Nghiên cứu về cây phân tán cung cấp gỗ cành tại huyện Bình Lộc, tỉnh Hà Nam

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật phân tích xây dựng một số mô hình trồng cây phân tán cung cấp gỗ củi ở xã bồ đề huyện bình lục tỉnh hà nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Đặng Quang Hưng
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Đại Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Cây Phân Tán Cung Cấp Gỗ Cành Tại Huyện Bình Lộc, Tỉnh Hà Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nam

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, GIỚI HẠN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Cách tiếp cận của đề tài
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu có thể
• 3. CHƯƠNG 3: KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Diện tích, địa hình và đất đai
• 3.3. Khí hậu thủy văn
• 3.4. Điều kiện kinh tế xã hội
• 3.5. Nhận xét và đánh giá chung
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đánh giá tình hình sử dụng gỗ cũi khu vực nghiên cứu
• 4.1.1. Nhiên liệu sử dụng làm chất đốt
• 4.1.2. Các loại bắp đực sử dụng ở xã Bồ Đề
• 4.1.3. Loại cây sử dụng làm chất đốt và nguồn cung cấp
• 4.1.4. Mục đích sử dụng gỗ cũi
• 4.1.5. Nhu cầu sử dụng gỗ cũi
• 4.1.6. Đánh giá thực trạng tình hình gây trồng cây phân tán cung cấp gỗ cũi ở xã Bồ Đề huyện Bình Lộc tỉnh Hà Nam
• 4.1.7. Các mô hình trạng cây phân tán cung cấp gỗ cũi đã có ở Bồ Đề
• 4.1.8. Khả năng cung cấp
• 4.1.9. Cân đối khả năng cung và cầu gỗ cũi ở xã Bồ Đề
• 4.1.10. Xây dựng mô hình trạng cây phân tán cung cấp gỗ cũi tại xã Bồ Đề huyện Bình Lộc tỉnh Hà Nam
• 4.1.10.1. Quan điểm xây dựng mô hình
• 4.1.10.2. Mục tiêu xây dựng mô hình
• 4.1.10.3. Nội dung, kỹ thuật và tổ chức xây dựng mô hình
• 4.1.10.4. Bước đầu đánh giá kết quả các mô hình đã xây dựng
• 4.1.10.5. Đánh giá vỏ tủ lò sàng và chất lượng cây trồng
• 4.1.10.6. Đánh giá về sinh trưởng của các mô hình
• 4.1.10.7. Bước đầu đánh giá về hiệu quả các mô hình
• 4.1.10.8. Đề xuất các giải pháp phát triển cây phân tán cung cấp gỗ cũi ở xã Bồ Đề huyện Bình Lộc tỉnh Hà Nam
• 4.2. Những cơ hội phát triển trạng cây phân tán ở xã Bồ Đề. Những thách thức đối với phát triển trạng cây phân tán ở Bồ Đề
• 4.3. Đề xuất một số giải pháp phát triển trạng cây phân tán ở Bồ Đề
• 4.4. Quan điểm và định hướng chung
• 4.5. Các giải pháp có thể
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Kết luận
• 5.2. Tồn tại
• 5.3. Khuyến nghị
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Cây Phân Tán Gỗ Cành Hà Nam

Nghiên cứu về năng lượng, đặc biệt là năng lượng sinh khối, là vấn đề toàn cầu. Khi tài nguyên rừng suy giảm, các nguồn năng lượng khác như than, dầu mỏ cạn kiệt, áp lực về năng lượng sinh khối tăng cao. Các nghiên cứu về gỗ cành, cây phân tán rất đa dạng, đề cập đến nhiều khía cạnh. Tổ chức FAO thống kê năm 1992 cho thấy hơn 2 tỷ người sống phụ thuộc vào gỗ cành, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Ngân hàng Thế giới (1992) cho biết gỗ cành chiếm 50-70% tổng nhu cầu năng lượng của nhiều nước, có thể lên đến 90% ở các nước đang phát triển. Mức tiêu thụ gỗ cành bình quân đầu người ở Đông Nam Á năm 1992 là: Philippines (246 kg), Việt Nam (297 kg), Thái Lan (468 kg), Malaysia (954 kg).

1.1. Tình Hình Sử Dụng Gỗ Cành Trên Thế Giới

Báo cáo từ các cuộc điều tra tại các nước thành viên Chương trình phát triển năng lượng gỗ vùng (RWEDP) cho thấy nhiều nước tiêu thụ năng lượng sinh khối, trong đó có gỗ cành, đã và đang tiếp tục gia tăng. Mức tiêu thụ năng lượng gỗ cành bình quân giai đoạn 1981-1995 là 280-400 kg/người/năm. Năm 1997, FAO công bố số liệu điều tra về nhu cầu gỗ cành và than củi trong giai đoạn 1981-1985. Trung Quốc là nước có nhu cầu gỗ cành lớn nhất (3.495 PJ), tiếp theo là Ấn Độ (3.186 PJ).

1.2. Thực Trạng Sử Dụng Gỗ Cành Tại Việt Nam

Nhu cầu gỗ cành và than củi ở Việt Nam là rất lớn. Tuy nhiên, Việt Nam cũng được đánh giá là một trong 4 nước (Ấn Độ, Sri Lanka, Thái Lan, Việt Nam) có nguồn cung cấp gỗ cành tương đương với tổng nhu cầu tiêu thụ gỗ cành hàng năm (báo cáo của FAO, 1997). Malaysia là nước sử dụng năng lượng sinh khối ít nhất (7%), còn Nepal là nước sử dụng năng lượng gỗ cành nhiều nhất, chiếm tới 92%. Việc sử dụng các dạng năng lượng khác như thủy điện, biogas, năng lượng mặt trời thay thế cho gỗ cành ở Trung Quốc, Malaysia đã làm giảm nhu cầu gỗ cành dµnh cho gia đình.

II. Thách Thức Giải Pháp Cây Phân Tán Gỗ Cành Bình Lộc

Tại Việt Nam, từ sau năm 1975, đã có một số công trình nghiên cứu đánh giá về nhu cầu và khả năng cung cấp gỗ cành tại các vùng thành thị, nông thôn, miền núi và lượng gỗ cành cho các hoạt động sản xuất cũng như sinh hoạt. Năm 1987, nghiên cứu của Viện Năng Lượng Việt Nam cho biết nguồn năng lượng chủ yếu của Việt Nam là năng lượng sinh khối bao gồm gỗ, củi và phế thải nông nghiệp. Viện Năng lượng ước tính có khoảng 31,7 (WE) được dùng làm chất đốt phục vụ sinh hoạt, trong đó gỗ cành chiếm 75% và 4,4 triệu tấn WE được dùng để nấu cám lợn (50% là gỗ cành) vào năm 1996.

2.1. Vấn Đề Cung Cấp Gỗ Cành Ở Nông Thôn Việt Nam

Năm 1990, Lincoln Bailey - chuyên gia của FAO, đã điều tra nhu cầu gỗ cành cho 2 thành phố là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, đưa ra phương pháp điều tra nhu cầu gỗ cành ở khu vực thành thị, từ đó rút kinh nghiệm cho các khu vực khác. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc trồng cây phân tán có vai trò quan trọng trong việc cung cấp gỗ cành tại chỗ, giảm áp lực lên rừng tự nhiên, đồng thời có tác dụng phòng hộ đồng ruộng, điều hòa khí hậu cho các vùng dân cư, đặc biệt là vùng đồng bằng.

2.2. Giải Pháp Phát Triển Cây Phân Tán Cung Cấp Gỗ

Là một nước nông nghiệp đang trong quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, Việt Nam cũng giống như các nước đang phát triển khác trên thế giới, gỗ cành là dạng năng lượng rất quan trọng đối với đời sống người dân, đặc biệt là người dân vùng nông thôn chiếm gần 80% dân số. Do sự giảm sút nghiêm trọng cả về diện tích lẫn chất lượng rừng tự nhiên cùng với sức ép tăng dân số như hiện nay, vấn đề trồng cây phân tán giải quyết nhu cầu gỗ cành làm chất đốt, đóng đồ gia dụng, xây dựng cơ bản,… vẫn luôn là một vấn đề nan giải.

III. Phương Pháp Xây Dựng Mô Hình Cây Phân Tán Bình Lộc

Bồ Đề là một xã vùng chiêm trũng nằm ở vùng trung tâm của huyện Bình Lộc tỉnh Hà Nam với tổng diện tích tự nhiên là 822 ha, dân số trên 7.000 người. Đây là một xã thuần nông, người dân ở đây chủ yếu sử dụng nguồn năng lượng chính là gỗ cành, chính vì vậy ngay từ những năm 1970 xã đã quan tâm đến trồng cây phân tán để đáp ứng nhu cầu về gỗ cành tại chỗ cho người dân. Xã đã giao cho các hội như hội phụ lão, hội phụ nữ,. chủ trì thực hiện các chương trình trồng cây phân tán tại các vùng đất trống, dọc bờ kênh mương,.

3.1. Thực Trạng Trồng Cây Phân Tán Tại Xã Bồ Đề

Gần đây xã cũng đã được một số tổ chức như SIDA quan tâm đầu tư cấp cây giống và kinh phí cho xã để trồng cây phân tán. Tuy nhiên, do công tác tổ chức thực hiện, qui hoạch chọn loài cây, giống chưa được cải thiện và kỹ thuật trồng chưa được nghiên cứu và ứng dụng nên hiệu quả đạt được còn rất thấp, tới nay các mô hình xây dựng được còn nhỏ lẻ, chủ yếu là từ vườn hộ, chưa có mô hình trồng cây phân tán nào phát triển một cách có quy mô và hiệu quả.

3.2. Mục Tiêu Xây Dựng Mô Hình Cây Phân Tán

Vì vậy, đề tài: “Nghiên cứu xây dựng một số mô hình trồng cây phân tán cung cấp gỗ cành ở xã Bồ Đề, huyện Bình Lộc, tỉnh Hà Nam” đặt ra là hết sức cần thiết. Nhiệm vụ đặt ra là làm thế nào để có thể phát triển các mô hình trồng cây phân tán có hiệu quả với những loài cây gỗ mọc nhanh, chu kỳ ngắn, cho sản lượng gỗ cành cao đáp ứng được nhu cầu về năng lượng của người dân vùng đồng bằng trong sự nghiệp phát triển kinh tế, xã hội của đất nước thời kỳ đổi mới.

IV. Đánh Giá Tình Hình Sử Dụng Gỗ Củi Tại Huyện Bình Lộc

Đánh giá tình hình sử dụng gỗ củi khu vực nghiên cứu. Nhiên liệu sử dụng làm chất đốt. Các loại bếp được sử dụng ở xã Bồ Đề. Loài cây sử dụng làm chất đốt và nguồn cung cấp. Mục đích sử dụng gỗ củi. Nhu cầu sử dụng gỗ củi. Đánh giá thực trạng tình hình gây trồng cây phân tán cung cấp gỗ củi ở xã Bồ Đề huyện Bình Lộc tỉnh Hà Nam. Các mô hình trồng cây phân tán cung cấp gỗ củi đã có ở Bồ Đề. Khả năng cung cấp. Cân đối khả năng cung và cầu gỗ củi ở xã Bồ Đề.

4.1. Nguồn Nhiên Liệu Chính và Mức Độ Sử Dụng

Nghiên cứu cho thấy gỗ củi vẫn là nguồn nhiên liệu chính của người dân xã Bồ Đề. Mức độ sử dụng gỗ củi phụ thuộc vào điều kiện kinh tế của từng hộ gia đình. Các hộ nghèo thường sử dụng gỗ củi là chủ yếu, trong khi các hộ khá giả có xu hướng sử dụng thêm các loại nhiên liệu khác như gas, điện.

4.2. Các Loại Bếp Đun Được Sử Dụng Phổ Biến

Các loại bếp đun được sử dụng phổ biến ở xã Bồ Đề bao gồm bếp kiềng ba chân, bếp lò cải tiến và bếp trấu. Bếp lò cải tiến có hiệu suất sử dụng nhiên liệu cao hơn so với bếp kiềng ba chân truyền thống. Tuy nhiên, bếp kiềng ba chân vẫn được sử dụng rộng rãi do chi phí thấp và dễ sử dụng.

4.3. Loài Cây Cung Cấp Gỗ Củi Chủ Yếu

Các loài cây được sử dụng làm gỗ củi chủ yếu ở xã Bồ Đề là keo, bạch đàn, xoan và các loại cây tạp khác. Nguồn cung cấp gỗ củi chủ yếu từ vườn nhà, đất vườn và các khu vực đất trống ven làng.

V. Xây Dựng Mô Hình Trồng Cây Phân Tán Cung Cấp Gỗ

Xây dựng một số mô hình trồng cây phân tán cung cấp gỗ củi tại xã Bồ Đề huyện Bình Lộc tỉnh Hà Nam. Quan điểm xây dựng mô hình. Mục tiêu xây dựng mô hình. Nội dung, kỹ thuật và tổ chức xây dựng mô hình. Bước đầu đánh giá kết quả các mô hình đã xây dựng. Đánh giá về tỷ lệ sống và chất lượng cây trồng. Đánh giá về sinh trưởng của các mô hình. Bước đầu đánh giá về hiệu quả các mô hình.

5.1. Quan Điểm và Mục Tiêu Xây Dựng Mô Hình

Mô hình trồng cây phân tán cần phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của địa phương. Ưu tiên các loài cây có giá trị kinh tế cao, sinh trưởng nhanh và dễ trồng. Mô hình cần đảm bảo tính bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường.

5.2. Nội Dung và Kỹ Thuật Xây Dựng Mô Hình

Lựa chọn địa điểm trồng phù hợp. Chuẩn bị đất trồng kỹ lưỡng. Chọn giống cây chất lượng tốt. Áp dụng kỹ thuật trồng và chăm sóc tiên tiến. Quản lý và bảo vệ cây trồng hiệu quả.

5.3. Tổ Chức Xây Dựng và Đánh Giá Mô Hình

Tổ chức tập huấn kỹ thuật cho người dân. Cung cấp cây giống và vật tư hỗ trợ. Theo dõi và đánh giá quá trình sinh trưởng của cây trồng. Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của mô hình.

VI. Giải Pháp Phát Triển Cây Phân Tán Gỗ Cành Bền Vững

Đề xuất các giải pháp phát triển cây phân tán cung cấp gỗ củi ở xã Bồ Đề huyện Bình Lộc tỉnh Hà Nam. Những cơ hội phát triển trồng cây phân tán ở xã Bồ Đề. Những thách thức đối với phát triển trồng cây phân tán ở Bồ Đề. Đề xuất một số giải pháp phát triển trồng cây phân tán ở Bồ Đề. Quan điểm và định hướng chung. Các giải pháp cụ thể.

6.1. Cơ Hội và Thách Thức Phát Triển Cây Phân Tán

Cơ hội: Nhu cầu gỗ củi cao, chính sách hỗ trợ của nhà nước, tiềm năng đất đai. Thách thức: Thiếu vốn, kỹ thuật, giống cây chất lượng, ý thức bảo vệ rừng của người dân còn hạn chế.

6.2. Giải Pháp Phát Triển Cây Phân Tán Bền Vững

Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về vai trò của cây phân tán. Hỗ trợ vốn, kỹ thuật, giống cây chất lượng cho người dân. Xây dựng các mô hình trồng cây phân tán hiệu quả. Quản lý và bảo vệ rừng hiệu quả.

6.3. Quan Điểm và Định Hướng Phát Triển

Phát triển cây phân tán phải gắn liền với phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Ưu tiên các loài cây có giá trị kinh tế cao, sinh trưởng nhanh và dễ trồng. Đảm bảo tính bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Năng lượng sinh khối từ gỗ củi đóng vai trò huyết mạch trong đời sống sinh hoạt của gần 80% dân cư nông thôn tại các quốc gia đang phát triển. Theo thống kê của Tổ chức Nông Lương Liên Hiệp Quốc, mức tiêu thụ gỗ củi bình quân của người dân Việt Nam đạt khoảng 297 kg đến 380 kg/người/năm tại vùng đồng bằng, tương đương nhu cầu năng lượng thô từ 60% đến 70% tổng mức tiêu thụ nội địa. Tuy nhiên, diện tích rừng tự nhiên suy giảm mạnh cùng sức ép gia tăng dân số đã đẩy nhiều vùng đồng bằng chiêm trũng vào tình trạng khủng hoảng chất đốt trầm trọng. Phong trào trồng cây phân tán trên toàn quốc từng đạt đỉnh cao 350 triệu cây/năm trong thập niên 1980 nhưng đã sụt giảm xuống dưới 280 triệu cây/năm vào đầu thế kỷ XXI do thiếu hụt quy hoạch loài và công nghệ giống.

Trước thực trạng đó, nghiên cứu được triển khai nhằm đánh giá toàn diện cán cân cung - cầu chất đốt sinh khối và xây dựng các mô hình trồng cây phân tán thâm canh tại xã Bồ Đề, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam. Với tổng diện tích tự nhiên 822 ha và quy mô dân số trên 7.000 người thuộc 1.800 hộ gia đình thuần nông, địa phương này hoàn toàn không có đất quy hoạch lâm nghiệp tập trung. Đề tài tập trung giải quyết mục tiêu xác định cơ cấu tiêu thụ năng lượng chất đốt, tính toán lượng thiếu hụt gỗ củi hàng năm và ứng dụng các giống tiến bộ kỹ thuật như Bạch đàn mô U6, Keo lai dòng BV10 để thiết lập 4 mô hình thực nghiệm với quy mô 8.100 cây. Kết quả của công trình tạo lập luận cứ khoa học vững chắc, giúp tối ưu hóa hệ số sử dụng đất nông nghiệp tại các bờ kênh, đường giao thông, trường học và trang trại nông lâm kết hợp, mở ra giải pháp tự chủ nguồn chất đốt sinh thái tại chỗ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phát triển năng lượng sinh khối bền vững của Tổ chức Nông Lương Liên Hiệp Quốc kết hợp nguyên lý nông lâm kết hợp hiện đại. Trọng tâm của khung lý thuyết là mô hình cân bằng động giữa nguồn cung sinh khối tái tạo và nhu cầu tiêu dùng năng lượng của cộng đồng dân cư nông thôn.

Hệ thống khái niệm nền tảng trong công trình bao gồm:

• Cây phân tán: Tập hợp các loài cây thân gỗ được trồng phân tán ngoài diện tích rừng quy hoạch tập trung, tận dụng bờ vùng, bờ thửa, hành lang giao thông và vườn hộ.
• Năng lượng gỗ củi: Nguồn nhiệt lượng sinh ra từ quá trình đốt cháy cành ngọn, thân cây gỗ và phế phụ phẩm lâm nghiệp, đo lường bằng đơn vị khối lượng khô tuyệt đối hoặc đơn vị năng lượng chuẩn.
• Sinh khối tươi và sinh khối khô: Khối lượng thực vật hữu cơ trước và sau khi khử ẩm hoàn toàn theo tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 362-70, trong đó độ ẩm gỗ củi tươi quy chuẩn ở mức 25% và củi khô khí ở mức 12%.
• Bếp cải tiến lâm nghiệp: Thiết bị chuyển hóa nhiệt hiệu suất cao với thiết kế buồng đốt kín và ống khói cưỡng bức, giúp nâng hiệu suất nhiệt từ mức 12% lên trên 35%.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân kết hợp với các kỹ thuật đo đếm sinh trắc học lâm nghiệp chuyên sâu.

• Nguồn dữ liệu và cỡ mẫu: Khảo sát xã hội học được thực hiện trên mẫu ngẫu nhiên gồm 100 hộ gia đình sinh sống rải rác tại 11 thôn xóm thuộc xã Bồ Đề, 01 hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp, 02 trường học và 05 cơ sở nung gạch thủ công. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho các nhóm mức sống và cơ cấu kinh tế khác nhau. Đối với dữ liệu sinh trưởng lâm học, đề tài chọn ngẫu nhiên 30 cây tiêu chuẩn đại diện cho mỗi mô hình để tiến hành đo lường đường kính thân cây tại vị trí 1,3 m và chiều cao vút ngọn.
• Phương pháp phân tích và xử lý số liệu: Dữ liệu xã hội học và điều tra nhu cầu chất đốt được phân tích thống kê mô tả trên phần mềm SPSS và Microsoft Excel. Thể tích thân cây bình quân được tính toán theo công thức hình thể chuẩn:

$$V = g \cdot h \cdot f$$

Trong đó $g$ là tiết diện ngang thân cây tại vị trí 1,3 m, $h$ là chiều cao vút ngọn và $f$ là hình số thân cây ($f = 0,6$ cho nhóm cây lá rộng). Trọng lượng củi tươi được quy đổi sang củi khô tuyệt đối theo hệ số co rút thể tích gỗ $K_0 = 0,5$ và tỷ trọng gỗ tươi 700 kg/m³. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm liên kết chặt chẽ giữa đặc tính sinh học của loài cây với khả năng tiếp nhận thực tế của các nông hộ vùng trũng.

• Khung thời gian thực hiện: Quá trình thu thập số liệu dã ngoại, thiết lập các mô hình thực nghiệm và quan trắc diễn ra xuyên suốt giai đoạn 2003 - 2006.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra hiện trạng cho thấy cấu trúc năng lượng chất đốt tại địa bàn có sự mất cân đối sâu sắc. Toàn bộ 100% số hộ gia đình được khảo sát phụ thuộc vào gỗ củi để đun nấu hàng ngày, trong khi 90% hộ kết hợp sử dụng phế phẩm nông nghiệp như rơm rạ, trấu và lõi ngô. Tuy nhiên, mức độ đóng góp của phế phẩm nông nghiệp chỉ dao động từ 20% đến 40% và mang tính thời vụ rõ rệt trong 2 đến 3 tháng sau thu hoạch. Sử dụng than tổ ong chiếm 45% số hộ, bình gas chiếm 12% và điện chỉ chiếm 20% cho mục đích nấu cơm phụ trợ do rào cản chi phí năng lượng thương mại quá cao so với thu nhập.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                      CƠ CẤU NHIÊN LIỆU ĐUN NẤU TẠI BỒ ĐỀ                       |
|  100% ========================================================= (Gỗ củi)       |
|   90% ================================================== (Phế thải NN)        |
|   45% ========================= (Than tổ ong)                                 |
|   20% =========== (Điện)                                                      |
|   12% ======= (Gas thương mại)                                                |
|    0% (Biogas sinh học)                                                       |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Nhu cầu tiêu thụ gỗ củi của toàn xã đạt quy mô cực lớn: mỗi hộ gia đình tiêu thụ trung bình 3,5 kg củi khô/ngày, tương ứng 2.299.500 kg/năm cho sinh hoạt của 1.800 hộ. Cộng thêm 72.000 kg củi phục vụ 5 lò gạch thủ công, tổng nhu cầu thực tế vượt mức 2.371.500 kg/năm. Trong khi đó, nguồn cung từ các vườn hộ gia đình hiện hữu chỉ đáp ứng được từ 10% đến 15% nhu cầu, dẫn tới áp lực thiếu hụt trên 2.000 tấn củi mỗi năm.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                       CÂN BẰNG CUNG CẦU GỖ CỦI TOÀN XÃ                        |
|                                                                               |
|  Nhu cầu tiêu thụ:  [========================================] 2.371,5 tấn    |
|  Cung ứng vườn hộ:  [====] 355,7 tấn (15%)                                    |
|  Thiếu hụt thực tế: [==================================] 2.015,8 tấn (85%)    |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Đề tài đã thiết lập thành công 4 mô hình thực nghiệm với quy mô 8.100 cây giống chọn lọc chất lượng cao:

• Mô hình 1: Trồng 3.000 cây Bạch đàn mô U6 hai bên trục đường giao thông liên thôn, liên xã.
• Mô hình 2: Trồng 2.500 cây Bạch đàn mô U6 thành hàng trên bờ vùng, bờ kênh tưới tiêu với tổng chiều dài 5 km.
• Mô hình 3: Trồng tập trung 2.000 cây gồm Keo lai dòng BV10 và Bạch đàn mô U6 trong khuôn viên các trường học.
• Mô hình 4: Trồng 600 cây Bạch đàn mô U6 trên các dải líp cao quanh trang trại nông nghiệp kiểu VAC với tổng chiều dài dải líp 390 m.

Sau thời gian theo dõi, tỷ lệ sống của cây trồng tại cả 4 mô hình đạt từ 88% đến 96%, sinh trưởng chiều cao vút ngọn đạt mức 2,2 m đến 2,8 m/năm, vượt trội hoàn toàn so với các giống gieo hạt truyền thống trước đây chỉ đạt 1,1 m đến 1,4 m/năm.

Thảo luận kết quả

Thực trạng sử dụng bếp kiềng hở chiếm tỷ lệ tuyệt đối 100% tại xã Bồ Đề chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới hiện tượng lãng phí tài nguyên sinh khối. Hiệu suất nhiệt của bếp kiềng chỉ đạt mức khiêm tốn 12%, đồng nghĩa với việc 88% năng lượng nhiệt bị thất thoát ra môi trường xung quanh. So sánh với các nghiên cứu vùng đệm Vườn quốc gia Ba Bể của Lê Thu Hiền (2002) với mức tiêu thụ 4,1 kg/người/ngày hay các tỉnh miền núi phía Bắc của Đoàn Bổng (1996) với mức 2,5 kg/người/ngày, định mức 3,5 kg/hộ/ngày tại Bồ Đề phản ánh mức độ thiếu hụt nghiêm trọng buộc người dân phải chắt chiu mọi nguồn phế phụ phẩm.

Dữ liệu kiểm kê lâm học chứng minh rằng việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ các giống Bạch đàn Camal thoái hóa sang giống tiến bộ kỹ thuật nuôi cấy mô U6 và Keo lai BV10 mang lại bước nhảy vọt về sinh khối cành ngọn. Dữ liệu này được thể hiện rõ ràng qua các bảng tổng hợp sinh trưởng và biểu đồ cột phân bố đường kính: năng suất sinh khối khô của Bạch đàn mô U6 tại mô hình trang trại đạt mức 8,5 tấn/km líp/năm, cao gấp 2,4 lần so với các mô hình trồng tự phát trước năm 2000. Kết quả này khẳng định tiềm năng to lớn của việc khai thác triệt để quỹ đất mặt nước, bờ đê và đường giao thông liên thôn để thiết lập vành đai sinh khối khép kín tại các xã đồng bằng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các luận cứ khoa học thu được, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm phát triển toàn diện hệ thống cây phân tán và giải quyết dứt điểm bài toán năng lượng nông thôn:

• Quy hoạch dứt điểm quỹ đất công ích dành cho lâm nghiệp phân tán: Ủy ban nhân dân xã Bồ Đề cùng Ban Địa chính cần tiến hành rà soát, cắm mốc và phân bổ toàn bộ 7,5 km đường trục nhựa liên xã, 22 km đường liên thôn và 36 km hệ thống bờ kênh mương nội đồng. Chỉ tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ che phủ cây xanh phân tán đạt 100% các trục giao thông chính trước năm 2008, tạo quỹ không gian trồng bổ sung tối thiểu 25.000 cây phân tán trên toàn địa bàn.
• Đổi mới triệt để cơ cấu giống và công nghệ nhân giống lâm nghiệp: Trung tâm Khuyến nông huyện Bình Lục phối hợp chặt chẽ với Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam loại bỏ hoàn toàn các dòng cây hạt trôi nổi kém chất lượng. Định hướng đến năm 2010 phải đưa 100% giống nuôi cấy mô đã được công nhận gồm Bạch đàn U6, Keo lai BV10, BV16 và BV32 vào các đợt phát động Tết trồng cây hàng năm, đảm bảo tỷ lệ cây sống đạt trên 90% và chu kỳ khai thác cành củi rút ngắn xuống dưới 3 năm.
• Triển khai chương trình chuyển giao và phổ biến bếp cải tiến lâm nghiệp: Hội Phụ nữ và Hội Nông dân xã chủ trì tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật xây dựng bếp cải tiến BLN1 và BLN2 cho các hộ dân. Mục tiêu trong giai đoạn 2006 - 2008 là thay thế 60% số bếp kiềng truyền thống sang bếp cải tiến, giúp cắt giảm trực tiếp 30% đến 40% lượng củi tiêu thụ hàng ngày, tương đương mức tiết kiệm trên 700 tấn củi khô mỗi năm cho toàn xã.
• Hoàn thiện cơ chế giao khoán và phân chia lợi ích kinh tế: Hợp tác xã Nông nghiệp cần xây dựng quy chế giao quyền chăm sóc và khai thác tỉa thưa cành ngọn cho các hội đoàn thể như Hội Cựu chiến binh và Đoàn Thanh niên quản lý theo từng đoạn đường tự quản. Quy định cụ thể tỷ lệ hưởng lợi 80% sản phẩm củi tỉa thưa thuộc về người trực tiếp chăm sóc và 20% nộp vào quỹ phúc lợi công cộng của thôn xóm, hoàn thành ban hành trong quý II năm 2007.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật cao, đặc biệt hữu ích cho các nhóm đối tượng chuyên môn sau:

• Cán bộ quản lý nông nghiệp và phát triển nông thôn cấp huyện, xã: Cung cấp bộ công cụ đánh giá nhanh nhu cầu năng lượng sinh khối và phương pháp quy hoạch chi tiết quỹ đất hành lang công cộng cho cây phân tán, ứng dụng hiệu quả trong việc xây dựng tiêu chí môi trường nông thôn mới.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học ngành Lâm học, Sinh thái học: Nguồn tài liệu tham khảo chuẩn xác về phương pháp luận tính toán sinh khối cây phân tán, hệ số co rút thể tích gỗ và các mô hình sinh thái nông lâm kết hợp tại các vùng trũng ngập nước.
• Chủ các trang trại nông nghiệp và các hộ kinh doanh mô hình VAC: Tài liệu hướng dẫn kỹ thuật chi tiết về cách thức lên líp đất cao quanh bờ ao, khoảng cách bố trí cây Bạch đàn mô U6 và Keo lai nhằm tối đa hóa sản lượng củi đun mà không gây ảnh hưởng tiêu cực tới năng suất thủy sản và lúa.
• Các chuyên gia và điều phối viên dự án phát triển nông thôn quốc tế: Cung cấp dẫn chứng thực địa điển hình về sự tham gia của cộng đồng địa phương trong việc quản trị tài nguyên sinh khối và chuyển giao kỹ thuật tiết kiệm năng lượng tại đồng bằng châu thổ sông Hồng.

Câu hỏi thường gặp

• Tại sao vùng đồng bằng chiêm trũng không có đất lâm nghiệp lại cần phát triển cây phân tán? Khu vực đồng bằng chiêm trũng chịu áp lực dân số cao và tiêu thụ hàng nghìn tấn chất đốt mỗi năm nhưng thiếu rừng tự nhiên. Trồng cây phân tán dọc 36 km bờ kênh và 22 km đường làng giúp tận dụng tối đa đất công ích, tạo nguồn củi tại chỗ, chống xói lở đê điều và giảm phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch đắt đỏ.

• Giống Bạch đàn mô U6 và Keo lai BV10 có những ưu điểm vượt trội gì so với cây hạt truyền thống? Bạch đàn mô U6 và Keo lai BV10 là các giống ưu thế lai nuôi cấy mô có tốc độ tăng trưởng chiều cao đạt từ 2,2 m đến 2,8 m/năm, nhanh gấp đôi cây gieo hạt. Thân cây mọc thẳng đều, cành nhánh phát triển mạnh tạo nhiều củi tỉa thưa, đồng thời có khả năng kháng sâu bệnh và chịu được điều kiện đất thịt nặng độ pH 4,0.

• Bếp cải tiến lâm nghiệp giúp tiết kiệm nhiên liệu và cải thiện đời sống nông hộ như thế nào? Bếp cải tiến lâm nghiệp có cấu tạo buồng đốt kín bằng gạch chịu nhiệt kết hợp ống dẫn khói, nâng hiệu suất sử dụng nhiệt từ 12% lên trên 35%. Điều này giúp cắt giảm từ 30% đến 40% lượng gỗ củi tiêu tốn, loại bỏ 95% khói bụi độc hại trong gian bếp và giảm đáng kể thời gian đun nấu của phụ nữ.

• Việc trồng cây Bạch đàn trên bờ kênh và bờ ruộng có làm suy giảm năng suất lúa xung quanh không? Khi áp dụng đúng kỹ thuật lên líp cao từ 0,5 m đến 0,7 m và đào rãnh ngăn cách bộ rễ, Bạch đàn mô U6 không cạnh tranh trực tiếp dinh dưỡng với ruộng lúa. Tán cây tỉa thưa định kỳ giúp giảm thiểu hiện tượng che bóng, đồng thời hệ thống rễ cây còn củng cố độ bền vững của bờ vùng, chống sạt lở vào mùa mưa lũ.

• Làm cách nào để giải quyết mâu thuẫn quyền lợi khi trồng cây phân tán trên đất công cộng? Chính quyền địa phương cần áp dụng cơ chế giao khoán minh bạch thông qua hợp tác xã và các đoàn thể tự quản. Người dân trực tiếp trồng và chăm sóc được hưởng toàn bộ 100% cành củi tỉa thưa hàng năm và 80% giá trị gỗ thân chính khi thanh lý, trích 20% còn lại nộp ngân sách tái đầu tư cây giống cho xã.

Kết luận

• Luận văn đã định lượng chính xác nhu cầu gỗ củi thực tế tại xã Bồ Đề ở mức trên 2.371 tấn/năm và chỉ ra sự thiếu hụt nghiêm trọng khi nguồn cung vườn hộ chỉ đáp ứng được 10% đến 15%.
• Công trình chứng minh tính khả thi vượt trội của 4 mô hình trồng 8.100 cây phân tán với các giống tiến bộ kỹ thuật Bạch đàn mô U6 và Keo lai BV10, đạt tỷ lệ sống trên 88% và sinh trưởng chiều cao từ 2,2 m đến 2,8 m/năm.
• Nghiên cứu đã xác lập hệ thống giải pháp đồng bộ kết hợp giữa quy hoạch đất đai, chuyển giao công nghệ giống vô tính và phổ cập bếp cải tiến lâm nghiệp tiết kiệm từ 30% đến 40% chất đốt.
• Về lộ trình tiếp theo, các địa phương cần hoàn thành quy hoạch hành lang cây phân tán giai đoạn 2006 - 2010 và mở rộng quy mô sản xuất giống nuôi cấy mô đạt 50.000 cây/năm cho toàn huyện Bình Lục.
• Các nhà quản lý nông thôn và chủ trang trại hãy chủ động áp dụng ngay mô hình cây phân tán thâm canh để tối ưu hóa hiệu quả kinh tế sinh thái và bảo vệ nguồn tài nguyên môi trường bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ pTNT Tr­êng §¹i häc l©m nghiÖp -------------------------------- ®Æng quang h­ng x©y dùng mét sè m« h×nh trång c©y ph©n t¸n cung cÊp gç cñi ë x· bå ®Ò - huyÖn b×nh lôc - tØnh hµ nam LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ t©y th¸ng 7 - 2006 c Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ pTNT Tr­êng §¹i häc l©m nghiÖp -------------------------------- ®Æng quang h­ng x©y dùng mét sè m« h×nh trång c©y ph©n t¸n cung cÊp gç cñi ë x· bå ®Ò huyÖn b×nh lôc - tØnh hµ nam Chuyªn ngµnh: L©m Häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn khoa häc: TS Vâ §¹i H¶i Hµ T©y - th¸ng 7/2006 c lêi c¶m ¬n LuËn v¨n nµy ®­îc hoµn thµnh t¹i Tr­êng §¹i häc L©m nghiÖp theo ch­¬ng tr×nh ®µo t¹o cao häc l©m nghiÖp hÖ chÝnh quy, kho¸ 11, tõ n¨m 2003 - 2006. §Ó cã ®­îc kÕt qu¶ nµy, tr­íc hÕt t¸c gi¶ xin bµy tá lßng biÕt ¬n s©u s¾c ®Õn TS. Vâ §¹i H¶i - ng­êi h­íng dÉn khoa häc, ®· truyÒn ®¹t nh÷ng kiÕn thøc quÝ b¸u, nhiÖt t×nh h­íng dÉn t¸c gi¶ trong suèt thêi gian thùc hiÖn vµ hoµn thµnh luËn v¨n. T¸c gi¶ xin ch©n thµnh c¶m ¬n Ban gi¸m hiÖu, Khoa Sau ®¹i häc, c¸c thÇy c« gi¸o tr­êng §¹i häc L©m nghiÖp, ViÖn Khoa häc L©m nghiÖp ViÖt Nam, Trung t©m øng dông Khoa häc Kü thuËt l©m nghiÖp ®· t¹o mäi ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho t¸c gi¶ häc tËp vµ hoµn thµnh b¶n luËn v¨n nµy.

T¸c gi¶ xin c¶m ¬n KS. TrÇn Ngäc §ang vµ KS. Ng« Duy B×nh - chñ tr× ®Ò tµi “øng dông tiÕn bé kü thuËt trång c©y gç cñi cã n¨ng suÊt cao ë vïng ®ång b»ng” ®· t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó t¸c gi¶ tham gia thùc hiÖn ®Ò tµi, sö dông mét phÇn kÕt qu¶ nghiªn cøu cña ®Ó tµi ®Ó ph¸t triÓn thµnh luËn v¨n. Xin c¶m ¬n UBND x· Bå §Ò, Phßng N«ng nghiÖp vµ ph¸t triÓn n«ng th«n huyÖn B×nh Lôc, tØnh Hµ Nam ®· gióp ®ì vµ t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho t¸c gi¶ ®iÒu tra thu thËp sè liÖu ngo¹i nghiÖp.

Cuèi cïng xin ch©n thµnh c¶m ¬n c¸c ®ång nghiÖp, b¹n bÌ gÇn xa vµ ng­êi th©n trong gia ®×nh ®· gióp ®ì, ®éng viªn t¸c gi¶ hoµn thµnh luËn v¨n nµy. Hµ néi, ngµy 30 th¸ng 7 n¨m 2006 T¸c gi¶ §Æng Quang H­ng c Môc lôc Trang Danh s¸ch c¸c tõ viÕt t¾t, ký hiÖu Danh s¸ch c¸c b¶ng biÓu trong luËn v¨n Danh s¸ch c¸c s¬ ®å, biÓu ®å vµ h×nh ¶nh trong luËn v¨n Danh s¸ch c¸c loµi c©y cã trong luËn v¨n §Æt vÊn ®Ò 5 Ch¬ng 1: Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 7 1. Trªn thÕ giíi 7 1. ë ViÖt Nam 10 Ch¬ng 2: môc tiªu, §èi tîng, giíi h¹n, néi dung vµ ph¬ng 19 ph¸p nghiªn cøu 2.

Môc tiªu nghiªn cøu 19 2.2 §èi tîng nghiªn cøu 19 2.4 Néi dung nghiªn cøu 20 2. Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu 21 2. C¸ch tiÕp cËn cña ®Ò tµi 21 2. Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu cô thÓ 22 Ch¬ng 3: Kh¸i qu¸t ®iÒu kiÖn tù nhiªn kinh tÕ - x· héi khu 28 vùc nghiªn cøu 3.1 §iÒu kiÖn tù nhiªn 28 3.

DiÖn tÝch, ®Þa h×nh vµ ®Êt ®ai 28 3. KhÝ hËu thñy v¨n 29 c 3. §iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi 30 3. NhËn xÐt vµ ®¸nh gi¸ chung 31 Ch¬ng 4: KÕt qu¶ nghiªn cøu vµ th¶o luËn 33 4.

§¸nh gi¸ t×nh h×nh sö dông gç cñi khu vùc nghiªn cøu 33 4.1 Nhiªn liÖu sö dông lµm chÊt ®èt 33 4. C¸c lo¹i bÕp ®îc sö dông ë x· Bå §Ò 37 4. Loµi c©y sö dông lµm chÊt ®èt vµ nguån cung cÊp 39 4. Môc ®Ých sö dông gç cñi 41 4.

Nhu cÇu sö dông gç cñi 43 4.