Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu văn bản học Hoàng Việt thi tuyển của Bùi Huy Bích

Luận văn thạc sĩ USSH nghiên cứu văn bản học Hoàng Việt thi tuyển của Tôn Am Bùi Huy Bích, khám phá giá trị văn hóa và nghệ thuật.

• Tác giả: Nguyễn Thị Dung
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Thị Ngọ
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: Nghiên Cứu Văn Bản Học Hoàng Việt Thi Tuyển Của Tồn Am Bùi Huy Bích
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: BÙI HUY BÍCH VÀ HOÀNG VIỆT THI TUYỂN
• 1.1. TIỂU SỬ VÀ SỰ NGHIỆP CỦA BÙI HUY BÍCH
• 1.2. SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC CỦA BÙI HUY BÍCH
• 1.3. Tình hình chính trị xã hội và văn học thế kỷ XVIII – XIX
• 1.4. Sự nghiệp sáng tác của Bùi Huy Bích
• 1.5. HOÀNG VIỆT THI TUYỂN (皇越詩選）
• 1.5.1. Niên đại hoàn thành văn bản Hoàng Việt thi tuyển
• 1.5.2. Xuất xứ của Hoàng Việt thi tuyển
• 1.5.3. Cách ghi tên tác giả, tác phẩm qua các truyền bản Hoàng Việt thi tuyển
• 1.5.4. Cấu trúc của văn bản Hoàng Việt thi tuyển
• 2. CHƯƠNG 2: NGHIÊN CỨU CÁC TRUYỀN BẢN HOÀNG VIỆT THI TUYỂN
• 2.1. TẬP HỢP MÔ TẢ CÁC TRUYỀN BẢN HOÀNG VIỆT THI TUYỂN
• 2.1.1. Tập hợp các truyền bản Hoàng Việt thi tuyển
• 2.1.2. Mô tả các truyền bản của Hoàng Việt thi tuyển
• 2.2. PHÂN LOẠI CÁC TRUYỀN BẢN CHỮ HÁN CỦA HOÀNG VIỆT THI TUYỂN
• 2.3. TỔNG HỢP TÌNH HÌNH TÁC GIẢ, TÁC PHẨM VÀ THỂ LOẠI THƠ TRONG HOÀNG VIỆT THI TUYỂN
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀNG VIỆT THI TUYỂN TRONG HỆ THỐNG THI TUYỂN VIỆT NAM
• 3.1. HỆ THỐNG THI TUYỂN VIỆT NAM VÀ HOÀNG VIỆT THI TUYỂN CỦA BÙI HUY BÍCH
• 3.2. SO SÁNH TÁC PHẨM HOÀNG VIỆT THI TUYỂN CỦA BÙI HUY BÍCH VÀ TOÀN VIỆT THI LỤC CỦA LÊ QUÝ ĐÔN
• 3.3. HOÀNG VIỆT THI TUYỂN VÀ SỰ THỂ HIỆN QUAN ĐIỂM, PHƯƠNG PHÁP SƯU TẬP BIÊN ĐỊNH DI SẢN THƠ CA QUÁ KHỨ CỦA BÙI HUY BÍCH
• KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên cứu văn bản học Hoàng Việt thi tuyển

Nghiên cứu văn bản học Hoàng Việt thi tuyển của Bùi Huy Bích là một lĩnh vực quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Việt Nam. Tác phẩm này không chỉ là một tuyển tập thơ mà còn là một tài liệu quý giá giúp hiểu rõ hơn về văn học Việt Nam thời kỳ trung đại. Việc nghiên cứu văn bản học sẽ giúp làm sáng tỏ những giá trị nghệ thuật và lịch sử của tác phẩm, đồng thời cung cấp cái nhìn sâu sắc về tác giả Bùi Huy Bích.

1.1. Bùi Huy Bích và vai trò trong văn học Việt Nam

Bùi Huy Bích là một trong những tác giả nổi bật của văn học Việt Nam thế kỷ XVIII - XIX. Ông không chỉ nổi tiếng với những tác phẩm thơ ca mà còn với những đóng góp quan trọng trong việc biên soạn thi tuyển. Hoàng Việt thi tuyển là một trong những tác phẩm tiêu biểu thể hiện tài năng và tầm nhìn của ông.

1.2. Ý nghĩa của Hoàng Việt thi tuyển trong văn bản học

Hoàng Việt thi tuyển không chỉ là một tuyển tập thơ mà còn là một tài liệu quý giá cho việc nghiên cứu văn bản học. Tác phẩm này giúp làm rõ những đặc điểm của thơ ca thời kỳ trung đại, đồng thời phản ánh những giá trị văn hóa và tư tưởng của thời đại.

II. Những thách thức trong nghiên cứu văn bản Hoàng Việt thi tuyển

Nghiên cứu văn bản Hoàng Việt thi tuyển gặp phải nhiều thách thức, từ việc thiếu tài liệu đến việc phân loại các truyền bản khác nhau. Những khó khăn này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có phương pháp tiếp cận khoa học và hệ thống để đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của thông tin.

2.1. Thiếu tài liệu và nguồn tư liệu

Một trong những thách thức lớn nhất trong nghiên cứu Hoàng Việt thi tuyển là sự thiếu hụt tài liệu. Nhiều truyền bản đã bị thất lạc hoặc không được lưu giữ, gây khó khăn cho việc xác định nội dung và hình thức của tác phẩm.

2.2. Phân loại và so sánh các truyền bản

Việc phân loại và so sánh các truyền bản của Hoàng Việt thi tuyển là một nhiệm vụ phức tạp. Các nhà nghiên cứu cần phải xác định được các đặc điểm riêng của từng truyền bản để có thể đưa ra những nhận định chính xác về giá trị của chúng.

III. Phương pháp nghiên cứu văn bản học Hoàng Việt thi tuyển

Để nghiên cứu Hoàng Việt thi tuyển một cách hiệu quả, các nhà nghiên cứu cần áp dụng các phương pháp khoa học như sưu tập, phân loại, và so sánh các truyền bản. Những phương pháp này sẽ giúp làm rõ hơn về nội dung và hình thức của tác phẩm.

3.1. Sưu tập và thống kê các truyền bản

Sưu tập và thống kê các truyền bản của Hoàng Việt thi tuyển là bước đầu tiên trong quá trình nghiên cứu. Việc này giúp xác định số lượng và chất lượng của các bản sao hiện có, từ đó có cơ sở để phân tích sâu hơn.

3.2. Phân tích nội dung và hình thức

Phân tích nội dung và hình thức của Hoàng Việt thi tuyển là một phần quan trọng trong nghiên cứu văn bản học. Điều này giúp làm rõ những đặc điểm nghệ thuật và tư tưởng của tác phẩm, đồng thời phản ánh bối cảnh lịch sử xã hội của thời kỳ.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu văn bản Hoàng Việt thi tuyển

Nghiên cứu văn bản Hoàng Việt thi tuyển không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Những kết quả từ nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc giảng dạy văn học, bảo tồn di sản văn hóa, và phát huy giá trị văn học cổ điển Việt Nam.

4.1. Giáo dục và giảng dạy văn học

Kết quả nghiên cứu Hoàng Việt thi tuyển có thể được sử dụng trong giáo dục và giảng dạy văn học. Việc đưa tác phẩm vào chương trình học sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn học cổ điển và giá trị văn hóa của dân tộc.

4.2. Bảo tồn di sản văn hóa

Nghiên cứu văn bản Hoàng Việt thi tuyển cũng góp phần vào công tác bảo tồn di sản văn hóa. Những thông tin và kiến thức thu được từ nghiên cứu sẽ giúp các cơ quan chức năng có kế hoạch bảo tồn và phát huy giá trị của tác phẩm.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu văn bản Hoàng Việt thi tuyển

Nghiên cứu văn bản Hoàng Việt thi tuyển của Bùi Huy Bích mở ra nhiều hướng đi mới cho các nghiên cứu văn học Việt Nam. Tương lai của nghiên cứu này sẽ phụ thuộc vào sự quan tâm và đầu tư của các nhà nghiên cứu cũng như các cơ quan chức năng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu văn bản học

Nghiên cứu văn bản học đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về văn học cổ điển Việt Nam. Điều này không chỉ giúp bảo tồn di sản văn hóa mà còn góp phần vào việc phát triển văn học hiện đại.

5.2. Hướng đi mới cho nghiên cứu văn học

Tương lai của nghiên cứu văn học sẽ cần có những hướng đi mới, bao gồm việc áp dụng công nghệ thông tin vào nghiên cứu văn bản. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả và độ chính xác trong việc nghiên cứu và bảo tồn các tác phẩm văn học cổ điển.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hoàng Việt thi tuyển (HVTT) là một tuyển tập thơ chữ Hán tiêu biểu, được biên soạn bởi danh nhân văn hóa Bùi Huy Bích vào năm 1788 và được khắc in năm 1825 tại nhà in Hy Văn Đường. Bộ thi tuyển này bao gồm 562 bài thơ của 167 tác giả trải dài từ thời Lý đến thời Lê, phản ánh sự phát triển phong phú của thơ ca chữ Hán Việt Nam thời trung đại. Trong bối cảnh lịch sử đầy biến động của thế kỷ XVIII – XIX, khi đất nước trải qua nhiều cuộc khủng hoảng chính trị, xã hội và văn hóa, HVTT không chỉ là một công trình văn học mà còn là nguồn tư liệu quý giá giúp nghiên cứu văn bản học, lịch sử văn hóa và tư tưởng Nho giáo.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là khảo sát toàn diện các truyền bản chữ Hán của HVTT hiện lưu giữ tại các thư viện lớn như Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Thư viện Quốc gia, Viện Sử học và Viện Văn học, nhằm xác định văn bản chuẩn, phân loại truyền bản, đồng thời đánh giá giá trị của HVTT trong hệ thống thi tuyển Việt Nam thời trung đại. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 14 truyền bản chữ Hán của HVTT, với sự kết hợp phương pháp nghiên cứu văn bản học, khảo cứu lịch sử và phân tích văn học.

Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị di sản văn hóa thi tuyển thơ chữ Hán, góp phần làm sáng tỏ diện mạo văn bản, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho việc công bố, giảng dạy và nghiên cứu sâu rộng về văn học cổ điển Việt Nam. Qua đó, luận văn cũng góp phần làm rõ vai trò của Bùi Huy Bích trong việc kế thừa và phát triển truyền thống thi tuyển, đồng thời phản ánh bức tranh văn hóa xã hội thời kỳ cuối phong kiến.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai khung lý thuyết chính: lý thuyết văn bản học và mô hình nghiên cứu văn học lịch sử. Văn bản học được sử dụng để khảo sát, phân loại, đối chiếu các truyền bản HVTT nhằm xác định văn bản chuẩn và đánh giá sự biến đổi trong quá trình truyền bá. Mô hình nghiên cứu văn học lịch sử giúp phân tích bối cảnh xã hội, chính trị và tư tưởng ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của thi tuyển.

Ba khái niệm chuyên ngành được tập trung nghiên cứu gồm:

• Thi tuyển (詩選): tuyển tập thơ được sưu tầm, biên soạn theo tiêu chí nhất định, phản ánh quan điểm thẩm mỹ và giá trị văn hóa của từng thời kỳ.
• Truyền bản (傳本): các bản sao chép hoặc in ấn của một tác phẩm văn học, có thể có sự khác biệt về nội dung, hình thức do quá trình truyền tải.
• Văn bản chuẩn (正本): phiên bản được xác định là gần với nguyên bản nhất, có giá trị tham khảo cao trong nghiên cứu và công bố.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu văn bản học làm chủ đạo, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu liên ngành trong khoa học xã hội và nhân văn. Cụ thể:

• Tập hợp và thống kê: thu thập 14 truyền bản chữ Hán của HVTT từ các thư viện lớn trong và ngoài nước, thống kê số lượng tác giả, bài thơ, cấu trúc từng truyền bản.
• Phân loại và mô tả: phân loại các truyền bản theo nhóm dựa trên đặc điểm hình thức, nội dung và nguồn gốc, mô tả chi tiết từng bản về khổ sách, số trang, bố cục.
• So sánh và đối chiếu: so sánh nội dung các truyền bản để phát hiện sự khác biệt, sai lệch, từ đó xác định văn bản chuẩn nhất.
• Phân tích lịch sử – văn hóa: nghiên cứu bối cảnh lịch sử, tư tưởng Nho giáo và văn học thời kỳ Bùi Huy Bích để giải thích giá trị và ý nghĩa của HVTT.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 14 truyền bản chữ Hán, được chọn lọc dựa trên tính đại diện và độ phổ biến trong kho lưu trữ. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu toàn bộ các bản hiện có, nhằm đảm bảo tính toàn diện và khách quan. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng 2 năm, từ việc thu thập tư liệu đến phân tích và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Số lượng và phân loại truyền bản: Luận văn đã tập hợp được 14 truyền bản chữ Hán của HVTT, trong đó có 11 bản in mộc bản và 3 bản chép tay. Các bản in có số lượng bài thơ dao động từ 555 đến 562 bài, với 167 tác giả được ghi nhận. Bản nhóm truyền bản I (bao gồm các bản như VHv.1451, A.608, A.2857) được xác định là nhóm đầy đủ nhất, có cấu trúc và nội dung gần với nguyên bản nhất.

2. Cấu trúc văn bản HVTT: HVTT được chia thành 6 quyển, phân theo niên đại và tác giả, gồm:

   • Quyển 1: 70 bài thơ của các vua Lý, Trần, Lê
   • Quyển 2-4: 334 bài thơ của các tác gia thời Lý, Trần, Hồ và Lê sơ
   • Quyển 5-6: 158 bài thơ của các tác gia triều Lê từ niên hiệu Cảnh Hưng trở về sau
     Tổng cộng 562 bài thơ, phản ánh sự kế thừa và phát triển của thơ ca chữ Hán qua các triều đại.

3. Giá trị văn bản học: Qua so sánh, các truyền bản có sự khác biệt nhỏ về số lượng bài thơ và thứ tự, nhưng bản nhóm I được đánh giá là văn bản chuẩn nhất, có giá trị tham khảo cao cho nghiên cứu và công bố. Các bản khác có thể là bản sao chép hoặc chỉnh sửa sau này, có thể bị thiếu hoặc thừa một số bài.

4. Đóng góp của Bùi Huy Bích: HVTT không chỉ là tuyển tập thơ mà còn thể hiện quan điểm sưu tập, biên soạn có hệ thống của Bùi Huy Bích, kế thừa thành tựu thi tuyển trước đó và làm cơ sở cho các thi tuyển đời sau. Tác phẩm phản ánh tư tưởng Nho giáo, tinh thần trung hiếu và sự trân trọng văn hóa truyền thống trong bối cảnh xã hội biến động.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự tồn tại nhiều truyền bản HVTT là do quá trình sao chép, in ấn qua nhiều thế kỷ, cùng với nhu cầu sử dụng và bảo quản khác nhau tại các thư viện, gia đình. Sự khác biệt về số lượng bài thơ và thứ tự trong các bản phản ánh tính chất linh hoạt của thi tuyển trong văn hóa truyền thống, đồng thời cho thấy sự phát triển và biến đổi của văn bản theo thời gian.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã cung cấp cái nhìn toàn diện và chi tiết hơn về tình hình văn bản HVTT, đặc biệt là việc xác định nhóm truyền bản I là văn bản chuẩn, điều chưa được làm rõ trước đó. Kết quả này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thi tuyển thơ chữ Hán Việt Nam.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các bảng thống kê số lượng tác giả, bài thơ theo từng quyển và từng truyền bản, biểu đồ so sánh số lượng bài thơ giữa các bản, giúp minh họa rõ ràng sự khác biệt và tương đồng giữa các truyền bản.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng văn bản chuẩn HVTT: Cần tổ chức biên soạn, xuất bản văn bản chuẩn dựa trên nhóm truyền bản I, nhằm phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và phổ biến rộng rãi trong cộng đồng học thuật và công chúng. Thời gian thực hiện trong 2 năm, do Viện Nghiên cứu Hán Nôm chủ trì phối hợp với các viện nghiên cứu văn học.

2. Số hóa và lưu trữ kỹ thuật số: Đề xuất số hóa toàn bộ các truyền bản HVTT hiện có, xây dựng kho dữ liệu trực tuyến để bảo tồn và tạo điều kiện truy cập thuận tiện cho các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Mục tiêu hoàn thành trong 1 năm, do Thư viện Quốc gia và Viện Thông tin Khoa học Xã hội thực hiện.

3. Tổ chức hội thảo khoa học quốc tế: Tăng cường trao đổi học thuật về HVTT và thi tuyển Việt Nam thời trung đại, nhằm nâng cao nhận thức và thúc đẩy nghiên cứu liên ngành. Hội thảo dự kiến tổ chức hàng năm, do Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với các trường đại học và viện nghiên cứu.

4. Phát triển chương trình đào tạo chuyên sâu: Xây dựng các khóa học, chuyên đề về văn bản học Hán Nôm và thi tuyển thơ ca cổ điển, nhằm đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành Hán Nôm học. Thời gian triển khai trong 3 năm, do các khoa Hán Nôm tại các trường đại học chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu văn học cổ điển và Hán Nôm học: Luận văn cung cấp tư liệu quý giá về văn bản HVTT, giúp nghiên cứu sâu về thi tuyển, văn bản học và lịch sử văn hóa Việt Nam.

2. Giảng viên và sinh viên ngành Hán Nôm, Văn học Việt Nam: Tài liệu tham khảo quan trọng cho việc giảng dạy, học tập và làm luận văn, luận án liên quan đến thi tuyển và thơ chữ Hán.

3. Nhà quản lý văn hóa và thư viện: Hỗ trợ trong công tác bảo tồn, lưu trữ và phát huy giá trị di sản văn hóa thi tuyển thơ ca cổ điển, đồng thời xây dựng chính sách phát triển văn hóa truyền thống.

4. Cộng đồng yêu thích văn học cổ điển và di sản văn hóa: Giúp hiểu rõ hơn về giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của thi tuyển HVTT, góp phần nâng cao nhận thức và trân trọng di sản dân tộc.

Câu hỏi thường gặp

1. Hoàng Việt thi tuyển là gì và do ai biên soạn?
   Hoàng Việt thi tuyển là tuyển tập thơ chữ Hán gồm 562 bài của 167 tác giả từ thời Lý đến Lê, được biên soạn bởi danh nhân văn hóa Bùi Huy Bích vào năm 1788.

2. Có bao nhiêu truyền bản chữ Hán của HVTT hiện còn lưu giữ?
   Hiện có 14 truyền bản chữ Hán được lưu giữ tại các thư viện lớn trong và ngoài nước, trong đó có 11 bản in mộc bản và 3 bản chép tay.

3. Văn bản chuẩn của HVTT được xác định như thế nào?
   Qua so sánh nội dung và hình thức, nhóm truyền bản I được xác định là văn bản chuẩn nhất, có đầy đủ bài thơ và cấu trúc gần với nguyên bản do Bùi Huy Bích biên soạn.

4. Tại sao nghiên cứu văn bản học HVTT lại quan trọng?
   Nghiên cứu văn bản học giúp xác định văn bản chuẩn, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho nghiên cứu văn học, lịch sử và tư tưởng.

5. Bùi Huy Bích có vai trò gì trong văn học Việt Nam?
   Bùi Huy Bích là nhà Nho đại danh, thi đỗ Hoàng giáp, làm quan đến Tể tướng, có đóng góp lớn trong việc biên soạn các thi tuyển, văn tuyển, bảo tồn và phát triển văn học chữ Hán Việt Nam thời trung đại.

Kết luận

• Luận văn đã khảo sát toàn diện 14 truyền bản chữ Hán của Hoàng Việt thi tuyển, xác định nhóm truyền bản I là văn bản chuẩn nhất với 562 bài thơ của 167 tác giả.
• Nghiên cứu làm rõ cấu trúc, xuất xứ, niên đại và giá trị văn bản HVTT trong hệ thống thi tuyển Việt Nam thời trung đại.
• Đánh giá vai trò quan trọng của Bùi Huy Bích trong việc kế thừa và phát triển truyền thống thi tuyển thơ chữ Hán.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, số hóa, phổ biến và đào tạo nhằm phát huy giá trị di sản văn hóa thi tuyển.
• Khuyến khích các nhà nghiên cứu, giảng viên, quản lý văn hóa và cộng đồng cùng tham gia nghiên cứu và phát huy giá trị của Hoàng Việt thi tuyển.

Next steps: Triển khai xây dựng văn bản chuẩn, số hóa truyền bản, tổ chức hội thảo khoa học và phát triển chương trình đào tạo chuyên sâu về thi tuyển và văn bản học Hán Nôm.

Mời các nhà nghiên cứu và tổ chức văn hóa phối hợp thực hiện các đề xuất nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thi tuyển thơ chữ Hán Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu và phần kết luận, nội dung chính gồm 3 chƣơng: Chƣơng I : Bùi Huy Bích và Hoàng Việt thi tuyển Chƣơng II: Nghiên cứu các truyền bản Hoàng Việt thi tuyển. Chƣơng III: Hoàng Việt thi tuyển trong hệ thống thi tuyển Việt Nam 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 BÙI HUY BÍCH VÀ HOÀNG VIỆT THI TUYỂN 1.1 TIỂU SỬ VÀ SỰ NGHIỆP CỦA BÙI HUY BÍCH Đình nguyên Hoàng giáp Bùi Huy Bích, một danh nhân văn hoá, quan chức, học giả, nhà thơ, một nhà Nho đại danh, một nhà giáo dục lỗi lạc đã có nhiều cống hiến trong sự nghiệp văn hoá, giáo dục, không những nổi tiếng ở thế kỷ XVIII mà còn lƣu danh sử sách ngàn năm sau. Bùi Huy Bích 裴輝璧 hiệu là Tồn Am 存庵, Am Bệnh Tẩu 庵病叟, Tồn Ông 存翁, tự là Ảm Chƣơng 庵章 hay Hi Chƣơng 希章; tƣớc Kế Liệt Hầu 繼烈侯, sinh ngày 28 tháng 8 Giáp Tý (tức năm 1744) tại làng Định Công, gần Ngã Tƣ Sở; mất ngày 25 tháng 5 năm 1818, thọ 75 tuổi2. Xuất thân từ “Sơn Nam vọng tộc” (một dòng họ danh giá và đƣợc trọng vọng ở đất Sơn Nam, bao gồm các tỉnh Hà Đông, Nam Định, Nam Hà, Ninh Bình, Thái Bình).

Cụ thuỷ tổ từ xã Cát Xuyên, huyện Hoằng Hoá, tỉnh Thanh Hoá chuyển ra ở xã Định Công, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông (nay thuộc Hà Nội) rồi chuyển sang ở xã Thịnh Liệt (chủ yếu sống ở đây) cùng huyện. Sau đây chúng tôi giới thiệu những công trình viết về tác gia Bùi Huy Bích: - Luận văn thạc sĩ Hán Nôm của Nguyễn Thị Hiền, Hà Nội 2008. Chƣơng I của luận văn viết về tiểu sử và sự nghiệp của Bùi Huy Bích, chƣơng II, chƣơng III – nghiên cứu các truyền bản Hoàng Việt văn tuyển và giá trị của nó trong hệ thống văn tuyển Việt Nam. 2 Về ngày mất của Bùi Huy Bích, trong truyện chép là ông mất vào năm Gia Long thứ 17 (1818), thọ 75 tuổi 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Luận văn thạc sĩ Hán Nôm của Hoàng Phƣơng Mai, Hà Nội 2007.

Chƣơng I của luận văn cũng viết về con ngƣời và sự nghiệp của Bùi Huy Bích, chƣơng II, chƣơng III - nghiên cứu tác phẩm Lữ trung tạp thuyết. - Thanh trì Bùi thị gia phả (清池裴氏家譜)(VHv. 1343/1-3, Viện Nghiên cứu Hán Nôm) - Viết gia phả dòng họ Bùi ở làng Thịnh Liệt, huyện Thanh Trì, gồm hệ thống thứ thế, ngày sinh, ngày giỗ, khoa bảng, quan tƣớc, thơ văn, bằng sắc, giấy tờ liên quan đến những ngƣời trong dòng họ…Phần đầu do Bùi Xƣơng tự biên soạn, Bùi Huy Bích là ngƣời biên soạn phần kế tiếp. - Danh nhân văn hóa Bùi Huy Bích của Trung tâm UNESCO thông tin tƣ liệu lịch sử văn hóa Việt Nam [23].

Trong sách có các bài viết liên quan tới tác giả, tác phẩm của Bùi Huy Bích nhƣ sau: + Bùi Huy Bích với ý thức bảo vệ phát huy di sản văn hóa dân tộc – Vũ Tuấn Sán. + Bùi Huy Bích, đại danh nho Việt Nam thế kỷ XVIII – Vũ Khiêu. + Nỗi niềm riêng của tác giả Tôn Am thi cảo – Phạm Tú Châu. + Bùi Tồn Am với hai thi phẩm Bích Câu – Nhất Phàm.

+ Hoàng Việt văn tuyển – Phạm Tú Châu. + Hà Nội với tấm lòng Tồn Am – Nguyển Vinh Phúc + Đình nguyên Hoàng giáp Bùi Huy Bích, nhà giáo dục lớn – Lê Tiến Hùng + Những ngôn phẩm quý báu từ sách Gia huấn – Cung Khắc Lƣợc. + Tâm tư và phẩm chất Bùi Huy Bích qua thơ ông – Trần Lê Văn. + Hai tấm bia, một tấm lòng Bùi Huy Bích với văn hóa Thanh Trì – Trƣơng Đình Khoái.

+ Nhân cách của tổ Bùi Huy Bích – Bùi Đức Tiến - Bùi tướng công Tồn Am tiên sinh hành trạng chép trong Phương Đình văn loại của Phƣơng Đình Nguyễn Văn Siêu 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chúng tôi chỉ điểm qua vài nét chính về Bùi Huy Bích Nguồn gốc gia đình dòng họ: Dòng họ Bùi là một trong những dòng họ nổi tiếng của Việt Nam có truyền thống vẻ vang, khoa hoạn , Lê Quý Đôn đã viết trong Kiến văn tiểu lục, chƣơng Tùng đàm: “Con cháu sinh sôi nảy nở, công nghiệp rạng rỡ vẻ vang. Từ thời Lê trung hƣng, bày tôi thế kế, tộc thuộc lớn lao, nói đến nhà quý hiển nhất, chỉ có họ Bùi mà thôi ” (Kiến văn). Thủy tổ của dòng họ Bùi là cụ Chí Đức, tổ chín đời của Bùi Huy Bích, ngƣời thôn Hạ, xã Quảng Công (sau đổi thành Định Công), huyện Thanh Đàm (sau đổi thành Thanh Trì), thuộc phủ Thƣờng Tín, xứ Sơn Nam. Cụ Chí Đức sinh ra cụ Trung Phác, từng đƣợc phong chức Tả thị lang, tƣớc Cung Quận công, sau này cụ chuyển đến thôn Giáp Nhị (sau gọi là thôn Bùi Đông), xã Thịnh Liệt vào cuối thời Hồ, đây là cụ thủy tổ nơi mới đến.

Cụ Trung Phác nhà tuy nghèo song không có ý mộ ngƣời ngoài. Cha làm nghề y, nghề nông, nghề kham dƣ, con theo nghiệp cấy cày, đọc sách mà vẫn có thể giúp ngƣời khác lúc nguy khốn. Cụ Trung Phác sinh ra cụ Bùi Xƣơng Trạch, tức là cụ thủy tổ bảy đời, một ngƣời nổi tiếng hiếu học về sau đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân năm Mậu Tuất niên hiệu Hồng Đức thứ 9(1478), làm quan đến chức Thƣợng thƣ Bộ Binh, nắm cả sáu bộ kiêm Đô ngự sử Đài Ngự sử, kiêm Quốc tử giám Tế Tửu, coi việc kinh diên, sau đƣợc phong là Thái phó Quảng Quận công, cụ Bùi Xƣơng Trạch sinh đƣợc hai con trai, con trai thứ hai là Bùi Vịnh thông minh uyên bác, đỗ Đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ tam danh (Bảng nhãn), khoa thi niên hiệu Đại Chính năm thứ 3(1532), từng giữ chức Tả thị Lang Bộ hộ, về sau đƣợc phong là Thái Bảo Mai quận công đây là cụ tổ đời thứ sáu. Con trai của cụ Bùi Vịnh là Bùi Bỉnh Uyên , tinh tình trọng hậu, có tài văn chƣơng chính trị, từng giữa chức phủ doãn phủ Thuận Thiên, rồi Tả thị lang Bộ Hình, Bộ Hộ đƣợc phong tƣớc tiên quân công.

Cụ tổ đời thứ năm 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sinh ra Bùi Công Cẩn, cụ Công Cẩn từng giữ chức Vệ úy, tƣớc Trà Lĩnh hầu, Tiếp sau là đến cụ Bùi Xƣơng Tự là ông nội của Bùi Huy Bích. Cụ thi hƣơng đỗ tứ trƣờng , rồi hai khoa Sĩ vọng, Hoành từ, từng trải nhiều chức quan, làm Hữu tam nghị Ty Thừa chánh sứ các xứ Thái Nguyên, đƣợc phong tặng Hàn lâm viện Thị độc, tƣớc Phong Khánh bá. Cha của Bùi Huy Bích là Bùi Dụng Tân học vấn uyên thâm, theo học Cúc Lâm tiên sinh, không đỗ đạt chuyên tâm vào việc dạy học làm vui, lấy hiệu là Trúc Viên cƣ sĩ. Thời niên thiếu: “ Lịch đại danh hiền phổ” [13] – khen Bùi Huy Bích là ngƣời có khí phách, trong sách còn viết các mẩu truyện nhỏ dự đoán về tƣơng lai của ông.

Bùi Huy Bích là con trai thứ trong gia đình có ba ngƣời con. Trên ông có chị gái và dƣới có em trai. Thửa nhỏ hay ốm, bệnh tật. Năm lên 8 tuổi mẹ ông qua đời, gia đình rơi vào cảnh khó khăn.

Năm lên 9 tuổi, lúc này ông đã biết đọc sách, theo cha dạy học ở Thanh Miện, Hải Dƣơng. Ngay từ thuở nhỏ ông đã bộc lộ một tƣ chất thông minh hiếm có. Học hành, đỗ đạt, chặng đường làm quan Năm Cảnh Hƣng 21, tức năm ông 17 tuổi, ông theo học Thân Trai tiên sinh (tức Nguyễn Bá Trữ, tiến sĩ khoa Giáp Tuất(1754), ngƣời Linh Đƣờng cùng huyện), đƣợc Tiên sinh khen là ngƣời trẻ tuổi mà thông minh. Năm Cảnh Hƣng 23, ông thi hƣơng tứ trƣờng đỗ đệ nhị giáp.

Sau đó, ông dự thi hội tam trƣờng hai lần, nhƣng không đỗ. Ông tiếp tục theo học Quế Đƣờng Lê Quý Đôn đƣợc tiên sinh yêu mến và giúp đỡ rất nhiều. Năm Mậu Tý (1768), Trong triều xảy ra vụ án Hoàng Thái tử Lê Duy Vĩ, triều đình có nhiều biến động, Bùi Huy Bích sinh ra buồn chán không muốn tiếp tục thi. Năm Kỷ Sửu niên hiệu Cảnh Hƣng 30, triều đình mở khoa thi Hội, ông cũng không có ý định dự thi, nhƣng nghe theo lời cha khuyên bảo ông mới 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nộp quyển dự thi, đỗ đệ ngũ.

Ngay sau đó, ông dự thi Đình, đƣợc ban Đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân (Đình Nguyên Hoàng Giáp). Khoa thi năm đó triều đình lấy đỗ 9 ngƣời, trong đó đỗ Đệ nhi giáp Tiến sĩ chỉ có mình ông, còn 8 ngƣời kia đều đỗ Đệ Tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân. Năm đó ông mới 26 tuổi, sau khi vinh quy bái tổ, cũng năm đó ông đƣợc bổ nhiệm làm Hiệu lý ở Hàn lâm viện, làm thị giảng. Từ đó ông bắt đầu bƣớc chân vào chốn hoạn lộ dẫu có vẻ hanh thông nhƣng cũng nhiều trăn trở.

Năm Cảnh Hƣng 31, ông đƣợc thăng làm Hàn Lâm viện thị chế. Năm Cảnh Hƣng 32, ông đƣợc cử làm Quyền giám thí cuộc thi Hƣơng ở Sơn Tây[46]. Sau đó đƣợc thăng làm Thiêm sai Phủ liêu tri Hộ phiên kiêm Đông các hiệu thƣ. Thời bấy giờ triều đình rối ren, quyền chính nằm trong tay chúa Trịnh.

Tháng 6 năm Cảnh Hƣng thứ 38 (1777), chúa Trịnh đƣợc tin quân Tây Sơn của Nguyễn Văn Nhạc cƣớp bóc quấy rối ở phía Nam bèn lệnh cho Hoàng Đình Bảo thay cho Hoàng Đình Thể làm trấn thủ Nghệ An, cho Bùi Huy Bích làm đốc đồng. Năm Cảnh Hƣng 41 (1780), ông đƣợc thăng chức hiệp trấn Nghệ An. Ông ở Nghệ An đến năm Cảnh Hƣng 42 (1781), ông ở Nghệ An tổng cộng 5 năm, mọi việc ông đều giải quyết sáng suốt và khoan hồng, khiến ai nấy đều khen là thuận tiện. Năm Tân Sửu (1781), ông đƣợc gọi về triều ban chức Nhập thị bồi tụng, ông vào kinh làm tờ khải xin từ không nhận, nhƣng triều đình không cho.

Năm Cảnh Hƣng 43(1782), chúa Trịnh Tùng ban chức tƣớc cho một số ngƣời, ông đƣợc làm Tham tụng, ban tƣớc Kế liệt hầu, lúc bấy giờ quan lại triều đình chia nhiều phe cánh, Bùi Huy Bích đã nhiều lần có tờ khải can gián chúa Trịnh. Tháng 4 năm Cảnh Hƣng 45 (1784) ông đƣợc bổ dụng quyền làm công việc tham tụng Khâm định. Tháng 12 cùng năm triều đình ban cho ông chức Nhập thị Hành tham tụng kiêm Tri kinh diên Hành trạng, triều đình ngƣợc 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ngạo, văn quan võ tƣớng đều bó tay, trong khi ông thu xếp công việc của mình một cách thƣ thả. Năm Cảnh Hƣng 46 (1785) ông cáo bệnh về quê, chúa Trịnh không muốn cho ông đi chuẩn y giữa ông lại kinh đô dƣỡng bệnh.