Nghiên Cứu Về Liên Kết Và Mạch Lạc Trong Văn Bản Khoa Học

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm liên kết và mạch lạc trong văn bản khoa học qua các bài báo khoa học xã hội và nhân văn, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hí Hõn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Liên Kết Và Mạch Lạc Trong Văn Bản Khoa Học
• Loại tài liệu: Luận án
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu
• Câu hỏi và Giả thuyết nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về liên kết và mạch lạc
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu văn bản khoa học và các bài báo khoa học trên thế giới và Việt Nam
• 1.1.3. Những vấn đề còn bỏ ngỏ
• 1.2. Liên kết và mạch lạc
• 1.3. Văn bản - văn bản khoa học và bài báo Khoa học Xã hội và Nhân văn
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM LIÊN KẾT TRONG CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
• 2.1. Các phép liên kết đặc thù trong các bài báo Khoa học Xã hội và Nhân văn
• 2.1.1. Phép liên kết từ vựng
• 2.1.2. Phép quy chiếu
• 2.1.3. Phép thế và phép tỉnh lược
• 2.2. Một số đặc trưng liên kết trong các bài báo Khoa học Xã hội và Nhân văn
• 2.2.1. Sự phối hợp hiệu quả của các phép liên kết trong các bài báo KHXH&NV
• 2.2.2. Phương tiện liên kết đặc trưng trong các bài báo KHXH&NV
• 2.2.3. Liên kết trong các bài báo Khoa học Xã hội và liên kết trong các bài báo Khoa học Nhân văn
• 2.2.4. Liên kết trong các bài báo khoa học và liên kết trong các văn bản thuộc phong cách chức năng khác
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM MẠCH LẠC TRONG CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
• 3.1. Mạch lạc trong quan hệ đề tài - chủ đề
• 3.2. Mạch lạc trong quan hệ lập luận
• 3.2.1. Cấu trúc lập luận trong phần Kết quả nghiên cứu và phần Kết luận của bài báo Khoa học Xã hội và Nhân văn
• 3.2.2. Quan hệ lập luận trong phần Dẫn nhập, phần Kết luận của các bài báo Khoa học Xã hội và Nhân văn
• 3.3. Mạch lạc trong trật tự hợp lý giữa các câu, các đoạn và cấu trúc toàn văn bản
• 3.3.1. Mạch lạc trong trật tự hợp lý giữa các câu, các đoạn
• 3.3.2. Mạch lạc trong cấu trúc văn bản
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Liên Kết và Mạch Lạc Khám Phá

Nghiên cứu về văn bản từ những năm 1950 đã cho thấy tầm quan trọng của liên kết trong việc tạo nên tính hoàn chỉnh. Theo Moskalskaja, tính liên kết thể hiện sự hoàn chỉnh về cấu trúc, nghĩa và giao tiếp. Halliday và Hasan (1976) xây dựng hệ thống các phép liên kết trong tiếng Anh, nhấn mạnh ý nghĩa của chúng trong việc làm rõ các mệnh đề. Van Dijk (1977) lưu ý rằng liên kết hình thức không đủ để tạo mạch lạc, cần dựa trên ngữ nghĩa. De Beaugrande và Dressler (1981) xem liên kết và mạch lạc là hai trong bảy đặc điểm của văn bản. Galperin nhấn mạnh rằng liên kết làm cho thông tin được giải thích nhất quán, bao gồm cả phương tiện logic, liên tưởng và tu từ.

1.1. Liên kết và Mạch Lạc trong Ngôn Ngữ Học Hiện Đại

Các công trình nghiên cứu hiện đại tiếp tục khẳng định vai trò của liên kết và mạch lạc. Brown và Yule (1983) nhấn mạnh tầm quan trọng của chúng trong diễn ngôn. David Nunan (1993) cho rằng mạch lạc là khả năng người đọc/người nghe sử dụng kiến thức ngôn ngữ để hiểu văn bản và liên hệ với thế giới bên ngoài. Các nhà nghiên cứu thống nhất rằng liên kết là việc sử dụng các phương tiện liên kết hình thức, còn mạch lạc là sự nối kết về mặt ngữ nghĩa giữa các thành phần trong văn bản và phù hợp với tình huống ngoài văn bản. "Một văn bản là một đoạn ngôn ngữ có mạch lạc ở hai mặt: nó mạch lạc đối với ngữ cảnh và vì vậy mà nó nhất quán trong trường ngữ vực". (Halliday và Hasan, 1976).

1.2. Ứng Dụng của Liên Kết và Mạch Lạc trong Thực Tiễn

Liên kết và mạch lạc được ứng dụng rộng rãi trong nhiều ngôn ngữ khác nhau, trong ngôn ngữ học máy tính, và trong phân tích văn bản khoa học kỹ thuật. Tầm quan trọng của chúng được khẳng định trong nhiều loại văn bản, bao gồm cả những hướng dẫn sử dụng và tạo lập văn bản. Nghiên cứu về liên kết và mạch lạc cung cấp thông tin hữu ích cho ngôn ngữ học ứng dụng và nghiên cứu dịch thuật, đặc biệt là trong giảng dạy ngôn ngữ. Furkó (2013) cho rằng, nghiên cứu về liên kết có tầm quan trọng lớn, bởi chúng đóng vai trò chủ chốt trong việc tạo ra các mối quan hệ mạch lạc và ý nghĩa VB.

II. Phân Tích Vấn Đề Mối Quan Hệ Giữa Liên Kết và Mạch Lạc

Mối quan hệ giữa liên kết và mạch lạc là một chủ đề được tranh luận rộng rãi. Một số quan điểm cho rằng chúng là hai hiện tượng riêng biệt, trong đó văn bản có thể mạch lạc mà không cần liên kết. Ngược lại, có quan điểm cho rằng liên kết góp phần tạo ra mạch lạc. Halliday và Hasan cho rằng liên kết có nghĩa là sự mạch lạc trong một văn bản, trong khi mạch lạc là sự mạch lạc của văn bản với ngữ cảnh bên ngoài. Wales cho rằng mạch lạc là liên kết ngữ nghĩa (semantic cohesion), còn liên kết là mạch lạc văn bản (textual coherence).

2.1. Quan Điểm Tách Biệt Giữa Liên Kết và Mạch Lạc

Quan điểm này cho rằng, liên kết và mạch lạc là hai tiêu chuẩn riêng biệt của tính văn bản (textuality). Enkvist (1978), Widdowson (1978), Ellis (1992), Hellman (1995), Sanford & Moxey ( 1995 ) cho rằng mạch lạc quyết định một chuỗi câu là văn bản và không cần sử dụng các phép liên kết. De Beaugrande và Dressler cho rằng đó là hai hiện tượng riêng biệt rõ ràng, không ảnh hưởng đến nhau. Bell (1991) cũng quan niệm liên kết và mạch lạc là hai thuộc tính không thể thiếu của văn bản nhưng chúng có sự phân biệt nhau.

2.2. Liên Kết Là Yếu Tố Tạo Nên Mạch Lạc Nghiên Cứu Chuyên Sâu

Quan điểm này đề cao vai trò của liên kết trong việc tạo ra sự mạch lạc trong các văn bản. Hoey (1991), Parsons (1991), Hoover (1997), Martin (1992), Thompson (1994), Dahl năm 2000 khẳng định điều này. Furkó (2013) cho rằng, dù liên kết chỉ đóng vai trò là yếu tố nhỏ trong diễn ngôn/ văn bản, nhƣng nghiên cứu về chúng có tầm quan trọng lớn nhất, bởi chúng đóng vai trò chủ chốt trong việc tạo ra các mối quan hệ mạch lạc và ý nghĩa VB.

III. Phương Pháp Liên Kết Từ Vựng Hiệu Quả Trong Văn Bản Khoa Học

Một trong những phương pháp liên kết quan trọng trong văn bản khoa học là liên kết từ vựng. Đây là cách sử dụng từ ngữ một cách có hệ thống để tạo ra sự mạch lạc và thống nhất trong văn bản. Các loại liên kết từ vựng bao gồm lặp từ, đồng nghĩa, trái nghĩa, bao hàm, liên tưởng. Việc lựa chọn và sử dụng các phép liên kết từ vựng phù hợp giúp người đọc dễ dàng theo dõi và hiểu được thông tin trong văn bản khoa học.

3.1. Lặp Từ và Các Biến Thể Của Lặp Từ Trong Văn Bản

Lặp từ là việc sử dụng lại một từ hoặc cụm từ đã xuất hiện trước đó trong văn bản. Điều này giúp nhấn mạnh khái niệm và tạo sự liên tục. Các biến thể của lặp từ bao gồm lặp từ nguyên dạng, lặp từ với hình thái biến đổi (ví dụ: từ loại khác), và lặp từ với các từ đồng nghĩa hoặc gần nghĩa. Việc sử dụng lặp từ cần được thực hiện một cách khéo léo để tránh gây nhàm chán cho người đọc.

3.2. Sử Dụng Đồng Nghĩa và Trái Nghĩa Để Tạo Liên Kết Mạch Lạc

Đồng nghĩa và trái nghĩa là những công cụ hữu ích để tạo sự đa dạng và phong phú cho văn bản, đồng thời vẫn đảm bảo tính mạch lạc. Việc sử dụng các từ đồng nghĩa giúp tránh lặp lại một từ duy nhất quá nhiều lần, trong khi các từ trái nghĩa có thể được sử dụng để tạo ra sự đối lập và làm nổi bật ý nghĩa. "Liên kết từ vựng là một phạm trù không thể tách rời của văn bản, chính sự liên kết làm cho thông tin nội dung sự việc được lý giải nhất quán" (I. Galperin).

IV. Nguyên Tắc Về Mạch Lạc Trong Quan Hệ Đề Tài và Chủ Đề

Sự mạch lạc trong quan hệ đề tài và chủ đề là yếu tố then chốt để đảm bảo tính thống nhất và dễ hiểu của văn bản khoa học. Đề tài là phạm vi rộng lớn mà văn bản đề cập đến, trong khi chủ đề là khía cạnh cụ thể mà tác giả tập trung phân tích. Việc duy trì sự liên kết chặt chẽ giữa đề tài và chủ đề giúp người đọc dễ dàng xác định được mục đích và nội dung chính của văn bản.

4.1. Xác Định Rõ Đề Tài và Chủ Đề Ngay Từ Đầu Văn Bản

Để đảm bảo sự mạch lạc, đề tài và chủ đề cần được xác định rõ ràng ngay từ phần mở đầu của văn bản. Điều này giúp người đọc có được cái nhìn tổng quan về nội dung sẽ được trình bày và định hướng cho việc tiếp nhận thông tin. Tiêu đề, tóm tắt và phần giới thiệu là những phần quan trọng để truyền đạt thông tin về đề tài và chủ đề.

4.2. Duy Trì Sự Thống Nhất Giữa Đề Tài và Chủ Đề Trong Toàn Bộ Văn Bản

Trong suốt quá trình viết văn bản, tác giả cần duy trì sự thống nhất giữa đề tài và chủ đề. Mọi luận điểm, bằng chứng và phân tích cần phải liên quan trực tiếp đến chủ đề đã được xác định. Việc lạc đề hoặc đưa ra những thông tin không liên quan có thể làm giảm tính mạch lạc của văn bản và gây khó khăn cho người đọc. "Mạch lạc là sự liên kết ngữ nghĩa (semantic cohesion) còn liên kết là mạch lạc văn bản (textual coherence)".(Wales)

V. Cấu Trúc Lập Luận Mạch Lạc trong Phần Kết Luận Văn Bản Học

Phần kết luận của văn bản khoa học đóng vai trò quan trọng trong việc tóm tắt các kết quả nghiên cứu, đưa ra những kết luận chính và đề xuất những hướng nghiên cứu tiếp theo. Để đảm bảo tính mạch lạc, cấu trúc lập luận trong phần kết luận cần phải chặt chẽ và logic. Các kết luận cần phải dựa trên những bằng chứng và phân tích đã được trình bày trong các phần trước của văn bản.

5.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Nghiên Cứu Chính Một Cách Ngắn Gọn

Phần kết luận nên bắt đầu bằng việc tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính một cách ngắn gọn và súc tích. Điều này giúp người đọc ôn lại những điểm quan trọng nhất của văn bản và củng cố sự hiểu biết của họ. Việc tóm tắt cần tránh lặp lại toàn bộ nội dung đã trình bày mà chỉ tập trung vào những điểm cốt lõi.

5.2. Đưa Ra Các Kết Luận Dựa Trên Bằng Chứng Xác Thực

Các kết luận được đưa ra trong phần kết luận cần phải dựa trên những bằng chứng và phân tích đã được trình bày trong văn bản. Không nên đưa ra những kết luận mơ hồ hoặc không được chứng minh. Việc sử dụng các bằng chứng cụ thể và dẫn chứng từ các nghiên cứu khác có thể tăng cường tính thuyết phục của các kết luận. "Có sự hiện diện của các phép liên kết trong một văn bản mạch lạc, do đó chúng độc lập và phụ thuộc vào nhau".(Ta n sk a nen)

VI. Hướng Dẫn Cải Thiện Liên Kết và Mạch Lạc Bí Quyết

Để cải thiện liên kết và mạch lạc trong văn bản khoa học, cần chú trọng đến việc sử dụng các phép liên kết một cách hợp lý, duy trì sự thống nhất giữa đề tài và chủ đề, và xây dựng cấu trúc lập luận chặt chẽ. Bên cạnh đó, việc đọc lại và chỉnh sửa văn bản nhiều lần cũng rất quan trọng để phát hiện và sửa chữa những lỗi liên kết và mạch lạc.

6.1. Lựa Chọn và Sử Dụng Phép Liên Kết Phù Hợp Với Từng Loại Văn Bản

Việc lựa chọn và sử dụng các phép liên kết phù hợp với từng loại văn bản là rất quan trọng. Ví dụ, trong văn bản mô tả, các phép liên kết không gian và thời gian có thể được sử dụng nhiều hơn, trong khi trong văn bản tranh luận, các phép liên kết nhân quả và đối lập lại quan trọng hơn.

6.2. Kiểm Tra Tính Mạch Lạc Của Văn Bản Trước Khi Hoàn Thiện

Trước khi hoàn thiện văn bản, cần kiểm tra kỹ lưỡng tính mạch lạc của nó. Điều này bao gồm việc đảm bảo rằng các ý tưởng được trình bày một cách logic và có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, và rằng các kết luận được rút ra dựa trên bằng chứng xác thực. Sự mạch lạc đóng vai trò quan trọng giúp giao tiếp thành công, phụ thuộc vào cả sự liên kết và mạch lạc của VB .

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu “Đặc điểm liên kết và mạch lạc trong văn bản khoa học (qua các bài báo Khoa học Xã hội và Nhân văn trên Tạp chí Khoa học - ĐHQGHN)” của tác giả Nguyễn Thị Thuận được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Chí Hòa, thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ Việt Nam (mã số: 62 22 01 02), bảo vệ năm 2019.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, lý thuyết ngôn ngữ học văn bản tại Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu sâu về liên kết và mạch lạc trong các phong cách văn bản nghệ thuật, báo chí, chính luận và hành chính. Tuy nhiên, mảng văn bản khoa học tiếng Việt—đặc biệt là bài báo khoa học thuộc khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn (KHXH&NV)—vẫn chưa được khảo sát một cách hệ thống và toàn diện trên cả hai phương diện liên kết hình thức và mạch lạc ngữ nghĩa. Trong bối cảnh khoa học công nghệ phát triển và xu thế hội nhập quốc tế đòi hỏi các công bố khoa học phải đạt chuẩn mực về kết cấu và văn phong, thực tế khảo sát các bài báo KHXH&NV trên Tạp chí Khoa học - ĐHQGHN cho thấy vẫn còn tồn tại những trường hợp chưa đáp ứng đúng quy chuẩn về cấu trúc và tính liên kết, mạch lạc. Do đó, việc xác lập cơ sở thực nghiệm về đặc điểm liên kết và mạch lạc trong thể loại văn bản này là một yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là xác định các đặc điểm liên kết và mạch lạc xuất hiện phổ biến trong các bài báo KHXH&NV, khẳng định vai trò của hai nhân tố này đối với thể loại văn bản khoa học, từ đó đưa ra các đề xuất nhằm góp phần nâng cao chất lượng bài báo khoa học đáp ứng tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm 3 nội dung:

1. Khái quát những vấn đề lý thuyết về văn bản, liên kết, mạch lạc và cấu trúc của một bài báo khoa học.
2. Khảo sát, thống kê, phân loại và xác định những phép liên kết cơ bản được sử dụng để tạo tính logic trong các bài báo KHXH&NV.
3. Khảo sát, thống kê và xác định những biểu hiện đặc trưng thể hiện sự mạch lạc trong các bài báo KHXH&NV.

Câu hỏi nghiên cứu:

1. Những phép liên kết nào được dùng phổ biến trong các bài báo KHXH&NV? Việc sử dụng các phương tiện liên kết trong văn bản khoa học có những đặc thù gì?
2. Đặc trưng mạch lạc trong các văn bản KHXH&NV là gì?
3. Những đặc điểm liên kết và mạch lạc trong văn bản khoa học xuất hiện độc lập hay có sự tương tác, ảnh hưởng lẫn nhau?

Giả thuyết nghiên cứu:

1. Liên kết và mạch lạc là hai đặc điểm bắt buộc trong văn bản khoa học nhằm thể hiện các suy luận của tư duy logic; liên kết không chỉ dừng lại ở hình thức mà còn đóng vai trò hiện thực hóa, tường minh hóa ngữ nghĩa nội dung cho văn bản khoa học.
2. Các bài báo KHXH&NV có cấu trúc riêng với cách thức tổ chức thể hiện sự kết nối chặt chẽ, mạch lạc và thống nhất cao giữa các phần cấu thành (tiêu đề, tóm tắt, đặt vấn đề, phương pháp nghiên cứu, kết quả nghiên cứu, thảo luận, kết luận).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Đặc điểm liên kết và mạch lạc trong 586 bài báo KHXH&NV đăng trên Tạp chí Khoa học - ĐHQGHN từ năm 1985 đến năm 2013, thuộc 8 lĩnh vực chuyên ngành: Pháp luật, Giáo dục, Kinh tế, Xã hội học, Lịch sử, Ngôn ngữ, Triết học, Văn học.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án giới hạn khảo sát các phép liên kết hình thức và biểu hiện mạch lạc trong quan hệ nội chiếu bên trong văn bản (bao gồm mã tín hiệu ngôn ngữ, cấu trúc lập luận và kết cấu thể loại văn bản); các yếu tố mạch lạc ngoại chiếu ngoài văn bản (ngữ cảnh tình huống, tri thức nền, tương tác người viết - người đọc) được dành cho các nghiên cứu tiếp sau.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật lịch sử nghiên cứu vấn đề theo các hướng chính trên thế giới và tại Việt Nam:

Về tình hình nghiên cứu liên kết và mạch lạc trên thế giới:

• Giai đoạn khởi đầu từ thập niên 1950 với các nghiên cứu của Moskalskaja (1950, 1981) về tính hoàn chỉnh cấu trúc và ngữ nghĩa của văn bản.
• Công trình nền tảng “Cohesion in English” (1976) của M.A.K. Halliday và R. Hasan đã xác lập hệ thống 4 phép liên kết: phép nối, phép quy chiếu, phép thế/tỉnh lược, phép liên kết từ vựng, đồng thời đưa ra khái niệm trường ngữ vực (register).
• Van Dijk (1977) nhấn mạnh liên kết ngữ nghĩa và chủ đề; De Beaugrande và Dressler (1981) xác định liên kết và mạch lạc là 2 trong 7 tiêu chuẩn của tính văn bản (textuality); I. Galperin (1981) phân tích các phương tiện logic, liên tưởng và bố cục; Brown và Yule (1983), David Nunan (1993), Martin (2001), Tanskanen (2006), Furkó (2013) tiếp tục phát triển lý thuyết phân tích diễn ngôn và mối quan hệ giữa liên kết hình thức và mạch lạc ngữ nghĩa.
• Tác giả tổng hợp 3 quan điểm quốc tế về mối quan hệ giữa liên kết và mạch lạc: (1) coi là hai hiện tượng tách biệt độc lập (Enkvist 1978, Widdowson 1978, Ellis 1992, Hellman 1995, Sanford & Moxey 1995); (2) coi liên kết là yếu tố tạo ra mạch lạc (Hoey 1991, Parsons 1991, Martin 1992, Thompson 1994, Dahl 2000, Furkó 2013); (3) coi liên kết và mạch lạc hòa quyện, quy định lẫn nhau (Halliday & Hasan 1976, Wales, Tanskanen 2006).

Về nghiên cứu liên kết và mạch lạc tại Việt Nam:

• Hướng lý thuyết và hệ thống phân loại tồn tại hai trường phái: Trường phái cấu trúc coi liên kết gồm cả hình thức và nội dung với 12 phép liên kết (Trần Ngọc Thêm 1985; Đỗ Hữu Châu; Nguyễn Thị Việt Thanh 1999 bổ sung 4 phép trong lời nói); Trường phái chức năng/diễn ngôn tách biệt liên kết hình thức và mạch lạc ngữ nghĩa với 4 nhóm phép liên kết và 7 biểu hiện mạch lạc (Diệp Quang Ban 1998, 2009; Nguyễn Thiện Giáp; Nguyễn Hòa 2003; Đinh Văn Đức).
• Hướng nghiên cứu ứng dụng và giảng dạy: Nguyễn Chí Hòa (2010), Nguyễn Văn Hiệp (2009), Mai Ngọc Chừ, Nguyễn Thị Ngân Hoa, Đỗ Việt Hùng, Bùi Minh Toán (2009), Phan Thị Tươi, Hữu Đạt.
• Hướng khảo sát từng phép liên kết cụ thể: Phạm Văn Tình (phép tỉnh lược), Lương Đình Khánh (2006, phép nối), Hồ Mỹ Huyền (2007, tỉnh lược khẩu ngữ), Nguyễn Thị Hà (2010, quy chiếu và lặp từ vựng trong văn bản hành chính), Nguyễn Thị Hường (mạch lạc trong báo cáo, tờ trình), Mai Xuân Huy (2005, ngôn ngữ quảng cáo), Nguyễn Thị Hồng Ngân (2012, cặp thoại dạy học).
• Hướng so sánh đối chiếu liên ngữ: Hồ Ngọc Trung (phép thế Anh - Việt), Phan Văn Hòa (phương tiện liên kết Anh - Việt), Lê Hùng Tiến (ngôn ngữ luật pháp), Bùi Văn Năm (phương thức nối), Nguyễn Hương Giang (hợp đồng kinh tế), Nguyễn Phú Thọ (liên kết từ vựng), Lê Tấn Thi (ngữ trực thuộc nối).

Về nghiên cứu văn bản khoa học và bài báo khoa học:

• Quốc tế: Halliday và Martin (1993), Pumpyanski, Robert Day (1998), Swales (1990 với mô hình CARS), Alan Gross, Joseph Harmon và Michael Reidy (2002), Murray (2005), Adrian Holliday (2007), Shahrokhi và cộng sự (2013), Chris Mack (2015).
• Việt Nam: Đào Hồng Thu (1998, 2001 về phong cách ngôn ngữ khoa học), Vũ Cao Đàm (1998, 2008 về phương pháp luận nghiên cứu), Võ Lý Hòa (2004 về văn bản tóm tắt khoa học), Nguyễn Phước Vĩnh Cố, Nguyễn Văn Tuấn (2011, 2013 về kỹ năng viết bài báo chuẩn quốc tế), Đinh Trọng Lạc, Hữu Đạt, Bùi Minh Toán.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết: Mặc dù các công trình đi trước đã tiếp cận liên kết và mạch lạc ở nhiều thể loại văn bản nghệ thuật, báo chí, hành chính hoặc khảo sát riêng lẻ từng phép liên kết, song chưa có công trình nào khảo sát thực nghiệm toàn diện trên một ngữ liệu khối lượng lớn các bài báo khoa học tiếng Việt thuộc một tạp chí chuyên ngành (Tạp chí Khoa học - ĐHQGHN) đại diện cho 8 ngành KHXH&NV, nhằm làm sáng tỏ đồng thời cả hệ thống phương tiện liên kết hình thức lẫn cấu trúc mạch lạc lập luận và cấu trúc thể loại văn bản.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp các lý thuyết ngôn ngữ học văn bản và phân tích diễn ngôn:

• Khung lý thuyết liên kết của M.A.K. Halliday và R. Hasan (1976), Halliday (2004) và sự kế thừa, Việt hóa của Diệp Quang Ban (2009), xác định 4 phép liên kết cơ bản: phép nối, phép quy chiếu, phép thế và phép tỉnh lược, phép liên kết từ vựng.
• Khung lý thuyết về mạch lạc văn bản theo Diệp Quang Ban (2009) gồm 7 biểu hiện: quan hệ giữa các từ ngữ trong câu, quan hệ đề tài - chủ đề, quan hệ đặc trưng nghĩa, trật tự hợp lý giữa các câu/mệnh đề, quan hệ với tình huống ngoài văn bản, quan hệ giữa các hành động nói, và quan hệ lập luận.
• Lý thuyết ngữ vực (register) của M.A.K. Halliday gồm 3 biến số: trường (field), thức (mode), không khí (tenor).
• Lý thuyết lập luận trong văn bản (O. Ducrot, Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Đức Dân) với cấu trúc luận cứ ($P$) và kết luận ($R$).
• Mô hình cấu trúc bài báo khoa học: IMRAD / AIMRaD và chuẩn cấu trúc 8 thành phần quy định bởi Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam (Bộ Khoa học và Công nghệ).
• 6 đặc trưng của văn bản do tác giả đúc kết: dạng tồn tại viết; dung lượng dài/ngắn; có đề tài và chủ đề nhất định; thuộc một phong cách chức năng nhất định; có cấu trúc hình thức và cấu trúc nghĩa hoàn chỉnh; đảm bảo tính liên kết và mạch lạc.
• 5 đặc trưng của văn bản khoa học: tính chính xác, tính khách quan, tính bình đẳng, tính trừu tượng - khái quát, tính lý trí - logic khoa học.

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Kết hợp tiếp cận định tính và định lượng thông qua các thủ pháp: miêu tả, quy nạp, thống kê - phân loại, phân tích - tổng hợp, so sánh - đối chiếu và cải biến ngữ liệu.
• Phương pháp phân tích văn bản (Text analysis): Khảo sát, miêu tả, phân loại tần số và phân tích ngữ nghĩa - chức năng của các phương tiện liên kết hình thức; xác định trật tự câu, đoạn, mối quan hệ đề tài - chủ đề và kết cấu các phân đoạn văn bản.
• Phương pháp phân tích diễn ngôn (Discourse analysis): Khảo sát sự chi phối của mục đích giao tiếp khoa học, trường ngữ vực đối với việc lựa chọn phương tiện liên kết, tổ chức mạng lập luận và cấu trúc thể loại.

Nguồn tư liệu và khối liệu dữ liệu: 586 bài báo khoa học thuộc lĩnh vực Khoa học Xã hội và Nhân văn đăng tải trên Tạp chí Khoa học - Đại học Quốc gia Hà Nội trong giai đoạn 1985–2013, phân bổ đều trên 8 ngành: Pháp luật, Giáo dục, Kinh tế, Xã hội học, Lịch sử, Ngôn ngữ học, Triết học, Văn học; cùng phân nhóm 240 bài báo để phân tích sâu về cấu trúc lập luận.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý thuyết và thực tiễn liên quan đến đề tài. Tác giả phân tích lịch sử nghiên cứu liên kết và mạch lạc trên thế giới và tại Việt Nam, chỉ ra các hướng tiếp cận chính và những điểm chưa thống nhất trong việc định nghĩa, phân loại các phép liên kết.

Về mặt lý luận, chương này xác lập các luận điểm nền tảng:

• Phân biệt văn bản và diễn ngôn: Diễn ngôn là quá trình giao tiếp rộng hơn, bao hàm cả ngôn bản (giao tiếp nói) và văn bản (giao tiếp viết).
• Xác định mối quan hệ giữa liên kết và mạch lạc: Liên kết là dấu hiệu hình thức tường minh (bình diện vật chất, biểu hiện qua từ ngữ, cấu trúc), trong khi mạch lạc là sự liên kết ngầm ẩn về mặt ngữ nghĩa và chức năng (bình diện tinh thần, nội dung). Liên kết đóng vai trò là phương tiện hiển ngôn hóa tính mạch lạc của văn bản.
• Định hình các đặc trưng của phong cách ngôn ngữ khoa học và cấu trúc chuẩn mực của một bài báo KHXH&NV gồm 8 yếu tố thành phần bắt buộc: Tiêu đề, Tóm tắt, Đặt vấn đề (Dẫn nhập), Đối tượng và phương pháp nghiên cứu, Kết quả nghiên cứu, Bàn luận, Kết luận, Chú thích và tài liệu tham khảo.

Chương 2: Đặc điểm liên kết trong các bài báo Khoa học Xã hội và Nhân văn

Chương 2 trình bày kết quả khảo sát thực nghiệm định lượng và định tính về 4 phép liên kết trên ngữ liệu 586 bài báo KHXH&NV với tổng số 53.005 trường hợp sử dụng phép liên kết.

STT	Các phép liên kết	Số trường hợp	Tỷ lệ sử dụng
1	Phép liên kết từ vựng	34.090	64%
2	Phép nối	8.931	17%
3	Phép quy chiếu	8.558	16%
4	Phép thế và phép tỉnh lược	1.426	3%
Tổng cộng		53.005	100%

Kết quả phân tích chi tiết từng phép liên kết:

• Phép liên kết từ vựng (chiếm 64%): Là phương tiện liên kết chủ đạo nhất. Trong đó, cấu cấu các loại liên kết từ vựng gồm:
  • Phép lặp từ ngữ chiếm tỷ lệ áp đảo: 84%. Thể hiện chủ yếu qua việc lặp lại danh từ, cụm danh từ mang tính thuật ngữ khoa học chuyên ngành; xuất hiện cả lặp đồng quy chiếu, lặp không đồng quy chiếu và đặc biệt là "lặp bắc cầu" qua hệ thống tiêu đề, đề mục của bài báo nhằm duy trì tính nhất quán của chủ đề.
  • Phối hợp từ ngữ (sử dụng các từ cùng trường nghĩa): chiếm 14%.
  • Dùng từ đồng nghĩa, gần nghĩa và trái nghĩa: chỉ chiếm 2%, do văn bản khoa học yêu cầu tính chính xác đơn nghĩa, hạn chế dùng từ thay thế có sắc thái biểu cảm.
• Phép nối (chiếm 17%): Đóng vai trò thiết lập quan hệ ngữ nghĩa - logic giữa các câu và các đoạn văn thông qua các liên từ, kết từ biểu thị quan hệ nguyên nhân - kết quả (bởi vì, do đó, vì vậy), quan hệ điều kiện - giả thiết (nếu... thì), quan hệ bổ sung (ngoài ra, hơn nữa), quan hệ tương phản (tuy nhiên, ngược lại), hoặc các chỉ từ lập luận (tóm lại, nói chung, như vậy).
• Phép quy chiếu (chiếm 16%): Xuất hiện dưới các dạng hồi chiếu (hướng về phía trước) và khứ chiếu (hướng về phía sau văn bản), gồm quy chiếu chỉ ngôi, quy chiếu chỉ định (này, đó, kia, nêu trên) và quy chiếu so sánh.
• Phép thế và phép tỉnh lược (chiếm 3%): Tần số xuất hiện rất thấp. Nguyên nhân là do đặc trưng của văn bản khoa học đòi hỏi sự tường minh, chính xác tuyệt đối; việc lạm dụng đại từ thay thế hoặc tỉnh lược thành phần câu dễ gây ra sự mơ hồ, đa nghĩa hoặc khó tiếp nhận thông tin khoa học.

Chương 2 cũng phân tích sự khác biệt về tần số và cách thức phối hợp các phép liên kết giữa 8 ngành chuyên môn (chẳng hạn ngành Luật học, Triết học sử dụng tần số lặp thuật ngữ và phép nối logic cao hơn so với ngành Văn học), đồng thời so sánh đặc điểm liên kết của bài báo khoa học với các phong cách chức năng khác (nghệ thuật, hành chính, báo chí).

Chương 3: Đặc điểm mạch lạc trong các bài báo Khoa học Xã hội và Nhân văn

Chương 3 đi sâu vào bản chất ngữ nghĩa và tổ chức lập luận của văn bản khoa học thông qua 3 khía cạnh mạch lạc chính:

1. Mạch lạc trong quan hệ đề tài - chủ đề: Khảo sát sự phân bố và phát triển của đề tài - chủ đề từ tiêu đề (nhan đề bài báo) đến phần tóm tắt và các đề mục nội dung. Bài báo KHXH&NV duy trì tính mạch lạc thông qua các mô hình triển khai: mô hình tuyến tính (chủ đề câu trước làm đề tài cho câu sau), mô hình chủ đề phân nhánh (từ chủ đề bao quát phân tách thành các tiểu chủ đề ở từng phần), và mô hình hội tụ.

2. Mạch lạc trong quan hệ lập luận: Khảo sát cấu trúc lập luận trên tập mẫu 240 bài báo thuộc 8 ngành:

   • Phân tích cấu trúc lập luận trong phần Dẫn nhập và phần Kết luận, phần Kết quả nghiên cứu và phần Bàn luận.
   • Phân tích mạng lập luận: Chỉ ra các mô hình lập luận gồm các luận cứ cấp 1, cấp 2 ($P_1, P_2...$) hướng tới các kết luận bộ phận ($r_1, r_2...$) và kết luận chung toàn bài ($R$). Lập luận trong bài báo KHXH&NV thể hiện tính khúc chiết thông qua việc sử dụng các chỉ tố lập luận định hướng nghĩa.

3. Mạch lạc trong trật tự hợp lý giữa các câu, các đoạn và cấu trúc toàn văn bản:

   • Trật tự giữa các câu và đoạn văn được tổ chức theo quan hệ logic - thời gian, quan hệ nhân - quả, quan hệ tổng - phân - hợp hoặc quan hệ so sánh - đối chiếu.
   • Mạch lạc ở cấp độ toàn văn bản được bảo đảm thông qua sự liên kết chặt chẽ giữa 8 yếu tố thành phần cấu trúc. Luận án khảo sát cụ thể: cấu tạo ngữ pháp của tiêu đề (thường là cụm danh từ định danh vấn đề nghiên cứu); mối quan hệ ngữ nghĩa tương thích giữa phần Tóm tắt (Abstract) và phần Nội dung; cấu trúc phân đoạn trong phần Thảo luận và Kết luận.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận:

• Luận án góp phần làm rõ và củng cố cơ sở lý luận của ngôn ngữ học văn bản và phân tích diễn ngôn tiếng Việt về mối quan hệ biện chứng giữa liên kết (hình thức) và mạch lạc (nội dung ngữ nghĩa) trong phong cách chức năng khoa học.
• Xác lập khung tiêu chí miêu tả các phép liên kết đặc thù và các biểu hiện mạch lạc (đề tài - chủ đề, cấu trúc lập luận, cấu trúc thể loại 8 thành phần) trong thể loại bài báo khoa học tiếng Việt.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh định lượng toàn diện, chuẩn xác về tần số xuất hiện của 4 phép liên kết trên khối liệu 586 bài báo khoa học (53.005 trường hợp) thuộc 8 chuyên ngành KHXH&NV trên Tạp chí Khoa học - ĐHQGHN giai đoạn 1985–2013.
• Chỉ ra các đặc trưng thực tế: Sự áp đảo của phép lặp từ vựng (84% trong liên kết từ vựng) và tần số rất thấp của phép thế, phép tỉnh lược (3%); vai trò của việc lặp bắc cầu qua hệ thống tiêu đề; sự vận hành của các mạng lập luận từ luận cứ đến kết luận trong phần Kết quả và Bàn luận.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

• Đối với tác giả viết bài báo khoa học: Cần tuân thủ khung cấu trúc 8 thành phần cố định; sử dụng chuẩn xác các phương tiện liên kết từ vựng và phép nối logic; hạn chế lạm dụng phép tỉnh lược và phép thế đại từ không rõ quy chiếu; bảo đảm sự tương thích ngữ nghĩa tuyệt đối giữa Tiêu đề - Tóm tắt - Nội dung - Kết luận.
• Đối với các cơ quan xuất bản và ban biên tập tạp chí khoa học: Cần ban hành quy chuẩn thể thức và cấu trúc bài báo rõ ràng, chặt chẽ; coi tính liên kết và tính mạch lạc lập luận là tiêu chí thẩm định, bình duyệt bài báo khoa học theo chuẩn quốc gia và quốc tế.
• Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào việc biên soạn giáo trình và giảng dạy các học phần Tiếng Việt thực hành, Rèn luyện kỹ năng soạn thảo văn bản, Ngôn ngữ học văn bản và Phương pháp viết bài báo khoa học tại các trường đại học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Do giới hạn về dung lượng và thời gian, luận án chỉ tập trung khảo sát các phương tiện liên kết hình thức và biểu hiện mạch lạc nội chiếu (nội văn bản: tín hiệu ngôn ngữ, cấu trúc lập luận, bố cục thể loại).
• Ngữ liệu mới chỉ giới hạn trên một tạp chí đại diện là Tạp chí Khoa học - ĐHQGHN trong khung thời gian từ 1985 đến 2013, chưa mở rộng so sánh với các tạp chí khoa học chuyên ngành độc lập khác.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng nghiên cứu các yếu tố mạch lạc ngoại chiếu (ngoại văn bản) bao gồm: ngữ cảnh văn hóa - xã hội, tri thức nền của cộng đồng diễn ngôn, mối quan hệ tương tác ngữ dụng giữa người viết và người đọc trong tiếp nhận văn bản khoa học.
• Tiến hành so sánh đối chiếu đặc điểm liên kết và mạch lạc giữa bài báo khoa học tiếng Việt với bài báo khoa học viết bằng tiếng Anh hoặc các ngôn ngữ khác trên các tạp chí quốc tế thuộc cơ sở dữ liệu ISI/Scopus.

Giá trị tham khảo

Công trình có giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và các nhà nghiên cứu: Là tài liệu tham khảo về phương pháp luận và kỹ thuật tổ chức bài báo khoa học, cách sử dụng các chỉ tố lập luận, duy trì mạch lạc chủ đề và liên kết văn bản khi viết công bố khoa học.
• Giảng viên ngôn ngữ học: Cung cấp nguồn ngữ liệu thực chứng và khung lý thuyết giảng dạy cho các học phần Ngữ pháp văn bản, Phân tích diễn ngôn, Phong cách học tiếng Việt, Tiếng Việt thực hành.
• Biên tập viên các tạp chí khoa học: Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học để xây dựng tiêu chí biên tập, thẩm định kết cấu hình thức, văn phong và tính mạch lạc nội dung của các bản thảo bài báo gửi đăng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ phân bố của 4 phép liên kết trong 586 bài báo KHXH&NV được khảo sát như thế nào? Tổng số 53.005 trường hợp phép liên kết được thống kê có tỷ lệ phân bố: Phép liên kết từ vựng chiếm 64% (34.090 trường hợp), Phép nối chiếm 17% (8.931 trường hợp), Phép quy chiếu chiếm 16% (8.558 trường hợp), Phép thế và phép tỉnh lược chiếm 3% (1.426 trường hợp).

2. Vì sao phép thế và phép tỉnh lược chỉ chiếm tỷ lệ 3% trong các bài báo KHXH&NV? Văn bản khoa học mang đặc trưng lý trí, chính xác và khách quan cao. Việc sử dụng phép thế (dùng đại từ thay thế) hoặc phép tỉnh lược (lược bỏ thành phần câu) dễ dẫn đến tình trạng tối nghĩa, đa nghĩa hoặc mơ hồ về đối tượng quy chiếu, làm giảm độ tường minh và tính chính xác của thông tin khoa học. Do đó, các tác giả có xu hướng hạn chế tối đa hai phép liên kết này.

3. Trong nhóm liên kết từ vựng, loại hình nào chiếm tỷ lệ cao nhất và có vai trò gì? Trong nhóm liên kết từ vựng, phép lặp từ ngữ chiếm tỷ lệ cao nhất với 84% (phối hợp từ ngữ chiếm 14%, từ đồng nghĩa/gần nghĩa/trái nghĩa chỉ chiếm 2%). Phép lặp từ ngữ (chủ yếu là lặp danh từ/cụm danh từ thuật ngữ chuyên ngành) đóng vai trò định danh chính xác khái niệm, duy trì xuyên suốt đề tài - chủ đề từ tiêu đề qua các đề mục (lặp bắc cầu) đến toàn bộ nội dung văn bản, tránh nhầm lẫn cho người đọc.

4. Khung cấu trúc chuẩn mực của một bài báo KHXH&NV gồm những yếu tố thành phần nào? Theo quy định và khảo sát của luận án, bài báo KHXH&NV hoàn chỉnh gồm 8 yếu tố thành phần bắt buộc: (1) Tiêu đề, (2) Tóm tắt, (3) Đặt vấn đề (Dẫn nhập), (4) Đối tượng và phương pháp nghiên cứu, (5) Kết quả nghiên cứu, (6) Bàn luận, (7) Kết luận, (8) Chú thích và tài liệu tham khảo.

5. Luận án phân biệt khái niệm liên kết và mạch lạc như thế nào? Luận án xác định liên kết là các dấu hiệu hình thức tường minh (bình diện vật chất) thể hiện qua các từ ngữ, câu, đoạn nối kết với nhau; còn mạch lạc là sự thống nhất ngầm ẩn về mặt ngữ nghĩa và chức năng (bình diện tinh thần/nội dung) bên trong văn bản và phù hợp với ngữ cảnh ngoài văn bản. Liên kết đóng vai trò là phương tiện hình thức quan trọng để hiện thực hóa và hiển ngôn hóa tính mạch lạc.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thuận là công trình nghiên cứu thực nghiệm quy mô về đặc điểm liên kết và mạch lạc trong văn bản khoa học tiếng Việt dựa trên khối liệu 586 bài báo KHXH&NV đăng tải trên Tạp chí Khoa học - ĐHQGHN giai đoạn 1985–2013. Bằng việc kết hợp phương pháp phân tích văn bản và phân tích diễn ngôn, công trình đã làm sáng tỏ ưu thế tuyệt đối của phép liên kết từ vựng, vai trò của phép nối logic, cơ chế vận hành của mạng lập luận và cấu trúc chuẩn mực 8 thành phần của bài báo khoa học. Kết quả nghiên cứu đóng góp thiết thực cho sự phát triển của lý thuyết ngữ pháp văn bản tiếng Việt, đồng thời cung cấp những căn cứ khoa học xác đáng phục vụ công tác biên tập, giảng dạy và chuẩn hóa các công bố khoa học trong giai đoạn hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, nội dung luận án gồm 3 chƣơng: hƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận hƣơng 2: ặc điểm liên kết trong các bài báo Khoa học Xã hội và Nhân văn hƣơng 3: ặc điểm mạch lạc trong các bài báo Khoa học Xã hội và Nhân văn 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. TỔN QU N TÌN ÌN N ÊN ỨU V Ơ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu về liên kết và mạch lạc 1.

Nghiên cứu về liên kết và mạch lạc trong văn bản trên thế giới (i) Nghiên cứu về liên kết và mạch lạc Các công trình nghiên cứu về VB ngay từ giai đoạn đầu tiên (những năm 1950 của thế kỷ XX) đã có sự xuất hiện của thuật ngữ liên kết (các phƣơng tiện liên kết hình thức). Và theo Moskalskaja, tính liên kết trong VB đƣợc thể hiện dƣới dạng tính hoàn chỉnh về cấu trúc, nghĩa và giao tiếp do đó“những yếu tố này tương ứng với nhau như hình thức, nội dung và chức năng” [66, tr. Hai tác giả Halliday và Hasan trong công trình “Liên kết trong tiếng Anh” (1976) [112] đã xây dựng hệ thống các PLK trong tiếng Anh, đồng thời khẳng định ý nghĩa của các mệnh đề, các phát ngôn, đoạn văn sẽ trở nên rõ ràng hơn nhờ việc sử dụng các phƣơng tiện liên kết. Bên cạnh đó, hai tác giả đã quan niệm “một văn bản là một đoạn ngôn ngữ có mạch lạc ở hai mặt: nó mạch lạc đối với ngữ cảnh và vì vậy mà nó nhất quán trong trường ngữ vực (register) và nó mạch lạc với bản thân nó, vì thế mà nó có tính liên kết” [112, tr.

Năm 1977, tác giả Van Dijk đã đề cập đến liên kết, mạch lạc ngữ nghĩa và lƣu ý, sự liên kết về hình thức không đủ để tạo ra sự mạch lạc cho VB, phải dựa trên cả mặt ngữ nghĩa, sự liên kết chủ đề trong cả đoạn văn, VB cụ thể [130, tr. De Beaugrande và Dressler (1981) đã quan niệm, liên kết và mạch lạc là hai đặc điểm của VB cùng với năm đặc điểm khác là: tính chủ đích, chấp nhận, thông tin, ngữ cảnh và tƣơng tác [104, tr. Ngoài ra, vai trò của liên kết cũng đƣợc tác giả I.Galperin nhấn mạnh là “một phạm trù không thể tách rời của văn bản, chính sự liên kết làm cho thông tin nội dung sự việc được lý giải nhất quán” [31, tr. Và theo tác giả, các phƣơng tiện thể hiện mạch lạc trong VB, ngoài những phƣơng tiện ngữ pháp truyền thống (liên kết giữa các câu) còn gồm các phƣơng tiện logic, 9 (LUAN.DHQGHN) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) liên tƣởng (thời gian, không gian, nhân – quả), hình tƣợng, bố cục – kết cấu, tu từ và tiết tấu – cấu tạo [31, tr.

Năm 1983, Brown và Yule trong tác phẩm “Phân tích diễn ngôn” cũng đã khẳng định, liên kết và mạch lạc đóng vai trò quan trọng trong các văn bản/ diễn ngôn [8]. ồng thời, hai tác giả đồng ý với quan điểm của Halliday và Hasan về các PLK và đồng ý với quan điểm của De Beaugrande và Dressler về sự mạch lạc khi cho rằng, yếu tố mạch lạc phụ thuộc vào khả năng của ngƣời nghe/ ngƣời đọc để giải thích ý định của ngƣời nói/ ngƣời viết trong việc hiểu nội dung thông tin của VB [8, tr. Tiếp theo, David Nunan (1993) cũng nhất trí với các PLK do Halliday và Hasan đề xuất và quan niệm, mạch lạc là việc ngƣời đọc/ngƣời nghe sử dụng kiến thức ngôn ngữ của họ để hiểu VB và liên hệ với thế giới bên ngoài [71]. Cụ thể hơn, Martin (2001) đã khẳng định, liên kết là một thuộc tính góp phần vào việc tổ chức cấu trúc của diễn ngôn [118].

Nhìn chung, có thể thấy liên kết và mạch lạc đã đƣợc các nhà nghiên cứu ngôn ngữ thống nhất rằng, liên kết là việc sử dụng các phƣơng tiện liên kết hình thức, mạch lạc là sự nối kết về mặt ngữ nghĩa giữa các câu, các thành phần trong VB và phù hợp với tình huống ngoài VB. Quan điểm về liên kết của Halliday và Hasan đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ ứng dụng trong các công trình của họ. Vì thế, liên kết và mạch lạc đã đƣợc đề cập đến trong nhiều ngôn ngữ khác nhau [131], trong các nghiên cứu về ngôn ngữ học máy tính, ngôn ngữ học khối liệu của các VB khoa học kỹ thuật [125]. Bên cạnh đó, tầm quan trọng của liên kết, mạch lạc đã đƣợc khẳng định và đƣợc nhiều tác giả đề cập trong các loại VB khác nhau [118, 127, 138].

Nhiều công trình khác đã phân tích các ngữ liệu và chỉ ra, sự liên kết thay đổi theo phƣơng thức diễn ngôn (nói hay viết) [110, 129] và theo thể loại [128]. Ngoài ra, nghiên cứu về liên kết và mạch lạc là cần thiết để cung cấp những thông tin hữu ích cho ngôn ngữ học ứng dụng, nghiên cứu dịch thuật [119]. ặc biệt là, trong giảng dạy ngôn ngữ [138, tr.16], trong các tài liệu hƣớng dẫn ngƣời học cách sử dụng và tạo lập một VB hoàn chỉnh, thống nhất, đảm bảo tính liên kết và mạch lạc [108, 111, 122].DHQGHN) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) (ii) Mối quan hệ của liên kết và mạch lạc ác nhà nghiên cứu ngôn ngữ đều đồng ý có sự xuất hiện của yếu tố liên kết và mạch lạc trong VB, tuy nhiên quan điểm về mối quan hệ của hai thuật ngữ này có sự khác nhau. Quan điểm thứ nhất cho rằng, liên kết và mạch lạc là hai hiện tƣợng riêng biệt.

Một VB có thể có mạch lạc mà không cần sự xuất hiện của các PLK. Liên kết không liên quan đến mạch lạc (hai khái niệm này độc lập). Mạch lạc quyết định một chuỗi câu là VB và không cần sử dụng các PLK. ó là quan điểm của các tác giả: Enkvist (1978), Widdowson (1978), Ellis (1992), Hellman (1995), Sanford & Moxey (1995) (theo Tanskanen [129, tr.

hi tiết hơn, theo ý kiến của hai tác giả De Beaugrande và Dressler, liên kết và mạch lạc đại diện cho bảy tiêu chuẩn của tính VB (textuality). ồng thời, đó là hai hiện tƣợng riêng biệt rõ ràng, không ảnh hƣởng đến nhau [104, tr. Bell (1991) cũng quan niệm, liên kết và mạch lạc là hai thuộc tính không thể thiếu của VB nhƣng chúng có sự phân biệt nhau [105, tr.Galperin cũng phân biệt mạch lạc và liên kết, nhƣng cho rằng chúng qui định lẫn nhau [31, tr. John Lyons đã nhấn mạnh hơn, tính liên kết phân biệt với tính mạch lạc, là sự phân biệt giữa hình thức và nội dung [63, tr.

Quan điểm thứ hai đề cao vai trò của liên kết và liên kết góp phần tạo ra sự mạch lạc trong các VB. ó là quan niệm của các tác giả: Hoey (1991), Parsons (1991), Hoover (1997), Martin (1992), Thompson (1994), Dahl năm 2000 (theo Tanskanen [129, tr. Furkó (2013) cũng cho rằng, dù liên kết chỉ đóng vai trò là yếu tố nhỏ trong diễn ngôn/ văn bản, nhƣng nghiên cứu về chúng có tầm quan trọng lớn nhất, bởi chúng đóng vai trò chủ chốt trong việc tạo ra các mối quan hệ mạch lạc và ý nghĩa VB [134, tr. Quan điểm thứ ba cho rằng, liên kết và mạch lạc có sự hòa quyện vào nhau.

ó là ý kiến của hai tác giả Halliday và Hasan, liên kết có nghĩa là sự mạch lạc trong một VB, trong khi mạch lạc là sự mạch lạc của VB với ngữ cảnh tình huống bên ngoài VB [112, tr. Họ khẳng định “texture” (đƣợc hiểu là tính kết cấu, chất 11 (LUAN.DHQGHN) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) VB hay mạng mạch) chính là thuộc tính để một chuỗi câu đƣợc gọi là VB [112, tr. ồng ý với quan niệm này, Wales đã cho rằng: “mạch lạc là liên kết ngữ nghĩa (semantic cohesion) còn liên kết là mạch lạc văn bản (textual coherence)” [102, tr. Tác giả Tanskanen (2006) đã khẳng định, có sự hiện diện của các PLK trong một VB mạch lạc, do đó chúng độc lập và phụ thuộc vào nhau [129, tr.

ồng thời, tác giả cũng nhấn mạnh, giao tiếp thành công phụ thuộc vào cả sự liên kết và mạch lạc của VB. Tóm lại, tuy có những ý kiến khác nhau về mối quan hệ của hai yếu tố này khi nghiên cứu VB nhƣng các nhà ngôn ngữ học bên cạnh việc chú trọng hình thức đã quan tâm nhiều hơn tới quá trình sử dụng ngôn ngữ. Do đó, liên kết và mạch lạc trong VB đƣợc tìm hiểu (bao gồm cả ngữ nghĩa học, ngữ dụng học) gắn với chức năng giao tiếp. Và trong những công trình nghiên cứu gần đây đã có sự chú trọng hơn tới các hoạt động xã hội của ngôn ngữ (VB đƣợc khảo sát trong các hoạt động cụ thể, ứng dụng trong đời sống và có tính liên ngành với các ngành khoa học khác).

Nhìn chung, các nghiên cứu về liên kết, mạch lạc đã xuất hiện trong cả phân tích diễn ngôn lẫn ngôn ngữ học VB nhiều thập kỷ qua. ồng thời, hai đặc điểm này đƣợc tìm hiểu cả trên bình diện lý thuyết và ứng dụng trong các thể loại VB cụ thể thuộc nhiều phong cách (nghệ thuật, hành chính, chính luận). Tuy nhiên, vẫn chƣa có sự thống nhất trong việc phân biệt hay không phân biệt đặc điểm liên kết, đặc điểm mạch lạc trong VB và chƣa có công trình nghiên cứu nào tìm hiểu các đặc điểm này trong bài báo khoa học. Nghiên cứu liên kết và mạch lạc trong văn bản ở Việt Nam Liên kết và mạch lạc là hai thuộc tính cơ bản của VB và xuất hiện trong nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Việt.

Nghiên cứu về liên kết và mạch lạc trong VB tiếng Việt cả về lý thuyết và ứng dụng đƣợc đề cập nhiều, chúng tôi tạm chia ra 4 hƣớng nghiên cứu chính là: Lý thuyết về liên kết, mạch lạc và hệ thống các phép liên kết; Nghiên cứu liên kết và mạch lạc ứng dụng trong giảng dạy; Nghiên cứu các 12 (LUAN.DHQGHN) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) phép liên kết hoặc đặc điểm mạch lạc trong một số VB tiếng Việt; Nghiên cứu so sánh liên kết và mạch lạc trong VB tiếng Việt với các VB thuộc ngôn ngữ khác. Lý thuyết về liên kết, mạch lạc và hệ thống các phép liên kết Hiện nay, tại Việt Nam cùng xem xét sự liên kết trong VB tiếng Việt dựa trên yếu tố nghĩa, đang tồn tại hai quan điểm về liên kết và do đó có hai hệ thống các PLK. Quan điểm thứ nhất, coi liên kết VB thuộc mặt cấu trúc của hệ thống ngôn ngữ và một chuỗi câu là một VB phải có đầy đủ liên kết hình thức và liên kết nội dung [80].