướng dẫn sử dụng bảng tiêu chí
• 2.11. Kết luận Chương 5
• 2.12. Các lỗi mạch lạc trong bài viết của sinh viên
• 2.13. Phương pháp chẩn đoán lỗi
• 2.14. Mẫu sinh viên và bài viết thu thập
• 2.15. Thu thập dữ liệu và phương thức phân tích
• 2.16. Siêu quy tắc quan hệ
• 2.17. Siêu quy tắc lặp lại
• 2.18. Siêu quy tắc phát triển
• 2.19. Kết luận Chương 6
• 2.20. Thực tiễn dạy - học tính mạch lạc của văn bản lập luận
• 2.21. Phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi
• 2.22. Cấu trúc bảng hỏi
• 2.23. Đối tượng khảo sát bằng bảng hỏi
• 2.24. Tiến trình thực hiện khảo sát bằng bảng hỏi
• 2.25. Kết quả khảo sát đối với sinh viên
• 2.26. Thông tin người tham gia khảo sát và thái độ đối với kỹ năng viết
• 2.27. Nhận thức về tính mạch lạc văn bản và văn bản lập luận
• 2.28. Những khó khăn gặp phải khi viết văn bản lập luận
• 2.29. Thực tế học viết văn bản lập luận
• 2.30. Kết quả khảo sát đối với giảng viên
• 2.31. Nhận thức về tính mạch lạc văn bản và văn bản lập luận
• 2.32. Nhận thức về khó khăn trong viết văn bản lập luận của sinh viên
• 2.33. Thực tế giảng dạy viết văn bản lập luận
• 2.34. Kết luận Chương 7
• 2.35. Mô hình giảng dạy tính mạch lạc của văn bản lập luận
• 2.36. Ứng dụng mô hình Itinéraires
• 2.37. Các điều chỉnh của mô hình
• 2.38. Đưa các công cụ công nghệ thông tin vào giảng dạy
• 2.39. Điều chỉnh các hình thức hỗ trợ sư phạm
• 2.40. Điều chỉnh tương tác giữa các bạn học
• 2.41. Điều chỉnh các tác động siêu nhận thức
• 2.42. Phương pháp thực nghiệm mô hình
• 2.43. Mục tiêu và giả thuyết thực nghiệm
• 2.44. Người thực nghiệm và đối tượng tham gia
• 2.45. Tiến trình thực nghiệm
• 2.46. Thu thập dữ liệu và phương thức phân tích
• 2.47. So sánh điểm trung bình giữa hai nhóm ở mỗi bài viết
• 2.48. So sánh điểm trung bình giữa hai nhóm
• 2.49. So sánh điểm trung bình giữa các lần viết trong từng nhóm
• 2.50. So sánh điểm trung bình của hai nhóm theo từng tiêu chí đánh giá
• 2.51. Sự tiến bộ trong quá trình thực nghiệm
• 2.52. Sự tiến bộ so với nhóm đối chứng
• 2.53. Kết luận Chương 8
• 2.54. Kết luận Phần thứ hai

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tính Đồng Nhất Văn Bản Pháp Giới Thiệu

Nghiên cứu về tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học tiếng Pháp và văn bản học tiếng Pháp. Tính đồng nhất, hay còn gọi là cohérence textuelle, đề cập đến sự liên kết chặt chẽ về mặt ý nghĩa giữa các thành phần của văn bản, tạo nên một chỉnh thể thống nhất và dễ hiểu. Luận án này tập trung vào việc nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến tính đồng nhất ngôn ngữ trong văn bản tiếng Pháp, đặc biệt là trong các văn bản nghị luận. Mục tiêu chính là đề xuất một phương pháp sư phạm giúp sinh viên Việt Nam học tiếng Pháp (FLE) cải thiện khả năng viết văn bản nghị luận có tính đồng nhất cao. Nghiên cứu này xem xét các khái niệm then chốt như văn bản nghị luận, thể loại diễn ngôn và tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp. Đồng thời, luận án cũng phân tích các mô hình sư phạm viết và các phương pháp giảng dạy sản xuất các thể loại văn bản viết dựa trên quy trình biên tập.

1.1. Tầm quan trọng của tính đồng nhất trong văn bản Pháp

Tính đồng nhất là yếu tố then chốt để đảm bảo văn bản dễ hiểu và có sức thuyết phục. Một văn bản thiếu tính đồng nhất sẽ gây khó khăn cho người đọc trong việc nắm bắt ý chính và theo dõi mạch lập luận. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng, việc nắm vững các nguyên tắc tính đồng nhất ngôn ngữ là vô cùng quan trọng đối với người học tiếng Pháp, đặc biệt là khi viết các văn bản học thuật hoặc chuyên nghiệp. Theo Charolles (1978), tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp được thể hiện qua 4 quy tắc bổ trợ lẫn nhau.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu về tính đồng nhất

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các lỗi thường gặp liên quan đến tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp của sinh viên Việt Nam. Đồng thời, luận án cũng đề xuất một phương pháp giảng dạy cụ thể, dựa trên việc phân tích các khó khăn mà sinh viên gặp phải và các phương pháp giảng dạy hiện tại. Mục tiêu cuối cùng là cải thiện giáo dục tiếng Pháp và nâng cao khả năng viết của sinh viên. Nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu hành động, bắt đầu bằng việc phân tích tình hình thực tế thông qua các bài viết của sinh viên và khảo sát ý kiến của sinh viên và giáo viên.

II. Thách Thức Trong Giảng Dạy Tính Đồng Nhất Văn Bản Pháp

Việc giảng dạy tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp gặp nhiều thách thức, đặc biệt đối với sinh viên Việt Nam. Một trong những khó khăn lớn nhất là sự khác biệt về tư duy và cách diễn đạt giữa tiếng Việt và tiếng Pháp. Sinh viên thường gặp khó khăn trong việc tổ chức ý tưởng một cách logic, sử dụng các liên từ một cách chính xác và duy trì sự mạch lạc trong toàn bộ văn bản. Ngoài ra, việc thiếu kiến thức về các quy tắc tính đồng nhất ngôn ngữ cũng là một rào cản lớn. Các lỗi thường gặp bao gồm sử dụng sai liên từ, lặp ý, thiếu liên kết giữa các câu và đoạn văn, và không tuân thủ các quy tắc về tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp.

2.1. Khó khăn của sinh viên Việt Nam khi viết văn bản Pháp

Sinh viên Việt Nam thường gặp khó khăn trong việc chuyển đổi tư duy từ tiếng Việt sang tiếng Pháp, dẫn đến các lỗi về cấu trúc câu, cách diễn đạt và sử dụng liên từ. Sự khác biệt về văn hóa và phong cách viết cũng là một yếu tố quan trọng. Theo kinh nghiệm giảng dạy, sinh viên thường gặp khó khăn trong việc sử dụng chính xác các từ khóa và cụm từ liên quan đến chủ đề, cũng như trong việc xây dựng một lập luận chặt chẽ và thuyết phục.

2.2. Các lỗi thường gặp về tính đồng nhất trong bài viết

Các lỗi thường gặp bao gồm sử dụng sai liên từ, lặp ý, thiếu liên kết giữa các câu và đoạn văn, và không tuân thủ các quy tắc về tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp. Ngoài ra, sinh viên cũng thường gặp khó khăn trong việc sử dụng các phương tiện liên kết văn bản như đại từ, từ đồng nghĩa và các phép lặp. Việc thiếu kiến thức về các quy tắc tính đồng nhất ngôn ngữ cũng là một rào cản lớn. Nghiên cứu chỉ ra rằng sinh viên gặp khó khăn trong việc tổ chức và cấu trúc bài viết, sử dụng các liên từ logic, dấu câu và chia đoạn văn.

2.3. Ảnh hưởng của văn hóa và tư duy đến tính đồng nhất

Văn hóa và tư duy có ảnh hưởng lớn đến cách viết và cách diễn đạt. Sinh viên Việt Nam có thể mang theo những thói quen viết từ tiếng Việt, không phù hợp với phong cách viết tiếng Pháp. Điều này có thể dẫn đến các lỗi về tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp và gây khó khăn cho người đọc trong việc hiểu ý chính. Cần có sự điều chỉnh trong phương pháp giảng dạy để giúp sinh viên vượt qua những rào cản này.

III. Phương Pháp Cải Thiện Tính Đồng Nhất Trong Văn Bản Pháp

Để cải thiện tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp, cần áp dụng một phương pháp giảng dạy toàn diện, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành. Phương pháp này nên tập trung vào việc giúp sinh viên hiểu rõ các quy tắc tính đồng nhất ngôn ngữ, rèn luyện kỹ năng viết và sửa lỗi, và khuyến khích tư duy phản biện. Các hoạt động thực hành có thể bao gồm phân tích các văn bản mẫu, viết các bài tập ngắn, và sửa lỗi cho nhau. Ngoài ra, việc sử dụng các công cụ hỗ trợ viết cũng có thể giúp sinh viên cải thiện tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp.

3.1. Phân tích văn bản mẫu và nhận diện lỗi đồng nhất

Phân tích văn bản mẫu là một cách hiệu quả để giúp sinh viên hiểu rõ các quy tắc tính đồng nhất ngôn ngữ và nhận diện các lỗi thường gặp. Giáo viên có thể chọn các văn bản mẫu có tính đồng nhất cao và hướng dẫn sinh viên phân tích cấu trúc, cách sử dụng liên từ, và các phương tiện liên kết văn bản. Sau đó, sinh viên có thể thực hành nhận diện các lỗi tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp trong các bài viết của mình và của người khác.

3.2. Thực hành viết và sửa lỗi để nâng cao tính đồng nhất

Thực hành viết và sửa lỗi là một phần quan trọng của quá trình cải thiện tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp. Sinh viên nên được khuyến khích viết thường xuyên và nhận phản hồi từ giáo viên và bạn bè. Việc sửa lỗi cho nhau cũng là một cách hiệu quả để học hỏi và cải thiện kỹ năng viết. Các bài tập viết có thể tập trung vào các khía cạnh cụ thể của tính đồng nhất ngôn ngữ, như sử dụng liên từ, xây dựng lập luận, và duy trì sự mạch lạc.

3.3. Sử dụng công cụ hỗ trợ viết để cải thiện tính đồng nhất

Hiện nay có nhiều công cụ hỗ trợ viết có thể giúp sinh viên cải thiện tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp. Các công cụ này có thể kiểm tra lỗi chính tả, ngữ pháp, và tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp, đồng thời đề xuất các cách diễn đạt tốt hơn. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các công cụ này chỉ là công cụ hỗ trợ, và sinh viên vẫn cần phải tự mình tư duy và viết.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Tính Đồng Nhất Vào Giảng Dạy Tiếng Pháp

Nghiên cứu về tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp có thể được ứng dụng vào giảng dạy tiếng Pháp một cách hiệu quả. Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để thiết kế các bài giảng, bài tập, và tài liệu học tập phù hợp với nhu cầu của sinh viên Việt Nam. Ngoài ra, việc chia sẻ các kết quả nghiên cứu với các giáo viên tiếng Pháp cũng có thể giúp họ nâng cao phương pháp giảng dạy và cải thiện chất lượng giáo dục tiếng Pháp.

4.1. Thiết kế bài giảng và bài tập về tính đồng nhất

Các bài giảng và bài tập về tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp nên được thiết kế một cách cụ thể và rõ ràng, tập trung vào các khía cạnh quan trọng của tính đồng nhất ngôn ngữ. Các bài tập có thể bao gồm phân tích văn bản mẫu, viết các bài tập ngắn, và sửa lỗi cho nhau. Ngoài ra, việc sử dụng các ví dụ thực tế và các tình huống giao tiếp quen thuộc cũng có thể giúp sinh viên hiểu rõ hơn về tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp.

4.2. Chia sẻ kết quả nghiên cứu với giáo viên tiếng Pháp

Việc chia sẻ các kết quả nghiên cứu về tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp với các giáo viên tiếng Pháp là rất quan trọng. Điều này có thể giúp họ nâng cao phương pháp giảng dạy và cải thiện chất lượng giáo dục tiếng Pháp. Các kết quả nghiên cứu có thể được chia sẻ thông qua các hội thảo, khóa đào tạo, và các tài liệu trực tuyến.

4.3. Đánh giá hiệu quả của phương pháp giảng dạy mới

Sau khi áp dụng các phương pháp giảng dạy mới, cần đánh giá hiệu quả của chúng để đảm bảo rằng chúng thực sự giúp sinh viên cải thiện tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp. Việc đánh giá có thể được thực hiện thông qua các bài kiểm tra, bài viết, và khảo sát ý kiến của sinh viên và giáo viên. Kết quả đánh giá có thể được sử dụng để điều chỉnh và cải thiện phương pháp giảng dạy.

V. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Về Tính Đồng Nhất Văn Bản Pháp

Nghiên cứu về tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết. Việc cải thiện tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp của sinh viên Việt Nam là một mục tiêu quan trọng trong giáo dục tiếng Pháp. Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để thiết kế các phương pháp giảng dạy hiệu quả hơn và cải thiện chất lượng giáo dục tiếng Pháp. Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu về tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp, đặc biệt là trong các lĩnh vực chuyên môn khác nhau.

5.1. Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính về tính đồng nhất

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng sinh viên Việt Nam gặp nhiều khó khăn trong việc viết văn bản tiếng Pháp có tính đồng nhất cao. Các lỗi thường gặp bao gồm sử dụng sai liên từ, lặp ý, thiếu liên kết giữa các câu và đoạn văn, và không tuân thủ các quy tắc về tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp. Nghiên cứu cũng đã đề xuất một phương pháp giảng dạy toàn diện, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, để giúp sinh viên cải thiện tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp.

5.2. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo về tính đồng nhất

Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu về tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp, đặc biệt là trong các lĩnh vực chuyên môn khác nhau. Ngoài ra, cần có thêm nghiên cứu về ảnh hưởng của văn hóa và tư duy đến tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp, và về hiệu quả của các công cụ hỗ trợ viết trong việc cải thiện tính đồng nhất trong văn bản tiếng Pháp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ mang tên La cohérence textuelle en français et applications pédagogiques (tên tiếng Việt: Nghiên cứu hệ thống liên kết văn bản tiếng Pháp ứng dụng vào giảng dạy) được nghiên cứu sinh Nguyễn Hồng Hải thực hiện dưới sự đồng hướng dẫn của GS. Silvia Lucchini (Đại học Công giáo Louvain, Vương quốc Bỉ) và GS. Vũ Văn Đại (Đại học Hà Nội, Việt Nam). Luận án được bảo vệ thành công năm 2022 trong khuôn khổ chương trình đào tạo tiến sĩ đồng cấp bằng giữa Đại học Hà Nội (chuyên ngành Ngôn ngữ Pháp, mã số 9.03) và Đại học Công giáo Louvain (Tiến sĩ Ngôn ngữ và Văn chương).

Tính cấp thiết của đề tài bắt nguồn từ thực trạng dạy và học kỹ năng tạo lập văn bản viết (production écrite), đặc biệt là văn bản nghị luận (texte argumentatif), trong chương trình đào tạo tiếng Pháp như một ngoại ngữ (FLE) tại Việt Nam. Quá trình làm chủ tính liên kết văn bản (cohérence textuelle) là một thách thức lớn đối với người học ngoại ngữ, thậm chí đối với cả người bản ngữ như các công trình của Cornish (1996) hay Apothéloz, Miéville và Grize (1989) đã chỉ ra. Tại Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Pháp (DLCF) thuộc Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội (ULEI-UNVH), sinh viên thường gặp khó khăn trong việc tổ chức bố cục, phân chia đoạn văn, sử dụng các phương tiện liên kết logic, phép thế, đại từ và duy trì mạch lạc phát triển ý. Về phía giảng viên, việc nhận diện và chữa lỗi đứt gãy liên kết thường dựa vào trực cảm sư phạm cá nhân mà thiếu vắng một khung lý thuyết và hệ tiêu chí thao tác hóa tường minh. Thêm vào đó, cách thức tiếp cận giảng dạy kỹ năng viết truyền thống chủ yếu dựa trên việc đọc hiểu các trích đoạn văn bản quy về kiểu loại (types de textes) rồi yêu cầu sinh viên tạo lập văn bản tương tự nhằm chuẩn bị cho các kỳ thi DELF/DALF, chưa chú trọng đúng mức đến mô hình thể loại diễn ngôn (genre discursif) và các tiến trình sản sinh văn bản.

Mục tiêu chung của luận án là đề xuất một mô hình dạy - học (dispositif didactique) về tính liên kết văn bản đối với thể loại nghị luận nhằm nâng cao năng lực viết của sinh viên và năng lực giảng dạy, chấm chữa bài của giảng viên trong môi trường đại học.

Các mục tiêu cụ thể của luận án gồm:

1. Làm rõ các tiêu chí của tính liên kết văn bản trong một thể loại nghị luận cụ thể bằng tiếng Pháp.
2. Xây dựng một bảng tiêu chí đánh giá (grille critériée) đóng vai trò làm cơ sở lý thuyết và công cụ thực hành cho việc tạo lập và sửa lỗi văn bản nghị luận.
3. Nhận diện và thống kê các lỗi liên kết phổ biến nhất trong các bài viết nghị luận của sinh viên đại học chuyên ngữ tiếng Pháp.
4. Xây dựng, thực nghiệm và đánh giá một mô hình sư phạm dạy học tính liên kết trong thể loại văn bản nghị luận dành cho sinh viên Việt Nam học tiếng Pháp chuyên ngành.

Để giải quyết vấn đề xuất phát: "Làm thế nào để thao tác hóa khái niệm liên kết văn bản nghị luận cho cả giảng viên và sinh viên Việt Nam học tiếng Pháp như một ngoại ngữ, nhằm thiết lập một mô hình sư phạm phục vụ giảng dạy?", luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Các tiêu chí của tính liên kết trong các thể loại nghị luận tiếng Pháp là gì?
2. Những khó khăn lớn nhất của sinh viên Việt Nam về tính liên kết của văn bản nghị luận là gì và đâu là nguyên nhân của những khó khăn đó?
3. Mô hình dạy học tính liên kết nào có thể đề xuất cho sinh viên Việt Nam học tiếng Pháp như một ngoại ngữ?

Tương ứng với ba câu hỏi trên, luận án xác lập ba giả thuyết nghiên cứu:

1. Bên cạnh các tiêu chí liên kết văn bản chung, văn bản thuộc một thể loại nghị luận chứa đựng các tiêu chí liên kết đặc thù gắn liền với hoạt động lập luận.
2. Những khó khăn lớn nhất của sinh viên trong việc bảo đảm tính liên kết của văn bản nghị luận gắn liền với các tiêu chí đặc thù này, bắt nguồn từ sự nắm bắt chưa đầy đủ cấu trúc lập luận và sự giao thoa ngôn ngữ từ tiếng Việt sang tiếng Pháp.
3. Việc xây dựng một mô hình sư phạm kết hợp đồng thời việc dạy - học các tiêu chí liên kết của thể loại nghị luận với việc rèn luyện các tiến trình sản sinh văn bản viết sẽ giúp cải thiện năng lực tạo lập văn bản của sinh viên về phương diện liên kết văn bản nghị luận.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hệ thống liên kết văn bản (cohérence textuelle) trong thể loại văn bản nghị luận tiếng Pháp và mô hình sư phạm ứng dụng trong giảng dạy viết FLE. Phạm vi không gian của nghiên cứu thực địa được thực hiện tại Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Pháp (DLCF), Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội (ULEI-UNVH). Khách thể nghiên cứu bao gồm các bài viết của sinh viên khóa đào tạo 2018-2022, sinh viên các lớp thực nghiệm (19F7) và đối chứng (19F6), cùng toàn thể giảng viên tham gia khảo sát điều tra tại khoa.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan, tác giả hệ thống hóa các khuynh hướng nghiên cứu trong ngôn ngữ học văn bản, phân tích diễn ngôn, lý thuyết lập luận và phương pháp luận dạy học tiếng Pháp:

Về lý thuyết văn bản và phân tích diễn ngôn, tác giả điểm lại quan niệm của Dubois và cộng sự (1973), Bronckart (1996, 2008), Combettes (1988), Jeandillou (1997), Maingueneau (1996, 2014) và Charaudeau và Maingueneau (2002). Tác giả phân tích sự chuyển dịch quan niệm của Adam (1990, 1992, 1999, 2001, 2005, 2006) từ công thức phân biệt cơ học giữa diễn ngôn và văn bản sang quan niệm văn bản là đối tượng cấu trúc vi mô/vĩ mô và diễn ngôn gắn liền với hoạt động giao tiếp xã hội. Về lý thuyết thể loại, luận án kế thừa nền tảng từ Bakhtine (1984), Todorov (1987), Dolz và Gagnon (2008), Petitjean (2007), Richer (2011), Chartrand (2015), Bourhis, Frossard và Panchout (2017), cùng Chartrand, Émery-Bruneau và Sénéchal (2015).

Về lý thuyết lập luận, tác giả điểm qua các mô hình từ cổ điển đến hiện đại: mô hình tam đoạn luận mở rộng của Toulmin (1958); lý thuyết lập luận trong ngôn ngữ của Anscombre và Ducrot (1988), Ducrot (2009); lý thuyết logic tự nhiên của Grize (1982, 1990, 1996, 2010); lý thuyết tu từ học mới của Perelman và Olbrechts-Tyteca (1958, 1976, 2008); cách tiếp cận đa chiều của Plantin (1990, 2002) và Amossy (2018); cấu trúc chuỗi lập luận của Adam (1992, 1996, 2005) dựa trên siêu cấu trúc của Van Dijk (1980); nghiên cứu về hai chiều kích lập luận (chứng minh/giải thích và đàm phán tương tác) của Golder, Percheron và Pouit (1999); và cấu trúc thành tố văn bản nghị luận của Gagnon (1998).

Về tính liên kết văn bản, tác giả khảo cứu các nghiên cứu của Charolles (1978, 1998, 2002, 2006), Lundquist (1980), Reinhart (1980), Van Dijk và Kintsch (1983), De Weck (1991), Carter-Thomas (2000), Roulet (1999), cùng các nghiên cứu ứng dụng sư phạm của Cavanagh (2014), Cavanagh và Blain (2009), và mô hình tiến triển đề - thuyết của Combettes (1983).

Về phương pháp luận dạy viết, tác giả phân tích mô hình tiến trình nhận thức của Hayes và Flower (1980), các giai đoạn lập kế hoạch, chuyển dịch văn bản và duyệt lại/viết lại, cùng mô hình dạy học thể loại viết "Itinéraires" của Colognesi (2015).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Phần lớn các nghiên cứu trước đây về liên kết văn bản dừng lại ở phạm vi lý thuyết thuần túy hoặc khảo sát trên người bản ngữ tiếng Pháp (FLM). Tại Việt Nam, chưa có công trình nào tích hợp đồng bộ lý thuyết thể loại diễn ngôn, 4 siêu quy tắc liên kết của Charolles và mô hình tiến trình viết nhận thức để xây dựng một bộ công cụ đánh giá tường minh và một mô hình can thiệp sư phạm có kiểm chứng thực nghiệm dành riêng cho sinh viên đại học chuyên ngữ tiếng Pháp.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được xây dựng trên một khung lý thuyết liên ngành bao gồm ngôn ngữ học văn bản, lý thuyết lập luận và phương pháp luận dạy học tiếng Pháp ngoại ngữ (Didactique du FLE). Các khái niệm và khung lý thuyết then chốt bao gồm:

• Chuỗi văn bản lập luận (Séquence textuelle argumentative): Sử dụng mô hình cấu trúc nguyên mẫu của Adam (1992, 1996, 2005) và Van Dijk (1980) với các thành tố: luận đề trước đó (Thèse antérieure - $P.arg\ 0$), dữ liệu/luận cứ ($P.arg\ 1$), quy tắc dẫn luận/bảo đảm ($P.arg\ 2$), luận cứ bổ trợ/hạn định ($P.arg\ 3$), và kết luận/luận đề mới ($P.arg\ 4$).
• Cấu trúc thành tố văn bản nghị luận: Kế thừa mô hình của Gagnon (1998) gồm 5 thành phần: Bối cảnh (Cadre), Vấn đề (Problème), Quan điểm (Opinion), Giới thiệu luận điểm (Présentation des arguments) và Triển khai luận điểm (Développement des arguments), dẫn đến Kết luận (Conclusion).
• Hệ thống 4 siêu quy tắc liên kết văn bản của Charolles (1978):
  1. Siêu quy tắc lặp (Métarègle de répétition): Duy trì tính liên tục của văn bản thông qua các phương tiện thế đại từ, thế danh ngữ, đồng nghĩa, tiền giả định và quy chiếu hồi chỉ.
  2. Siêu quy tắc tiến triển (Métarègle de progression): Bảo đảm mỗi câu, mỗi đoạn đều mang lại thông tin mới (apport sémantique mới) dựa trên các kiểu tiến triển đề - thuyết (tiến triển chủ đề không đổi, tiến triển tuyến tính, tiến triển có chủ đề phái sinh) theo Combettes (1983) và hệ thống từ nối (connecteurs/marqueurs de relation).
  3. Siêu quy tắc phi mâu thuẫn (Métarègle de non-contradiction): Bảo đảm không có sự mâu thuẫn ngữ nghĩa trực tiếp, mâu thuẫn suy ý/tiền giả định, hoặc mâu thuẫn với biểu niệm về hiện thực khách quan.
  4. Siêu quy tắc quan hệ (Métarègle de relation): Các sự kiện, luận điểm nêu ra phải có mối liên hệ nội dung và tính thích hợp đối với định hướng lập luận chung của văn bản.
• Mô hình tiến trình viết nhận thức của Hayes và Flower (1980): Chia hoạt động viết thành 3 tiến trình nhận thức cơ bản gồm: Lập kế hoạch (Planification), Chuyển dịch văn bản (Mise en texte), Đọc soát và sửa chữa (Révision/Réécriture).
• Mô hình dạy học "Itinéraires" của Colognesi (2015): Mô hình dạy viết theo thể loại được tác giả cải biên qua việc tích hợp công cụ tin học, hệ thống giàn giáo sư phạm (étayages), tương tác nhóm đồng đẳng (interactions entre pairs) và hoạt động điều hòa siêu nhận thức (médiations métacognitives).

Phương pháp nghiên cứu tổng thể của luận án là phương pháp nghiên cứu - hành động (Recherche-action) theo mô hình chu trình xoắn ốc của Liu (1997), kết hợp phân tích định tính và định lượng qua các giai đoạn:

1. Giai đoạn chẩn đoán (Diagnostic): Phân tích văn bản định tính và thống kê tần suất lỗi trên mẫu bài viết của sinh viên; điều tra khảo sát bằng bảng hỏi đối với sinh viên và giảng viên.
2. Giai đoạn can thiệp (Action): Xây dựng bảng tiêu chí đánh giá (grille critériée) và triển khai thực nghiệm mô hình dạy học cải biên trên nhóm thực nghiệm (GE) đối sánh với nhóm đối chứng (GC).
3. Giai đoạn đánh giá và điều chỉnh (Évaluation et régulation): Đo lường kết quả thông qua các bài viết trước - sau can thiệp, so sánh điểm trung bình và độ lệch chuẩn của các biến số liên kết giữa hai nhóm.

Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu bao gồm:

• Ngữ liệu chuẩn: Các bài xã luận (éditoriaux) trích từ báo chí tiếng Pháp dùng để minh họa việc tuân thủ các tiêu chí liên kết.
• Ngữ liệu khảo sát lỗi: Các bài tập làm văn nghị luận tiếng Pháp của sinh viên khóa 2018-2022 tại DLCF, ULEI-UNVH.
• Dữ liệu điều tra xã hội học giáo dục: Bảng hỏi cấu trúc gửi tới giảng viên và sinh viên khoa DLCF.
• Dữ liệu thực nghiệm sư phạm: Điểm kiểm tra giữa kỳ, bài viết giai đoạn đầu (Texte A) và giai đoạn sau (Texte B) của sinh viên lớp thực nghiệm 19F7 và lớp đối chứng 19F6.

---

Nội dung chính theo từng chương

Luận án được kết cấu thành hai phần chính gồm 8 chương nội dung:

Luận án Tiến sĩ: La cohérence textuelle en français et applications pédagogiques

Phần thứ nhất: Khung lý thuyết (Première partie : Cadre théorique)

Chapitre 1: Texte argumentatif (Văn bản nghị luận)

Chương 1 tập trung phân định các khái niệm cơ bản: văn bản (texte), diễn ngôn (discours), ngữ cảnh (contexte), đồng văn bản (co-texte) và thể loại (genre). Tác giả phân tích tính không đồng nhất của văn bản theo lý thuyết chuỗi văn bản của Adam (1992, 2005) và xác định rằng văn bản nghị luận là văn bản có chuỗi nghị luận đóng vai trò chủ đạo (séquence dominante). Luận án tổng hợp các mô hình cấu trúc lập luận của Toulmin (1958), Van Dijk (1980) và Adam (1996, 2005), phân tích hai phương thức tổ chức kết hợp các mệnh đề lập luận: trật tự lũy tiến (dữ liệu dẫn đến kết luận) và trật tự thoái bộ (nêu kết luận trước rồi bổ sung dữ liệu minh chứng). Chương này làm rõ 5 thành tố của tình huống lập luận và cấu trúc thành tố của một bài văn nghị luận theo Gagnon (1998): Bối cảnh (Cadre), Vấn đề (Problème), Quan điểm (Opinion), Giới thiệu luận cứ (Présentation des arguments), Triển khai luận cứ (Développement des arguments) và Kết luận (Conclusion).

Chapitre 2: Notion de cohérence textuelle (Khái niệm liên kết văn bản)

Chương 2 làm sáng tỏ bản chất của tính liên kết văn bản, phân biệt hai bình diện: liên kết nội dung ngữ nghĩa/logic (cohérence) và liên kết hình thức bề mặt (cohésion). Tác giả phân tích sự đối lập và bổ sung giữa liên kết ẩn tàng/liên kết suy diễn phụ thuộc vào hoạt động giải thích của người đọc (Roulet 1999, Charolles 1998) và liên kết tường minh/hiển ngôn do người viết chủ động thiết lập (Reinhart 1980, Cavanagh 2014). Luận án khẳng định trong văn cảnh học thuật và đánh giá sư phạm, liên kết tường minh là yêu cầu bắt buộc. Luận án phân loại tính liên kết theo 3 cấp độ (Cavanagh & Blain 2009):

• Cấp độ vĩ mô (cohérence macrostructurelle): Khả năng phân đoạn văn bản, tổ chức các đoạn văn theo cấu trúc thể loại và thiết lập quan hệ chuyển đoạn.
• Cấp độ vi mô (cohérence microstructurelle): Duy trì tính liên tục và sự tiến triển thông tin giữa các câu trong đoạn nhờ phép thế, đại từ và từ nối logic.
• Cấp độ tình huống (cohérence situationnelle): Tính phù hợp của nội dung, từ vựng và cấu trúc cú pháp đối với ngữ cảnh giao tiếp. Chương này cũng phân tích 3 mô hình tiến triển đề - thuyết theo Combettes (1983): tiến triển chủ đề không đổi (progression à thème constant), tiến triển tuyến tính đơn giản (progression linéaire simple) và tiến triển có chủ đề phái sinh (progression à thèmes dérivés).

Chapitre 3: Cohérence du texte argumentatif (Tính liên kết của văn bản nghị luận)

Chương 3 vận dụng hệ thống 4 siêu quy tắc của Charolles (1978) vào việc xác lập hệ tiêu chí liên kết cho văn bản nghị luận. Tác giả đối chiếu các văn bản xã luận báo chí tiếng Pháp chuẩn mực với các bài viết của sinh viên để làm rõ các điều kiện tuân thủ và vi phạm:

• Siêu quy tắc lặp: Đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa lặp từ vựng, thế đại từ, thế danh ngữ, các quy chiếu hồi chỉ và tiền giả định nhằm tránh đứt gãy mạch thông tin hoặc lặp từ vô ích.
• Siêu quy tắc tiến triển: Kiểm soát sự gia tăng thông tin mới (apport d'information nouvelle) qua từng câu, từng đoạn; phân loại chức năng của hệ thống từ nối (connecteurs) và giá trị thời gian - góc nhìn trần thuật theo Weinrich (1973).
• Siêu quy tắc phi mâu thuẫn: Loại trừ mâu thuẫn trực tiếp giữa các luận điểm, mâu thuẫn tiền giả định và mâu thuẫn đối với tri thức nền về thế giới.
• Siêu quy tắc quan hệ: Đảm bảo mỗi luận cứ, ví dụ đưa ra đều phải trực tiếp phục vụ cho việc làm sáng tỏ luận điểm và bảo vệ quan điểm chung của văn bản.

Chapitre 4: Didactique de l'écrit et de la cohérence du texte argumentatif en FLE (Phương pháp luận dạy viết và dạy liên kết văn bản nghị luận trong tiếng Pháp ngoại ngữ)

Chương 4 khảo sát các mô hình lý thuyết dạy viết trong môi trường ngoại ngữ, phân tích sâu mô hình tiến trình nhận thức của Hayes và Flower (1980) cùng những đóng góp và hạn chế của nó. Tác giả phân tích các thao tác nhận thức trong từng bước: lập kế hoạch, chuyển dịch văn bản, và nhấn mạnh vai trò của khâu đọc soát - viết lại (révision/réécriture) có định hướng thông qua các hoạt động sư phạm. Trên cơ sở đó, chương này đề xuất các nguyên tắc xây dựng mô hình dạy học thể loại nghị luận: lấy thể loại diễn ngôn làm trung tâm, lựa chọn văn bản mẫu phù hợp, tổ chức hệ thống giàn giáo sư phạm (étayages) và hướng dẫn sinh viên tự kiểm soát tiến trình tạo lập văn bản.

---

Phần thứ hai: Nghiên cứu thực địa (Deuxième partie : Recherche de terrain)

Chapitre 5: Méthodologie de la recherche-action (Phương pháp luận nghiên cứu - hành động)

Chương 5 trình bày toàn bộ thiết kế phương pháp luận nghiên cứu - hành động. Tác giả phân tích bối cảnh chương trình đào tạo tại Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Pháp (DLCF, ULEI-UNVH), đối chiếu mục tiêu kỹ năng viết theo Khung tham chiếu chung Châu Âu về ngôn ngữ (CECRL) và Khung năng lực ngoại ngữ Việt Nam (CVRL). Tác giả mô tả các bước trong chu trình nghiên cứu - hành động theo Liu (1997), xác định công cụ đo lường trung tâm là Bảng tiêu chí đánh giá tính liên kết của văn bản nghị luận (Grille critériée de la cohérence du texte argumentatif) do chính tác giả thiết kế dựa trên 4 siêu quy tắc của Charolles và cấu trúc thành tố của Gagnon.

Nhóm tiêu chí lớn	Các tiêu chí thành phần được lượng hóa
Cấu trúc vĩ mô (Macrostructure)	Đặt vấn đề (Problématique), Triển khai đoạn (Développement), Kết luận (Conclusion)
Tiến triển thông tin (Progression)	Lượng thông tin mới (Apport), Mạch lạc ý (Enchaînement), Hệ thống từ nối (Connecteurs)
Tính liên tục / Phép lặp (Répétition)	Từ hạn định (Déterminant), Đại từ thay thế (Pronom), Cụm từ thay thế danh ngữ (Substitut)
Sử dụng từ vựng (Vocabulaire)	Tính chuẩn xác và thích hợp của từ ngữ theo ngữ cảnh nghị luận

Chapitre 6: Erreurs de cohérence dans des copies d'étudiants (Lỗi liên kết trong bài viết của sinh viên)

Chương 6 tiến hành chẩn đoán định lượng và phân tích định tính lỗi liên kết trên mẫu bài làm của sinh viên khóa 2018-2022. Kết quả thống kê số lượng và tần suất lỗi được phân bố theo 4 siêu quy tắc của Charolles:

Nhóm quy tắc liên kết	Tỷ lệ / Đặc điểm lỗi điển hình trong bài viết sinh viên
Siêu quy tắc quan hệ (Relation)	Chiếm tỷ lệ cao; lỗi lạc đề cục bộ, đưa dẫn chứng không liên quan đến luận điểm, thiếu gắn kết giữa bối cảnh và vấn đề nghị luận.
Siêu quy tắc lặp (Répétition)	Lỗi sử dụng sai mạo từ/từ hạn định (déterminants), nhầm lẫn quy chiếu đại từ (pronoms anaphoriques), lặp từ vựng cơ học do thiếu vốn từ thay thế danh ngữ (substituts lexicaux).
Siêu quy tắc tiến triển (Progression)	Lỗi lặp ý (dậm chân tại chỗ, thiếu apport mới), phân đoạn văn bản tùy tiện, lạm dụng hoặc dùng sai chức năng ngữ nghĩa của từ nối (connecteurs).
Siêu quy tắc phi mâu thuẫn (Non-contradiction)	Lỗi mâu thuẫn nội tại giữa các luận cứ trong cùng một đoạn, hoặc mâu thuẫn giữa quan điểm ở phần mở bài và giải pháp ở phần kết bài.

Chapitre 7: Pratique d'enseignement-apprentissage de la cohérence du texte argumentatif (Thực trạng dạy và học liên kết văn bản nghị luận)

Chương 7 trình bày kết quả điều tra qua bảng hỏi đối với sinh viên và giảng viên khoa DLCF:

• Kết quả khảo sát sinh viên: Phần lớn sinh viên nhận thức được tầm quan trọng của tính liên kết nhưng cảm thấy áp lực và thiếu tự tin khi viết bài nghị luận. Khó khăn lớn nhất của sinh viên nằm ở khâu tìm ý, sắp xếp ý logic, sử dụng từ nối chính xác và kiểm soát cấu trúc đoạn. Các hoạt động tự luyện viết ở nhà chủ yếu mang tính đối phó, thiếu quy trình tự đọc soát và sửa chữa bài bản.
• Kết quả khảo sát giảng viên: Đa số giảng viên nhận định sinh viên gặp vấn đề nghiêm trọng về tính liên kết ở cả cấp độ vi mô lẫn vĩ mô. Tuy nhiên, trong thực tế giảng dạy, thời lượng dành cho việc hướng dẫn các kỹ thuật liên kết chuyên sâu còn hạn chế; việc chấm chữa bài chủ yếu tập trung vào lỗi ngữ pháp, chính tả và từ vựng cục bộ hơn là hướng dẫn sửa đổi cấu trúc liên kết văn bản tổng thể.

Chapitre 8: Dispositif d'enseignement de la cohérence du texte argumentatif (Mô hình dạy học liên kết văn bản nghị luận)

Chương 8 mô tả chi tiết việc xây dựng, áp dụng và đánh giá thực nghiệm mô hình dạy học cải biên từ mô hình "Itinéraires" của Colognesi (2015). Mô hình tích hợp 4 điểm điều chỉnh cốt lõi:

1. Công cụ tin học: Hỗ trợ tìm kiếm tư liệu, soạn thảo và xử lý văn bản.
2. Hệ thống giàn giáo sư phạm (Étayages): Cung cấp văn bản mẫu, phiếu định hướng, bảng tiêu chí đánh giá chi tiết.
3. Tương tác đồng đẳng (Interactions entre pairs): Tổ chức hoạt động nhận xét, đánh giá chéo giữa các sinh viên dựa trên bảng tiêu chí.
4. Điều hòa siêu nhận thức (Médiations métacognitives): Hướng dẫn sinh viên tự phản tỉnh về tiến trình viết và các quyết định lựa chọn ngôn ngữ liên kết của bản thân.

Quy trình thực nghiệm được triển khai so sánh giữa Nhóm thực nghiệm (Groupe expérimental - GE, lớp 19F7) áp dụng mô hình Itinéraires cải biên và Nhóm đối chứng (Groupe contrôle - GC, lớp 19F6) học theo chương trình truyền thống. Dữ liệu được thu thập qua các bài viết trước can thiệp (Texte A) và sau can thiệp (Texte B).

Kết quả phân tích thống kê điểm trung bình (Moyennes) và độ lệch chuẩn (Déviations-standard) cho thấy:

• Ở bài viết đầu vào (Texte A) và điểm thi giữa kỳ, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm GE và GC.
• Ở bài viết sau can thiệp (Texte B), nhóm thực nghiệm GE đạt mức tiến bộ vượt bậc so với nhóm đối chứng GC trên toàn bộ 10 biến số tiêu chí: Vấn đề (Problématique), Từ vựng (Vocabulaire), Triển khai đoạn (Développement), Kết luận (Conclusion), Từ hạn định (Déterminant), Đại từ (Pronom), Cụm từ thay thế (Substitut), Lượng thông tin mới (Apport), Mạch lạc liên kết ý (Enchaînement) và Từ nối (Connecteurs). Phân tích đối sánh định tính giữa hai bài viết đạt điểm cao nhất của hai nhóm (Confrontation des deux meilleures copies) khẳng định nhóm GE thể hiện sự vượt trội rõ rệt về tính mạch lạc, cấu trúc lập luận chặt chẽ và khả năng duy trì dòng phát triển chủ đề.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ mối quan hệ giao thoa giữa ngôn ngữ học văn bản, lý thuyết thể loại diễn ngôn và lý thuyết lập luận trong việc tiếp cận tính liên kết văn bản tiếng Pháp.
2. Thao tác hóa thành công khái niệm "tính liên kết văn bản" vốn trừu tượng thành một hệ thống tiêu chí cụ thể, rõ ràng và có thể đo lường được trong thể loại văn bản nghị luận, dựa trên việc kết hợp 4 siêu quy tắc của Charolles (1978) với mô hình cấu trúc thành tố của Gagnon (1998) và mô hình chuỗi lập luận của Adam (2005).

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Thiết kế và chuẩn hóa Bảng tiêu chí đánh giá tính liên kết văn bản nghị luận (Grille critériée de la cohérence du texte argumentatif), cung cấp một công cụ sư phạm trực quan, tin cậy cho giảng viên trong việc giảng dạy, chấm bài, phản hồi lỗi, và cho sinh viên trong việc tự đọc soát, chỉnh sửa văn bản.
2. Cung cấp bức tranh toàn diện, có số liệu định lượng và minh chứng định tính xác thực về các dạng lỗi liên kết văn bản thường gặp ở sinh viên Việt Nam học chuyên ngữ tiếng Pháp.
3. Thử nghiệm và hoàn thiện mô hình dạy học "Itinéraires" cải biên phù hợp với bối cảnh đào tạo đại học tại Việt Nam, chứng minh tính hiệu quả vượt trội của mô hình trong việc cải thiện năng lực tạo lập văn bản nghị luận mạch lạc.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với chương trình đào tạo: Đổi mới chương trình giảng dạy kỹ năng viết FLE theo hướng tiếp cận thể loại diễn ngôn và tiến trình viết nhận thức, thay vì chỉ tập trung vào các kiểu loại văn bản tĩnh và ngữ pháp câu đơn thuần.
• Đối với giảng viên: Áp dụng bảng tiêu chí đánh giá tường minh trong các giờ dạy viết và chữa bài; tăng cường các hoạt động hỗ trợ giàn giáo sư phạm, tổ chức phản hồi chéo giữa người học và rèn luyện kỹ năng đọc soát - viết lại (révision/réécriture).
• Đối với sinh viên: Sử dụng bảng tiêu chí liên kết như một công cụ tự học và tự điều chỉnh siêu nhận thức trong suốt tiến trình viết bài nghị luận.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên phạm vi và điều kiện thực hiện được văn bản đề cập, luận án ghi nhận một số giới hạn:

• Phạm vi khảo sát và mẫu thực nghiệm: Nghiên cứu thực địa được tiến hành tập trung tại Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Pháp (DLCF) thuộc Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội (ULEI-UNVH) với hai lớp sinh viên cụ thể (19F7 và 19F6). Quy mô mẫu này phù hợp với đặc thù nghiên cứu - hành động nhưng cần thận trọng khi khái quát hóa cho toàn bộ các cơ sở đào tạo tiếng Pháp khác tại Việt Nam.
• Thể loại văn bản: Luận án tập trung chuyên sâu vào thể loại văn bản nghị luận dạng bài luận học thuật và bài xã luận báo chí; các thể loại văn bản học thuật chuyên sâu khác chưa được khảo sát trực tiếp.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng việc ứng dụng và kiểm chứng mô hình "Itinéraires" cải biên sang các thể loại văn bản viết khác (như văn bản giải thích, thuyết minh, báo cáo khoa học), cũng như chuyển giao mô hình cho các nhóm đối tượng người học tiếng Pháp ở các trình độ khác nhau trong hệ thống giáo dục đại học.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp khung lý thuyết mẫu mực về ngôn ngữ học văn bản ứng dụng, phương pháp thiết kế nghiên cứu - hành động (Action-research) trong giáo dục ngoại ngữ, và cách thức kết hợp định tính - định lượng trong phân tích lỗi diễn ngôn.
• Giảng viên tiếng Pháp (FLE): Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị tại Chương 5 và Chương 8, đặc biệt là Bảng tiêu chí đánh giá liên kết (Grille critériée) và quy trình tổ chức chuỗi hoạt động sư phạm giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy kỹ năng viết và chữa bài.
• Nhà xây dựng chương trình và người làm chính sách đào tạo ngoại ngữ: Cung cấp cơ sở khoa học để điều chỉnh giáo trình, chuẩn đầu ra kỹ năng viết theo hướng tiếp cận thể loại diễn ngôn, đáp ứng các tiêu chuẩn của CECRL và CVRL.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng khung lý thuyết nào để phân tích và đánh giá tính liên kết của văn bản nghị luận?

Luận án kết hợp hệ thống 4 siêu quy tắc liên kết văn bản của Charolles (1978) (siêu quy tắc lặp, tiến triển, phi mâu thuẫn, quan hệ) với mô hình cấu trúc chuỗi lập luận của Adam (1992, 2005) và cấu trúc thành tố văn bản nghị luận của Gagnon (1998) (Bối cảnh, Vấn đề, Quan điểm, Giới thiệu luận cứ, Triển khai luận cứ, Kết luận).

2. Sinh viên Việt Nam học tiếng Pháp thường gặp những khó khăn cụ thể nào nhất về tính liên kết?

Theo kết quả chẩn đoán ở Chương 6, sinh viên gặp khó khăn lớn nhất ở: 1) Lỗi quan hệ logic (lạc đề cục bộ, dẫn chứng không thích hợp); 2) Lỗi lặp và duy trì chủ đề (sai mạo từ/từ hạn định, nhầm lẫn đại từ hồi chỉ, lặp từ vựng do thiếu vốn từ thay thế danh ngữ); 3) Lỗi tiến triển thông tin (lặp ý, lạm dụng hoặc dùng sai chức năng từ nối); 4) Lỗi đứt gãy cấu trúc lập luận giữa mở bài, thân bài và kết luận.

3. Mô hình dạy học "Itinéraires" của Colognesi (2015) đã được tác giả điều chỉnh như thế nào?

Tác giả đã cải biên mô hình trên 4 phương diện: tích hợp công cụ tin học hỗ trợ viết; bổ sung hệ thống giàn giáo sư phạm (bảng tiêu chí, phiếu hướng dẫn, văn bản mẫu); tổ chức hoạt động tương tác và đánh giá chéo giữa các cặp bạn học (interactions entre pairs); và đẩy mạnh hoạt động điều hòa siêu nhận thức (médiations métacognitives) giúp sinh viên tự nhận thức và sửa đổi tiến trình viết.

4. Kết quả thực nghiệm sư phạm ở Chương 8 đã chứng minh điều gì?

Kết quả so sánh giữa nhóm thực nghiệm (GE - lớp 19F7) và nhóm đối chứng (GC - lớp 19F6) cho thấy nhóm GE đạt điểm số trung bình cao hơn rõ rệt và đồng đều trên cả 10 biến số tiêu chí đánh giá tính liên kết (Problématique, Vocabulaire, Développement, Conclusion, Déterminant, Pronom, Substitut, Apport, Enchaînement, Connecteurs), chứng minh tính hiệu quả của mô hình can thiệp sư phạm.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Hồng Hải là một công trình nghiên cứu toàn diện kết hợp giữa ngôn ngữ học văn bản và phương pháp luận dạy học tiếng Pháp ngoại ngữ (FLE). Thông qua phương pháp nghiên cứu - hành động chặt chẽ, luận án đã thao tác hóa thành công khái niệm liên kết văn bản nghị luận thông qua bảng tiêu chí đánh giá chuẩn xác và xây dựng mô hình dạy học "Itinéraires" cải biên có giá trị thực tiễn cao. Kết quả nghiên cứu đóng góp thiết thực vào việc nâng cao chất lượng đào tạo kỹ năng viết tiếng Pháp tại các trường đại học ở Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

UNIVERSITÉ DE HANOÏ Département d’études post-universitaires UNIVERSITÉ CATHOLIQUE DE LOUVAIN Faculté de philosophie, arts et lettres NGUYỄN HỒNG HẢI LA COHÉRENCE TEXTUELLE EN FRANÇAIS ET APPLICATIONS PÉDAGOGIQUES THÈSE DE DOCTORAT HANOÏ , 2022 download by : [e-mail] ĐẠI HỌC HÀ NỘI Khoa Đào tạo Sau Đại học ĐẠI HỌC CÔNG GIÁO LOUVAIN Khoa triết học, nghệ thuật và văn chương NGUYỄN HỒNG HẢI NGHIÊN CỨU HỆ THỐNG LIÊN KẾT VĂN BẢN TIẾNG PHÁP ỨNG DỤNG VÀO GIẢNG DẠY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ PHÁP HÀ NỘI - 2022 download by : [e-mail] UNIVERSITÉ DE HANOÏ Département d’études post-universitaires UNIVERSITÉ CATHOLIQUE DE LOUVAIN Faculté de philosophie, arts et lettres LA COHÉRENCE TEXTUELLE EN FRANÇAIS ET APPLICATIONS PÉDAGOGIQUES THÈSE DE DOCTORAT Présentée par : NGUYEN Hong Hai Sous la direction des professeurs : Prof. Silvia LUCCHINI (UCLouvain) Prof. VU Van Dai (UH) Spécialité : Langue française Code : 9.03 En vue de l’obtention du grade de Docteur en Langue Française (Université de Hanoi) et Docteur en Langues et Lettres (Université Catholique de Louvain) HANOÏ, 2022 download by : [e-mail] ĐẠI HỌC HÀ NỘI Khoa Đào tạo Sau Đại học ĐẠI HỌC CÔNG GIÁO LOUVAIN Khoa triết học, nghệ thuật và văn chương NGHIÊN CỨU HỆ THỐNG LIÊN KẾT VĂN BẢN TIẾNG PHÁP ỨNG DỤNG VÀO GIẢNG DẠY LUẬN ÁN TIẾN SĨ Nghiên cứu sinh : Nguyễn Hồng Hải Hướng dẫn khoa học : GS. Silvia Lucchini (Đại học Công giáo Louvain) GS.

Vũ Văn Đại (Đại học Hà Nội) Chuyên ngành: Ngôn ngữ Pháp Mã ngành : 9.03 Để được công nhận Tiến sĩ Ngôn ngữ Pháp (Đại học Hà Nội) và Tiến sĩ Ngôn ngữ và Văn chương (Đại học Louvain) HÀ NỘI - 2022 download by : [e-mail] LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu riêng của tôi. Các số liệu, kết quả của luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác, trừ phần trích dẫn. Tác giả luận án Nguyễn Hồng Hải download by : [e-mail] RÉSUMÉ Cette recherche se veut avant tout une contribution efficace pour résoudre la problématique des productions textuelles écrites, particulièrement des textes argumentatifs. Notre but est de proposer un dispositif didactique permettant aux étudiants vietnamiens de français langue étrangère (FLE) d’améliorer la cohérence des textes argumentatifs.

Pour construire le cadre théorique qui sous-tend notre thèse, nous avons abordé les concepts clés que sont le texte argumentatif, le genre discursif et la cohérence textuelle. Dans une perspective didactique, nous avons adopté la notion opératoire de la cohérence textuelle formulée en 4 métarègles complémentaires proposée par Charolles (1978). Concernant la compétence scripturale, nous avons fait une analyse critique des modèles didactiques d’écriture et des dispositifs visant l’enseignement de la production de genres écrits sur la base des processus rédactionnels. Afin de proposer un dispositif d’enseignement de la cohérence textuelle dans notre contexte universitaire, nous avons suivi les étapes d’une recherche-action, en commençant par l’analyse de la situation problématique à partir d’observables : des copies d’étudiants et les réponses à des questionnaires adressés aux étudiants et aux enseignants.

Les résultats de ces analyses nous ont informée d’une part des difficultés que rencontrent les étudiants en matière de cohérence du texte argumentatif et, d’autre part, des pratiques d’enseignement- apprentissage qui sont susceptibles d’en rendre compte. À partir des constats sur la situation problématique, nous avons adopté le dispositif « Itinéraires » (Colognesi, 2015), adapté sur le plan des outils informatiques, des étayages, des interactions entre pairs et des médiations métacognitives. Ce dispositif adapté a été mis en expérimentation et a reçu une évaluation positive avant d’être modifié pour des transferts ultérieurs. Mots-clés : texte argumentatif, écriture, cohérence textuelle, grille, dispositif « Itinéraires ».

download by : [e-mail] REMERCIEMENTS Je tiens à adresser en premier lieu mes remerciements à Wallonie-Bruxelles International, qui m’a octroyé une bourse me permettant d’effectuer des séjours d’études en Belgique pendant ma formation doctorale. Je suis particulièrement et profondément reconnaissante à l’égard de mes professeurs, Madame Silvia Lucchini et Monsieur Vu Van Dai qui m’ont patiemment suivie tout au long de ce travail en me prodiguant toujours des conseils adéquats sans lesquels cette thèse n’aurait jamais abouti à la soutenance. J’apprécie énormément leurs compétences scientifique et méthodologique qui m’ont guidée dans cette recherche de longue haleine. De plus, leur grande disponibilité et leurs encouragements répétés m’ont permis de relever le défi de ce travail, surtout lors de sa finalisation.

Je voudrais aussi témoigner ma gratitude envers Madame Anne-Catherine Simon, professeure à l’Université catholique de Louvain et Monsieur Tran Van Cong, professeur à l’Université de Hanoï qui ont accepté de faire partie de mon comité d’accompagnement et qui m’ont donné des suggestions et remarques précieuses pour la bonne conduite de la recherche. Ma gratitude va également à Madame Lafont-Terranova, professeure émérite à l’Université d’Orléans, Madame Gagnon, professeure de la Haute École Pédagogique du canton du Vaud, Monsieur Colognesi, professeur l’Université Catholique de Louvain, Madame Nguyen Thi Cuc Phuong et Monsieur Duong Cong Minh, professeurs à l’Université de Hanoï pour leurs remarques précieuses pendant et après la défense privée sans lesquelles je n’aurais pas pu finaliser ma thèse. Mes remerciements sont aussi adressés aux collègues du Département de Langue et de Civilisation Françaises, Université de Langues et d’Études Internationales-Université Nationale du Vietnam à Hanoï, qui ont eu la gentillesse de répondre à mes enquêtes et qui m’ont apporté de grands encouragements durant mes études de doctorat. Mes remerciements vont également aux étudiants des classes 19F7 et 19F6 qui ont participé avec enthousiasme à l’expérimentation et à l’ensemble des étudiants du Département qui ont accepté de répondre aux questionnaires.

Enfin, je dédie ce travail à mes proches, surtout à ma mère, qui, à tout moment, constitue pour moi un support moral irremplaçable. download by : [e-mail] TABLE DES MATIÈRES LISTE DES TABLEAUX ET FIGURES. 7 LISTE DES ABRÉVIATIONS. 11 PREMIÈRE PARTIE : CADRE THÉORIQUE.

Notion de texte. Notion de discours. Texte et discours. Notion de genre.

Dimension fondamentale de l’argumentation. Séquence textuelle argumentative. Composants du texte argumentatif. Conclusion du chapitre 1.

Notion de cohérence textuelle. Cohérence implicite-phénomène d’interprétation. Cohérence explicite - phénomène local et global. Cohérence macrostructurelle et microstructurelle.

Les rapports logiques entre les idées. Cohérence et cohésion. 47 1 download by : skknchat@gmail. Recherche d’une définition opératoire de la cohérence.

Conclusion du chapitre 2. Cohérence du texte argumentatif. Métarègle de répétition. Recouvrements présuppositionnels et reprises d’inférence.

Métarègle de progression. Marqueurs de relation. Métarègle de non-contradiction. Contradiction inférentielle et présuppositionnelle.

Contradiction de représentation du monde. Métarègle de relation. Conclusion du chapitre 3. Didactique de l’écrit et de la cohérence du texte argumentatif en FLE.

Modèles pour la production écrite en langue étrangère. Modèle de Hayes et Flower. 96 2 download by : skknchat@gmail. Intérêts et limites du modèle de Hayes et Flower.

Étapes du processus rédactionnel. Mise en texte. Révision et réécriture. Révision/réécriture et activités didactiques.

Principes d’élaboration du dispositif didactique .Enseignement d’un genre argumentatif. Choix des textes. Étayages de l’enseignant. Conclusion du chapitre 4.

111 Conclusion de la première partie. 112 DEUXIÈME PARTIE : RECHERCHE DE TERRAIN. Contexte et sujets d’étude. Programme d’enseignement du français et objectifs de l’écriture.

Enseignement actuel de l’écriture du texte argumentatif et de la cohérence. Participants à la recherche de terrain. Méthodologie de la recherche-action. Étapes de la recherche-action.

123 3 download by : skknchat@gmail. Description générale de notre recherche-action. Grille critériée de la cohérence. Principe d’élaboration de la grille critériée.

Présentation et mode d’utilisation de la grille critériée. Conclusion du chapitre 5. Erreurs de cohérence dans des copies d’étudiants. Méthodologie du diagnostic des erreurs.

Échantillon d’étudiants et copies de texte recueillies. Collecte de données et modalités d’analyse. Métarègle de relation. Métarègle de répétition.

Métarègle de progression. Conclusion du chapitre 6. Pratique d’enseignement-apprentissage de la cohérence du texte argumentatif. Méthodologie des enquêtes par questionnaires.

Structure des questionnaires. Population de l’enquête par questionnaires. Déroulement des enquêtes par questionnaires. Résultats des questionnaires auprès des étudiants.

Profil des enquêtés et leur attitude envers l’écriture. Représentations de la cohérence textuelle et du texte argumentatif. Difficultés rencontrées à l’écriture du texte argumentatif. 154 4 download by : skknchat@gmail.

Pratique d’apprentissage de l’écriture du texte argumentatif. Résultats des questionnaires auprès des enseignants. Représentation de la cohérence textuelle et du texte argumentatif. Perception des difficultés en écriture des textes argumentatifs des étudiants.

Pratique d’enseignement de l’écriture du texte argumentatif. Conclusion du chapitre 7. Dispositif d’enseignement de la cohérence du texte argumentatif. Application du dispositif Itinéraires.

Adaptations du dispositif. Introduction d’outils informatiques. Adaptation des étayages. Adaptation des interactions entre pairs.

Adaptation des médiations métacognitives. Méthodologie de l’expérimentation du dispositif. Objectifs et hypothèses de l’expérimentation. Expérimentatrice et participants.

Déroulement de l’expérimentation. Collecte de données et modalités d’analyses. Comparaison des moyennes obtenues par les deux groupes à chaque production. Comparaison des moyennes obtenues par les deux groupes.

196 5 download by : skknchat@gmail. Comparaison des moyennes obtenues d’une écriture à l’autre dans chaque groupe. Comparaison des moyennes obtenues par les deux groupes pour chaque critère d’évaluation. Évolution pendant l’expérimentation.

Évolution par rapport au groupe contrôle. Conclusion du chapitre 8. 225 Conclusion de la 2e partie. 236 6 download by : [e-mail] LISTE DES TABLEAUX ET FIGURES Tableau 1.

Structure du texte argumentatif d’après Gagnon (1998, p. Classification des connecteurs selon leur fonction. Attitude de locution pour les temps commentatifs et narratifs d’après Weinrich (1973, p. Perspective de locution d’après Weinrich (1973, p.

Mise en relief d’après Weinrich (1973, p. Objectifs pour l’écriture en français du DLCF de l’ULEI-UNVH. Progression de l’enseignement de l’écriture du texte argumentatif. Grille critériée de la cohérence du texte argumentatif.

Moyenne des occurrences d’erreurs liées à la cohérence dans des copies d’étudiants de la promotion 2018-2022. Notes pour l’examen partiel de la production écrite dans le GE et le GE. Séquences didactiques du dispositif Itinéraires adapté (pour le GE) et de celui en usage au DLCF (pour le GC). Moyennes et déviations-standard des résultats aux différents textes du groupe expérimental (GE) et du groupe contrôle (GC).

Moyennes et déviations-standard des résultats aux différents textes, pour les variables Problématique, Vocabulaire, Développement, Conclusion, Déterminant, Pronom, Substitut, Apport, Enchaînement, Connecteurs, du groupe expérimental (GE) et du groupe contrôle (GC). Confrontation des deux meilleures copies du texte B du GE et du GC. Schéma de la structure prototype de la séquence argumentative d’après Adam (2005, p. Schéma de la superstructure du texte argumentatif d’après Van Dijk (1980).

30 7 download by : skknchat@gmail. Schéma de la séquence argumentative du texte d’après Adam (1996, p. Schéma de la séquence argumentative du texte d’après Adam (1996, p. Schéma des trois actes aux trois niveaux du texte d’après Lundquist (1980, p.

Schéma présentant des pronoms remplaçant un constituant. Source : élaboration propre. Schéma de la progression à thème constant d’après Combettes (1983). Schéma de la progression linéaire simple d’après Combettes (1983).

Schéma de la progression à thèmes dérivés d’après Combettes (1983). Représentation schématique du processus d’écriture d’après Hayes et Flower (1980, p. Les cycles de la recherche-action d’après Liu (1997, p. Graphique présentant la distribution des erreurs de cohérence par catégories.

Graphique présentant le pourcentage d’étudiants selon la source de déplaisir dans les séances de l’écriture du texte argumentatif. Graphique exprimant le pourcentage d’étudiants répartis selon les activités pour s’entraîner sur l’écriture des textes argumentatifs à la maison. Schématisation du dispositif Itinéraires (Colognesi, 2015) adapté pour l’enseignement de la cohérence du texte argumentatif aux étudiants du DLCF.