Nghiên cứu về ung thư sàng hàm: Đặc điểm và phương pháp điều trị

Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và mô bệnh học của ung thư sàng hàm, cung cấp thông tin quan trọng cho việc điều trị hiệu quả.

• Trường học: Trường Đại Học Y Dược
• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Ung Thư Sàng Hàm: Đặc Điểm, Phân Loại Và Điều Trị
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Vài nét lịch sử nghiên cứu
• 1.2. Bào thai học, Giải phẫu và mô học khối sàng hàm
• 1.2.1. Bào thai học
• 1.2.2. Giải phẫu khối sàng hàm
• 1.2.3. Dịch tễ học
• 1.3. Sinh bệnh học và một số yếu tố nguy cơ
• 1.3.1. Viêm nhiễm mạn tính tại chỗ
• 1.3.2. U nhó đảo ngược (Inverted Papilloma)
• 1.3.3. Yếu tố nghề nghiệp
• 1.3.4. Yếu tố gen

Tóm tắt

I. Tổng quan về ung thư sàng hàm Đặc điểm và phân loại

Ung thư sàng hàm là một loại ung thư hiếm gặp, chiếm khoảng 0,2-0,8% tổng số các ung thư nói chung và khoảng 3% các ung thư vùng đầu cổ. Loại ung thư này thường xuất phát từ các xoang sàng, xoang hàm, và xoang khứu cái. Đặc điểm của ung thư sàng hàm là sự phát triển chậm và thường không có triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu. Việc nhận diện sớm và phân loại chính xác là rất quan trọng để đưa ra phương pháp điều trị hiệu quả.

1.1. Đặc điểm ung thư sàng hàm và nguyên nhân gây bệnh

Ung thư sàng hàm thường có các triệu chứng như đau nhức, chảy máu mũi, và khó thở. Nguyên nhân gây bệnh có thể liên quan đến viêm mạn tính, tiếp xúc với hóa chất độc hại, và yếu tố di truyền. Nghiên cứu cho thấy rằng tỷ lệ mắc bệnh cao hơn ở những người làm việc trong môi trường có bụi gỗ và hóa chất.

1.2. Phân loại ung thư sàng hàm theo giai đoạn

Ung thư sàng hàm được phân loại thành nhiều giai đoạn khác nhau, từ giai đoạn I (địa phương) đến giai đoạn IV (di căn xa). Mỗi giai đoạn có các đặc điểm và phương pháp điều trị khác nhau. Việc phân loại chính xác giúp bác sĩ đưa ra kế hoạch điều trị phù hợp.

II. Vấn đề và thách thức trong chẩn đoán ung thư sàng hàm

Chẩn đoán ung thư sàng hàm gặp nhiều khó khăn do triệu chứng không rõ ràng và dễ nhầm lẫn với các bệnh lý khác. Việc thiếu các phương pháp chẩn đoán hình ảnh chính xác cũng là một thách thức lớn. Nhiều bệnh nhân thường đến khám khi bệnh đã ở giai đoạn muộn, làm giảm khả năng điều trị thành công.

2.1. Triệu chứng và dấu hiệu nhận biết sớm

Triệu chứng của ung thư sàng hàm thường không rõ ràng, bao gồm đau nhức, chảy máu mũi, và khó thở. Những triệu chứng này có thể bị bỏ qua hoặc nhầm lẫn với các bệnh lý khác như viêm xoang. Do đó, việc nhận biết sớm là rất quan trọng.

2.2. Khó khăn trong việc chẩn đoán hình ảnh

Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như X-quang và CT Scanner thường không đủ chính xác để phát hiện ung thư sàng hàm ở giai đoạn đầu. Điều này dẫn đến việc chẩn đoán muộn và ảnh hưởng đến kết quả điều trị.

III. Phương pháp điều trị ung thư sàng hàm hiệu quả

Điều trị ung thư sàng hàm thường bao gồm phẫu thuật, hóa trị và xạ trị. Phương pháp điều trị cụ thể phụ thuộc vào giai đoạn bệnh và tình trạng sức khỏe của bệnh nhân. Việc kết hợp nhiều phương pháp điều trị có thể mang lại hiệu quả cao hơn.

3.1. Phẫu thuật trong điều trị ung thư sàng hàm

Phẫu thuật là phương pháp chính để điều trị ung thư sàng hàm, nhằm loại bỏ khối u và các mô xung quanh. Tuy nhiên, phẫu thuật có thể gây ra nhiều biến chứng và ảnh hưởng đến chức năng của vùng đầu cổ.

3.2. Hóa trị và xạ trị Vai trò trong điều trị

Hóa trị và xạ trị thường được sử dụng để hỗ trợ điều trị sau phẫu thuật hoặc trong trường hợp bệnh đã di căn. Những phương pháp này giúp tiêu diệt tế bào ung thư còn sót lại và ngăn ngừa tái phát.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về ung thư sàng hàm

Nghiên cứu về ung thư sàng hàm đã chỉ ra rằng việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời có thể cải thiện đáng kể tỷ lệ sống sót của bệnh nhân. Các nghiên cứu cũng cho thấy rằng việc áp dụng các công nghệ mới trong chẩn đoán và điều trị có thể mang lại hiệu quả cao hơn.

4.1. Kết quả nghiên cứu về tỷ lệ sống sót

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ sống sót sau 5 năm của bệnh nhân ung thư sàng hàm có thể đạt tới 50% nếu được phát hiện và điều trị sớm. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức về bệnh.

4.2. Ứng dụng công nghệ mới trong điều trị

Việc áp dụng công nghệ mới như phẫu thuật nội soi và xạ trị chính xác đã giúp cải thiện kết quả điều trị ung thư sàng hàm. Những công nghệ này giúp giảm thiểu tổn thương cho các mô lành và tăng cường hiệu quả điều trị.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu ung thư sàng hàm

Nghiên cứu về ung thư sàng hàm vẫn còn nhiều thách thức, nhưng cũng mở ra nhiều cơ hội mới trong việc phát hiện và điều trị. Tương lai của nghiên cứu này phụ thuộc vào việc phát triển các phương pháp chẩn đoán và điều trị hiệu quả hơn.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo về ung thư sàng hàm cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp chẩn đoán sớm và điều trị hiệu quả hơn. Điều này sẽ giúp nâng cao tỷ lệ sống sót và chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

5.2. Hướng đi mới trong điều trị ung thư sàng hàm

Các nghiên cứu hiện tại đang hướng tới việc phát triển các liệu pháp điều trị nhắm mục tiêu và miễn dịch, nhằm tăng cường hiệu quả điều trị và giảm thiểu tác dụng phụ cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ung thư sàng hàm là bệnh lý ác tính tương đối hiếm gặp, chiếm tỷ lệ khoảng 0,2% đến 0,8% tổng số các ca ung thư toàn thân và chiếm xấp xỉ 3% các khối u ác tính vùng đầu cổ. Tại Việt Nam, bệnh lý này có tỷ lệ mắc đáng lưu tâm khi đứng hàng thứ ba trong nhóm ung thư đường hô hấp trên và đầu mặt cổ, chỉ xếp sau ung thư vòm mũi họng và ung thư hạ họng - thanh quản. Về mặt bản chất mô học, có tới 92,7% khối u có nguồn gốc từ tế bào biểu mô. Do đặc điểm giải phẫu vùng sàng hàm nằm ở vị trí khuất sâu, cấu trúc xương xốp phức tạp, bệnh thường tiến triển âm thầm, triệu chứng ban đầu mờ nhạt và dễ bị nhầm lẫn với viêm mũi xoang thông thường. Thực tế ghi nhận có tới 63,16% bệnh nhân chỉ đến cơ sở y tế chuyên khoa khi triệu chứng đã kéo dài trên 6 tháng, lúc này khối u đã xâm lấn rộng ra hốc mắt, khẩu cái cứng hoặc nền sọ.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là mô tả chi tiết các đặc điểm lâm sàng, hình ảnh cắt lớp vi tính và mô bệnh học của ung thư biểu mô sàng hàm, đồng thời thực hiện đối chiếu đa chiều giữa tổn thương lâm sàng với hình ảnh chụp cắt lớp vi tính và kết quả mô bệnh học nhằm hoàn thiện quy trình chẩn đoán chính xác. Nghiên cứu được triển khai tại Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương trong giai đoạn từ tháng 06/2007 đến tháng 06/2009. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc nâng cao tỷ lệ chẩn đoán đúng giai đoạn, hỗ trợ phẫu thuật viên lựa chọn đường mổ tối ưu và cải thiện tiên lượng sống sau 5 năm vốn hiện chỉ đạt mức trung bình khoảng 50%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng phân loại giải phẫu cổ điển của Sébileau chia khối sàng hàm thành ba tầng tổn thương: tầng trên (xuất phát từ xoang sàng), tầng giữa (xuất phát từ xoang hàm) và tầng dưới (xuất phát từ xương khẩu cái, cung răng và sàn xoang hàm). Đồng thời, đề tài áp dụng bảng phân loại mô bệnh học quốc tế của Tổ chức Y tế Thế giới công bố năm 2005 dành riêng cho khối u biểu mô vùng mũi xoang. Bảng phân loại này bao gồm các nhóm chính: ung thư biểu mô vảy, ung thư biểu mô tuyến, ung thư dạng tuyến nang, ung thư biểu mô không biệt hóa và u thần kinh nội tiết.

Nghiên cứu tích hợp các khái niệm học thuật then chốt:

• Xương giấy (Lamina papyracea): Vách xương mỏng ngăn cách xoang sàng với ổ mắt, là con đường xâm lấn trực tiếp phổ biến gây đẩy lồi nhãn cầu.
• Mảnh sàng (Cribriform plate): Vùng ranh giới mỏng manh giữa hốc mũi và hố não trước, nơi khối u dễ phá hủy để lan vào nhu mô não thùy trán.
• Phức hợp lỗ ngách (Ostiomeatal complex): Vùng dẫn lưu giải phẫu chính của xoang sàng hàm, khi bị khối u bít tắc sẽ tạo ứ đọng dịch nhầy hoặc giả viêm xoang.
• Hệ thống nhuộm hóa mô miễn dịch ABC (Avidin-Biotin Complex): Kỹ thuật sử dụng kháng thể đơn dòng gắn enzyme peroxidase và chất tạo màu Diaminobenzidine nhằm phát hiện dấu ấn phân tử Cytokeratin, LCA, HMB-45, CD34, CD31 và Smooth Muscle Actin.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mô tả cắt ngang kết hợp giữa hai nhóm dữ liệu: 23 trường hợp hồi cứu và 15 trường hợp tiến cứu, tạo nên cỡ mẫu đồng nhất gồm 38 bệnh nhân ung thư sàng hàm đã có kết quả mô bệnh học khẳng định. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu toàn bộ thuận tiện theo các tiêu chuẩn chọn bệnh chặt chẽ: bệnh án đầy đủ dữ liệu hành chính, triệu chứng lâm sàng rõ ràng, có đầy đủ phim chụp cắt lớp vi tính và tiêu bản mô bệnh học được hội chẩn lại.

Thiết bị phục vụ nghiên cứu bao gồm hệ thống máy chụp cắt lớp vi tính xoắn ốc Siemens Somatom Emotion và dàn máy nội soi Karl-Storz góc nhìn 0 độ và 30 độ. Kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh thực hiện trên cả hai bình diện: trục ngang (Axial) song song mặt phẳng Orbito-Meatal và bình diện trán (Coronal) vuông góc đường Orbito-Meatal với độ dày lớp cắt chuẩn 3mm trước và sau tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch. Các mẫu bệnh phẩm sinh thiết được nhuộm Hematoxylin - Eosin, nhuộm PAS và thực hiện hóa mô miễn dịch chuyên sâu. Toàn bộ số liệu dịch tễ, lâm sàng và cận lâm sàng được quản lý và xử lý bằng phần mềm thống kê y học SPSS phiên bản 12.0 nhằm đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu từ 38 trường hợp nghiên cứu đã ghi nhận những đặc điểm dịch tễ và bệnh học nổi bật:

• Cơ cấu nhân khẩu học: Tỷ lệ mắc bệnh ở nam giới chiếm 60,5% (23 bệnh nhân), cao vượt trội so với nữ giới chiếm 39,5% (15 bệnh nhân), tương đương tỷ lệ nam trên nữ là 1,53:1. Độ tuổi mắc bệnh dao động rộng từ 3 đến 74 tuổi, trong đó nhóm tuổi từ 41 đến 60 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất với 55,27%, kế tiếp là nhóm 21 đến 40 tuổi chiếm 23,68%, nhóm 61 đến 74 tuổi chiếm 18,42% và nhóm nhỏ tuổi từ 3 đến 20 tuổi chỉ chiếm 2,63%. Xét theo nghề nghiệp, bệnh nhân làm nghề nông chiếm tỷ lệ áp đảo 60,53%, cán bộ công chức chiếm 26,32%, các ngành nghề khác và học sinh chiếm 13,15%.
• Thực trạng phát hiện bệnh muộn: Chỉ có 36,84% bệnh nhân đến khám trong vòng dưới 6 tháng kể từ khi xuất hiện dấu hiệu bất thường đầu tiên. Trong khi đó, có tới 63,16% người bệnh đến khám ở mốc từ 6 tháng trở lên, cá biệt có trường hợp bệnh kéo dài từ 2 đến 4 năm mới được chẩn đoán chính xác.
• Triệu chứng lâm sàng chủ đạo: Triệu chứng ngạt tắc mũi thường xuyên xuất hiện ở giai đoạn sớm, trong đó ngạt mũi một bên chiếm 68,42% và ngạt cả hai bên chiếm 15,79%. Dấu hiệu xuất huyết mũi cũng rất điển hình với chảy máu mũi đơn thuần chiếm 31,58%, chảy dịch mũi nhầy lẫn máu chiếm 26,32%. Các biểu hiện đau nhức vùng má sống mũi ghi nhận ở 23,68% và mất ngửi chiếm 13,15%.
• Yếu tố tiền sử liên quan: Có 31,57% bệnh nhân có tiền sử viêm đa xoang mạn tính điều trị kéo dài ở tuyến dưới, trong đó 21,05% từng trải qua phẫu thuật nạo xoang hoặc cắt polyp. Thói quen sử dụng rượu bia và hút thuốc lá được ghi nhận ở 31,57% bệnh nhân.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ phát hiện muộn lên tới 63,16% phản ánh tính chất nguy hiểm của khối u vùng sàng hàm. Các triệu chứng ban đầu như ngạt mũi một bên hoặc xì mũi lẫn máu rất dễ bị che lấp dưới chẩn đoán viêm mũi xoang mạn tính hay thoái hóa polyp khe giữa. Khi khối u phát triển phá hủy thành xương, người bệnh mới xuất hiện biến dạng mặt, tê bì nửa mặt do chèn ép thần kinh dưới ổ mắt hoặc suy giảm thị lực do u ăn thủng xương giấy xâm lấn cơ vận nhãn.

Trên các biểu đồ phân bố và bảng tổng hợp đối chiếu, phim chụp cắt lớp vi tính độ phân giải cao với các lát cắt 3mm thể hiện ưu thế vượt trội so với phim chụp X-quang thường quy tư thế Blondeau hay Hirtz. Nếu như X-quang cổ điển chỉ ghi nhận đám mờ không đặc hiệu và thường bỏ sót tổn thương ở giai đoạn T1-T2, thì cắt lớp vi tính bình diện Coronal và Axial cho phép xác định rõ mật độ phần mềm ngấm thuốc, ranh giới tiêu xương mảnh sàng, tổn thương xoang bướm và mức độ lan rộng vào hố chân bướm hàm. Về phương diện mô bệnh học, việc phối hợp nhuộm Hematoxylin - Eosin với hóa mô miễn dịch Cytokeratin và các dấu ấn đặc hiệu đã giúp định danh chính xác các phân nhóm ung thư biểu mô khó, loại trừ hoàn toàn các tổn thương ác tính mô liên kết như u nguyên bào thần kinh khứu giác hay u hắc tố.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu toàn diện, tác giả đề xuất hệ thống 4 giải pháp trọng tâm mang tính thực tiễn cao:

• Thiết lập quy trình sàng lọc và chuyển tuyến chuẩn mực: Xây dựng bảng kiểm dấu hiệu cảnh báo ung thư sàng hàm dành cho các bác sĩ tai mũi họng tuyến quận huyện đối với các ca ngạt mũi một bên và xì mũi lẫn máu kéo dài trên 4 tuần. Mục tiêu hành động nhằm giảm tỷ lệ bệnh nhân đến muộn từ 63,16% xuống dưới 30% trong vòng 24 tháng tới. Chủ thể chịu trách nhiệm là Cục Quản lý Khám chữa bệnh kết hợp với Hội Tai Mũi Họng Việt Nam.
• Chuẩn hóa chỉ định chụp cắt lớp vi tính đa lát cắt: Triển khai phác đồ bắt buộc chụp cắt lớp vi tính 2 bình diện Axial và Coronal với độ dày lát cắt tối đa 3mm có tiêm thuốc cản quang cho 100% ca bệnh nghi ngờ khối choán chỗ mũi xoang trước khi can thiệp phẫu thuật. Thời gian hoàn thành chuẩn hóa quy trình trong 12 tháng tại tất cả các bệnh viện chuyên khoa tuyến tỉnh và trung ương.
• Ứng dụng thường quy hóa mô miễn dịch trong chẩn đoán mô bệnh học: Đưa bộ dấu ấn miễn dịch Cytokeratin, LCA, HMB-45 và CD34 vào quy trình xét nghiệm giải phẫu bệnh thường quy cho các khối u hốc mũi xoang không biệt hóa, bảo đảm độ chính xác phân loại đạt trên 98%. Thời gian thực hiện liên tục trong 18 tháng tại các trung tâm giải phẫu bệnh - ung bướu lớn.
• Tổ chức các chương trình đào tạo liên tục và truyền thông cộng đồng: Tổ chức các khóa đào tạo nâng cao kỹ năng đọc phim cắt lớp vi tính và nội soi phát hiện u sớm cho trên 500 bác sĩ chuyên khoa cơ sở, đồng thời truyền thông nâng cao nhận thức cho người dân vùng nông thôn về tác hại của việc tự ý điều trị viêm xoang kéo dài.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu khoa học của luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

• Bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng: Cung cấp bức tranh toàn diện về chẩn đoán phân biệt, các dấu hiệu lâm sàng sớm và định hướng đường mổ tiếp cận vùng sàng hàm an toàn, triệt để.
• Bác sĩ Chẩn đoán hình ảnh: Cung cấp tài liệu thực chứng chi tiết về giải phẫu cắt lớp vi tính xoang hàm mặt, phân tích các lát cắt 3mm bình diện đứng ngang và trục ngang để đánh giá chính xác giai đoạn T theo phân loại TNM.
• Chuyên gia Giải phẫu bệnh và Ung bướu: Tham khảo quy trình chuẩn nhuộm Hematoxylin - Eosin, nhuộm PAS và kỹ thuật hóa mô miễn dịch ABC nhằm phân loại chính xác các typ mô học phức tạp theo tiêu chuẩn Tổ chức Y tế Thế giới.
• Học viên sau đại học và sinh viên y khoa: Nguồn dữ liệu tham khảo mẫu mực về thiết kế nghiên cứu mô tả kết hợp hồi cứu - tiến cứu, kỹ thuật xử lý số liệu y sinh học bằng phần mềm thống kê chuyên ngành.

Câu hỏi thường gặp

• Ung thư sàng hàm có tỷ lệ mắc và mức độ nguy hiểm như thế nào? Bệnh chiếm khoảng 0,2% đến 0,8% các khối u ác tính toàn thân và xấp xỉ 3% ung thư vùng đầu cổ. Bệnh đặc biệt nguy hiểm do khối u nằm sát các cơ quan trọng yếu như nhãn cầu và não bộ. Nếu không phát hiện sớm, tỷ lệ sống thêm sau 5 năm chỉ đạt khoảng 50%.

• Tại sao phần lớn bệnh nhân ung thư sàng hàm thường đến viện ở giai đoạn muộn? Nghiên cứu ghi nhận 63,16% người bệnh đến khám sau 6 tháng do triệu chứng khởi phát như ngạt mũi một bên, chảy dịch mũi rất giống viêm mũi xoang mạn tính thông thường. Vị trí xoang kín đáo khiến các tổn thương giai đoạn đầu không gây đau đớn dữ dội hay sưng biến dạng rõ rệt.

• Vai trò then chốt của chụp cắt lớp vi tính trong điều trị ung thư sàng hàm là gì? Chụp cắt lớp vi tính với lát cắt mỏng 3mm trên hai bình diện Axial và Coronal giúp đánh giá chi tiết sự phá hủy thành xương, tình trạng xâm lấn màng cứng, nền sọ hay hốc mắt. Đây là cơ sở sống còn để phẫu thuật viên lập kế hoạch cắt bỏ triệt căn và tái tạo tạo hình.

• Xét nghiệm hóa mô miễn dịch đóng vai trò gì trong phân loại khối u sàng hàm? Hóa mô miễn dịch sử dụng phức hợp kháng thể đặc hiệu để phân định rõ ràng các tế bào u biểu mô dương tính với Cytokeratin, giúp chẩn đoán phân biệt chính xác với u hắc tố, u lympho không Hodgkin hoặc sarcom mạch máu vốn đòi hỏi các phác đồ điều trị hoàn toàn khác biệt.

• Những yếu tố nguy cơ nào được ghi nhận liên quan đến bệnh lý này? Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm tiền sử viêm đa xoang mạn tính kéo dài (chiếm 31,57% trong nghiên cứu), tiền sử phẫu thuật xoang tái phát nhiều lần (chiếm 21,05%), thói quen hút thuốc lá, uống rượu bia và tiếp xúc lâu năm với bụi gỗ hoặc hóa chất công nghiệp.

Kết luận

• Ung thư sàng hàm là bệnh lý ác tính phức tạp vùng đầu cổ với 92,7% có bản chất biểu mô, tập trung cao nhất ở nhóm tuổi 41 đến 60 tuổi với tỷ lệ 55,27% và nam giới chiếm 60,5%.
• Thực trạng chẩn đoán muộn còn phổ biến khi có tới 63,16% bệnh nhân chỉ đến viện sau 6 tháng kể từ khi có triệu chứng, trong đó triệu chứng ngạt tắc mũi một bên chiếm 68,42% và xuất huyết mũi chiếm trên 57%.
• Chụp cắt lớp vi tính lát cắt 3mm hai bình diện Axial và Coronal là phương tiện chẩn đoán hình ảnh tiêu chuẩn giúp phát hiện chính xác mức độ phá hủy xương và định lượng sự lan tràn của khối u vào hốc mắt, nền sọ.
• Nhuộm Hematoxylin - Eosin kết hợp hóa mô miễn dịch hệ thống là tiêu chuẩn vàng giúp phân loại mô bệnh học chính xác theo tiêu chuẩn Tổ chức Y tế Thế giới năm 2005, tạo nền tảng cho điều trị đa mô thức.
• Nghiên cứu đóng góp hệ thống cứ liệu lâm sàng và cận lâm sàng quý báu, đặt nền móng cho việc hoàn thiện hướng dẫn quốc gia về chẩn đoán sớm và điều trị triệt căn ung thư sàng hàm trong 24 tháng tới.

Độc giả, bác sĩ chuyên khoa và các nhà nghiên cứu y học có thể khai thác trực tiếp dữ liệu lâm sàng chi tiết trong luận văn để nâng cao năng lực thực hành chẩn đoán và hoàn thiện các phác đồ điều trị chuyên sâu cho người bệnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 §Æt vÊn ®Ò Ung th sµng hµm lµ lo¹i ung th kh«ng thêng gÆp, chiÕm kho¶ng 0,2- 0,8% tæng sè c¸c ung th nãi chung vµ kho¶ng 3% c¸c ung th vïng ®Çu cæ [45]. Ung th sµng hµm lµ ung th xuÊt ph¸t tõ xoang sµng, xoang hµm, x¬ng khÈu c¸i vµ lan ra l©n cËn. VÒ ph©n lo¹i cæ ®iÓn, ung th sµng hµm th- êng xuÊt ph¸t tõ mét trong ba tÇng: tÇng sµng, tÇng hµm, tÇng khÈu c¸i. ë níc ta ung th sµng hµm chiÕm mét tû lÖ kh¸ cao trong ung th ®Çu mÆt cæ, ®øng thø ba sau ung th vßm mòi häng (NPC) vµ ung th h¹ häng thanh qu¶n, kho¶ng 92,7% c¸c u cã nguån gèc biÓu m« 12.

ë c¸c níc ¢u - Mü, ung th sµng hµm ®· ®îc nghiªn cøu tõ l©u. Mét sè níc Ch©u ¢u ®· xÕp ung th sµng hµm trong danh môc bÖnh nghÒ nghiÖp do tû lÖ gÆp ë c«ng nh©n lµm nghÒ xÎ gç cao vµ ngêi ®· x¸c ®Þnh ®îc axit Tanic, mét ho¹t chÊt chiÕt xuÊt tõ gç lµ yÕu tè g©y bÖnh 49. Do ®Æc ®iÓm vÒ cÊu tróc vµ vÞ trÝ gi¶i phÉu cña vïng nµy rÊt phøc t¹p, ë s©u nªn c¸c triÖu chøng l©m sµng thêng kÝn ®¸o, bÖnh tiÕn triÓn chËm, kh«ng cã h¹ch hoÆc h¹ch xuÊt hiÖn muén, Ýt di c¨n xa nªn viÖc chÈn ®o¸n sím thêng gÆp khã kh¨n, dÔ bÞ bá qua hay nhÇm lÉn vµ chÝnh v× vËy khi ®· ®îc kh¸m chÈn ®o¸n thêng u ®· lan réng ë khèi sµng hµm hèc mòi. VÊn ®Ò nµy còng ®· ®îc mét sè t¸c gi¶ trong níc vµ níc ngoµi ®Ò cËp ®Õn [1,16].

Tû lÖ ung th sµng hµm ®îc che ®Ëy díi d¹ng viªm mòi xoang m¹n tÝnh cã tho¸i ho¸ cuèn gi÷a, polyp khe gi÷a còng 2 hay thêng gÆp. ë níc ta hiÖn nay mét sè t¸c gi¶ ®· lu ý cã mét tû lÖ ®¸ng kÓ ung th sµng hµm trªn c¸c bÖnh nh©n cã tiÒn sö nµy 9. Ung th sµng hµm thêng chØ lan trµn t¹i chç v× Ýt di c¨n xa vµ di c¨n chËm, cã thÓ phÉu thuËt ®îc. PhÉu thuËt cã nhiÒu kh¶ quan h¬n so víi c¸c lo¹i ung th ®Çu mÆt cæ kh¸c.

Tuy nhiªn, thùc tÕ ë ViÖt Nam, ngêi bÖnh ung th sµng hµm thêng ®Õn muén, vµo c¸c giai ®o¹n cuèi cña bÖnh. Lóc nµy ung th sµng hµm ®· x©m nhËp vµo æ m¾t, khÈu c¸i cøng. G©y nªn nh÷ng biÕn ®æi râ rÖt nh biÕn d¹ng x¬ng hµm trªn, æ m¾t vµ r¨ng hµm mÆt, nªn bÖnh nh©n thêng ®Õn kh¸m t¹i nh÷ng chuyªn khoa nµy. §Ó phÉu thuËt ®îc triÖt ®Ó vÊn ®Ò quan träng lµ cÇn ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c møc ®é lan trµn cña u tríc khi mæ.

Nã kh«ng nh÷ng gióp cho phÉu thuËt viªn cã ®îc ®êng vµo hîp lý nh»m tiÕp cËn vµ c¾t bá hoµn toµn u mµ cßn gióp dù kiÕn nh÷ng kÕ ho¹ch t¹o h×nh vµ phôc håi chøc n¨ng ngay trong khi mæ vµ vÒ sau nµy. Tríc ®©y chÈn ®o¸n ung th sµng hµm chñ yÕu lµ dùa trªn l©m sµng vµ XQ thêng quy. Tuy nhiªn, chôp XQ thêng quy cã nhîc ®iÓm lµ khã ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c kÝch thíc, liªn quan, møc ®é x©m lÊn cña u. ViÖc thiÕu chÈn ®o¸n m« bÖnh häc võa kh«ng ®¶m b¶o tÝnh chÝnh x¸c cña chÈn ®o¸n vµ võa thiÕu d÷ kiÖn ®Ó ®¸nh gi¸ tiªn lîng bÖnh còng nh liÖu ph¸p ®iÒu trÞ bæ sung.

Ngµy nay, nhê nh÷ng tiÕn bé trong chôp c¾t líp vi tÝnh, ph©n lo¹i m« bÖnh häc cËp nhËt 3 kh«ng chØ gióp chÈn ®o¸n x¸c ®Þnh, ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c h¬n giai ®o¹n cña bÖnh mµ cßn gãp phÇn tiªn lîng bÖnh. C¸c nghiªn cøu vÒ ung th sµng hµm ë ViÖt Nam cha nhiÒu, ®Æc biÖt cßn rÊt Ýt c¸c nghiªn cøu t×m hiÓu ®èi chiÕu gi÷a l©m sµng - chÈn ®o¸n h×nh ¶nh vµ m« bÖnh häc. ChÝnh v× vËy chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi “Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm l©m sµng, chÈn ®o¸n h×nh ¶nh vµ m« bÖnh häc cña ung th sµng hµm” víi c¸c môc tiªu sau: 1. M« t¶ c¸c ®Æc ®iÓm l©m sµng, m« bÖnh häc cña ung th biÓu m« sµng hµm.

§èi chiÕu tæn th¬ng l©m sµng víi chôp c¾t líp vi tÝnh vµ m« bÖnh häc tõ ®ã ®Ò xuÊt chÈn ®o¸n thÝch hîp. Ch¬ng 1 Tæng quan tµi liÖu 1. Vµi nÐt lÞch sö nghiªn cøu Ung th sµng hµm ®· ®îc c¸c t¸c gi¶ trong níc vµ ngoµi n- íc ®Ò cËp ®Õn tõ l©u. Mét sè nghiªn cøu trªn thÕ giíi Nh÷ng nghiªn cøu vÒ ung th sµng hµm ®· cã tõ l©u.

C«ng tr×nh ®Çu tiªn ®îc ghi nh©n trªn y v¨n lµ cña Morgagni, Bichat 43] vµo kho¶ng thÕ kû 17. §Õn n¨m 1906 SÐbileau ®· 4 m« t¶, ph©n lo¹i u 3 tÇng: tÇng trªn, tÇng gi÷a vµ tÇng díi 51]. Tíi n¨m 1920, Hautant vµ Manod ®· ®Æt vÊn ®Ò xÕp lo¹i vµ ®a ra híng ®iÒu trÞ ung th sµng hµm [39]. N¨m 1979, Colin Parson, Neil Hodson ®· m« t¶ tû träng khèi ung th sµng hµm t¨ng lªn sau khi tiªm thuèc c¶n quang kh«ng cã gi¸ trÞ ph©n biÖt c¸c khèi t©n t¹o ë mÆt, tuy nhiªn khi ung th sµng hµm x©m lÊn néi sä lµm cho hµng rµo m¸u n·o bÞ tæn th¬ng th× h×nh ¶nh u ngÊm thuèc t¨ng tû träng l¹i rÊt cã gi¸ trÞ.

Hasso [16] ®· dïng m¸y CT Scanner cã ®é ph©n gi¶i cao, chôp kh«ng vµ cã tiªm thuèc c¶n quang tÜnh m¹ch. Cã thÓ ph¸t hiÖn nguyªn uû cña khèi ung th sµng hµm, ®¸nh gi¸ møc ®é ph¸ huû x¬ng vµ lan trµn cña khèi ung th sµng hµm ra l©n cËn. Ngoµi ra, CT Scanner cßn cho phÐp ®¸nh gi¸ giai ®o¹n ph¸t triÓn cña khèi ung th sµng hµm.Y vµ céng sù qua nghiªn cøu 13 trêng hîp u nguyªn bµo thÇn kinh khøu gi¸c b»ng CT Scanner ph¸t hiÖn 6 trêng hîp cã u t¨ng tû träng, 3 trêng hîp tû träng kh«ng ®ång ®Òu vµ 3 trêng hîp cã v«i ho¸ trong u. CT Scanner cßn gióp ®¸nh gi¸ sù t¸i ph¸t cña u sau phÉu thuËt.

Cïng n¨m 1998, Wolfgang Dahnert nhËn thÊy tÇn suÊt carcinoma sµng hµm chiÕm 5- 6% cña carcinoma xoang c¹nh mòi, 90% lµ carcinoma tÕ bµo vÈy, sau ®ã lµ sarcoma, carcinoma tuyÕn èng, carcinoma tuyÕn kÐn vµ thêng thø ph¸t tõ carcinoma xoang hµm. Mét sè nghiªn cøu trong níc ë ViÖt Nam ung th sµng hµm ®· ®îc quan t©m nghiªn 5 cøu tõ thËp niªn 60. Tuy nhiªn, t liÖu t¬ng ®èi ®Çy ®ñ vÒ lo¹i ung th nµy míi chØ cã tõ n¨m 1972. N¨m 1969, Lª V¨n BÝch vµ Ph¹m Kh¸nh Hoµ ®· b¸o c¸o 60 ca ung th sµng hµm [1].

§Õn n¨m 1978, NguyÔn M¹nh Cêng nghiªn cøu nh÷ng biÓu hiÖn l©m sµng tæ chøc bÖnh häc, XQ cña 52 trêng hîp ung th biÓu m« khèi sµng hµm [2]. Vµo n¨m 1991, NguyÔn C«ng Thµnh [14] qua nghiªn cøu 46 trêng hîp ung th sµng hµm t¹i khoa ung th, ViÖn TMH tõ n¨m 1986 - 1990, nhËn thÊy r»ng ung th sµng hµm hay gÆp trong c¸c u ¸c tÝnh vïng ®Çu cæ, trung b×nh mçi n¨m 9-10 ca b»ng 1/3 sè lîng ung th vßm trung b×nh hµng n¨m, tû lÖ bÖnh nh©n ®îc chÈn ®o¸n giai ®o¹n T4 lµ 47,8%. H×nh ¶nh trªn phim Blondeau vµ Hirtz cã 17/19 bÖnh nh©n (89,4%) h×nh ¶nh ®Òu xoang hµm, sµng vµ ph¸ vì v¸ch ng¨n mòi xoang 14/19 bÖnh nh©n (73,7%). Tuy nhiªn, c¸c nghiªn cøu nµy chØ sö dông XQ thêng quy, cha ¸p dông CT Scanner vµo trong nghiªn cøu, nªn kh«ng ®¸nh gi¸ hÕt ®îc møc ®é x©m lÊn vµ ph¸ huû cña u.

N¨m 1996, Vò C«ng Trùc [15] nghiªn cøu 96 ca ung th sµng hµm ®îc chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ t¹i ViÖn TMH thÊy ung th sµng hµm chiÕm > 6% c¸c u ¸c tÝnh ®êng h« hÊp trªn. Ung th sµng hµm ®øng th 3 sau ung th vßm häng vµ ung th thanh qu¶n. Phim Blondeau vµ Hirtz Ýt cã gi¸ trÞ vµ chØ gi¸ trÞ khi tæn th- ¬ng ®· ë giai ®o¹n muén. Phim CT Scanner u ®iÓm h¬n so víi phim XQ thêng qui gióp chÈn ®o¸n bÖnh sím vµ c¸c nhµ phÉu thuËt cã ph¬ng ph¸p phÉu thuËt triÖt ®Ó h¬n.

§Õn n¨m 2001 Ng« Ngäc LiÔn vµ céng sù qua tæng kÕt 277 trêng hîp ung th sµng hµm t¹i ViÖn TMH tõ n¨m 1986 – 2001, cã nhËn xÐt CT Scanner cho phÐp ®¸nh gi¸ ®îc ®Çy ®ñ tæn th¬ng vµ nhÊt lµ 6 sù lan trµn cña u. Nhng trong hai nghiªn cøu nµy kh«ng ®èi chiÕu gi÷a triÖu chøng l©m sµng víi h×nh ¶nh tæn th¬ng trªn phim CT Scanner. bµo thai häc, Gi¶i phÉu vµ m« häc khèi sµng hµm 1. Bµo thai häc Nguyªn uû cña c¸c xoang chÝnh lµ nguyªn uû cña hèc mòi t¹o nªn, do ®ã cßn gäi xoang lµ nh÷ng hèc phô cña mòi.

Bµo thai häc [30] Xoang sµng xuÊt hiÖn sím nhÊt tõ ®Çu thêi kú bµo thai vµ ®iÓm xuÊt ph¸t chÝnh lµ nô phÔu sµng bµi thai (Infundibilum embryonnaire), nã lµ ®iÓm xuÊt ph¸t chÝnh cña tiÕn tr×nh x©m nhËp vµ ph¸t triÓn c¸c xoang. C¸c tÕ bµo sµng cã tríc tiªn, chñ ®¹o, nã ph¸t triÓn theo nhiÒu híng vµ t¹o nªn tÕ bµo c¸c xoang kh¸c tïy theo híng ®i. Xoang hµm xuÊt hiÖn muén h¬n, b¾t ®Çu tõ tuÇn lÔ thø 4 cña bµo thai. Khëi ®Çu xoang xuÊt ph¸t tõ mét khe ë thµnh bªn cña hèc mòi, gi÷a cuèn gi÷a vµ cuèn díi.

Khe nµy ngµy cµng t¨ng thÓ tÝch vµ di chuyÓn s©u vµo th©n x¬ng hµm. Hèc xoang ®îc bao phñ niªm m¹c tõ xoang sµng bã vµo. 7 Xoang hµm ph¸t triÓn ®Õn 6 tuæi th× hoµn chØnh vµ tíi 20 tuæi th× ngõng ph¸t triÓn. Gi¶i phÉu khèi sµng hµm 1.

Gi¶i phÉu khèi sµng Theo Rouviere - Brizon vµ Gastaing, Legent vµ Vanden – Brouck [7] cã thÓ m« t¶ nh sau: Khèi sµng ®îc t¹o bëi 4 phÇn, mét m¶nh däc ë chÝnh gi÷a, mét m¶nh ngang c¾t phÇn trªn m¶nh däc ë phÝa tríc vµ hai khèi bªn dÝnh vµo hai ®Çu bªn cña m¶nh ngang. Khèi sµng gièng h×nh hép ch÷ nhËt cã 6 mÆt. - MÆt trªn: Liªn quan ®Õn nÒn sä, chia lµm 2 phÇn: mét phÇn ba tríc thµnh trªn xoang sµng t¹o nªn sµn xoang tr¸n. Hai phÇn ba sau ng¨n c¸ch víi hè n·o tríc bëi mét m¶nh x¬ng rÊt máng gäi lµ m¶nh sµng, liªn quan víi r·nh khøu vµ hµnh khøu.

S¬ ®å gi¶i phÉu khèi sµng [8] 1. M¶nh thñng x¬ng 5. Cuèn mòi gi÷a sµng 3. M¶nh ®øng x¬ng 8 sµng - MÆt díi: HÑp h¬n mÆt trªn, liªn quan víi hèc mòi ë trong vµ xoang hµm ë phÝa ngoµi qua c¸c tÕ bµo sµng hµm ph¸t triÓn ë gãc sau bªn trong.

Tæn th¬ng ung th thêng xuÊt hiÖn ë ®©y ®Ó lan trµn vµo sµng vµ hµm. - MÆt tríc: Liªn quan gai mòi cña xoang tr¸n vµ x¬ng chÝnh mòi khíp víi m¶nh th¼ng, ngoµi cïng lµ ngµnh lªn x¬ng hµm trªn. - MÆt sau: Ng¨n c¸ch víi x¬ng bím bëi ngµnh sµng bím vµ liªn quan tíi xoang bím. - MÆt ngoµi: Liªn quan víi hèc m¾t vµ c¸c thµnh phÇn trong æ m¾t qua x¬ng giÊy.