Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm Một số khái niệm về chất ma túy, thuốc phiện, methadone. Chất ma túy Chất ma túy là các chất gây nghiện được quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành. Chất dạng thuốc phiện (opiats, opioid) Chất dạng thuốc phiện là tên gọi chung cho nhiều chất như thuốc phiện, morphine, heroin, methadone, buprenorphine, codein, pethidine, fentanyle, có biểu hiện lâm sàng tương tự và tác động vào cùng điểm tiếp nhận tương tự ở não.
Người nghiện ma túy Người nghiện ma túy là người sử dụng chất ma tuý và bị lệ thuộc vào các chất này. Bệnh nhân nghiện ma túy được xem là những bệnh nhân mạn tính cần điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế Methadone. Dung nạp Dung nạp là tình trạng đáp ứng của cơ thể với một chất, được biểu hiện bằng sức chịu đựng của cơ thể ở liều lượng nhất định của chất đó. Khả năng dung nạp phụ thuộc vào cơ địa và tình trạng của cơ thể.
Khi khả năng dung nạp thay đổi, cần thiết phải thay đổi liều lượng của chất đã sử dụng để đạt được cùng một hiệu quả. Hội chứng cai Hội chứng cai là trạng thái phản ứng của cơ thể khi cắt hoặc giảm chất ma tuý đang sử dụng ở những người nghiện ma tuý. Biểu hiện lâm sàng của hội chứng cai khác nhau phụ thuộc vào loại ma tuý đang sử dụng. Cai nghiện Là ngừng sử dụng hoặc giảm đáng kể chất ma túy mà người nghiện thường sử dụng (nghiện) dẫn đến việc xuất hiện hội chứng cai và vì vậy người bệnh cần phải được điều trị.
Quá liều Là tình trạng sử dụng một lượng chất ma túy lớn hơn khả năng dung nạp của cơ 5 thể ở thời điểm đó, đe dọa tới tính mạng của người sử dụng nếu không được cấp cứu kịp thời. Sử dụng chất gây nghiện hợp pháp Sử dụng chất gây nghiện hợp pháp là việc sử dụng chất gây nghiện được pháp luật cho phép, vì mục đích chữa bệnh và theo chỉ định chuyên môn. Lạm dụng chất gây nghiện Lạm dụng chất gây nghiện là việc sử dụng chất gây nghiện không đúng chỉ định chuyên môn hoặc quá liều qui định hoặc (và) quá thời gian quy định. Methadone Methadone là một CDTP tổng hợp, có tác dụng dược lý tương tự như các CDTP khác (đồng vận) nhưng không gây nhiễm độc hệ thần kinh trung ương và không gây khoái cảm ở liều điều trị, có thời gian bán huỷ dài (trung bình là 24 giờ) nên chỉ cần sử dụng 1 lần trong 1 ngày là đủ để không xuất hiện hội chứng cai.
Methadone có độ dung nạp ổn định nên ít phải tăng liều khi điều trị lâu dài. Điều trị thay thế nghiện các CDTP bằng thuốc Methadone Điều trị thay thế nghiện các CDTP bằng thuốc methadone là một điều trị lâu dài, có kiểm soát, giá thành rẻ, được sử dụng theo đường uống, dưới dạng siro nên giúp dự phòng các bệnh lây truyền qua đường máu như HIV, viêm gan B, C, đồng thời giúp người bệnh phục hồi chức năng tâm lý, xã hội, lao động và tái hoà nhập cộng đồng. Nguyên tắc điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện - Nghiện chất dạng thuốc phiện là một bệnh mãn tính cần được điều trị lâu dài. - Việc điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện chỉ được thực hiện khi người nghiện chất dạng thuốc phiện tự nguyện tham gia điều trị.
- Việc điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện chỉ được thực hiện tại cơ sở đã công bố đủ điều kiện điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện theo quy định tại Nghị định này. - Việc điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện phải tuân thủ hướng dẫn chuyên môn theo quy định của Bộ trưởng Bộ Y tế. 6 - Điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện phải trải qua các giai đoạn: Khởi liều, điều chỉnh liều hoặc dò liều, điều trị duy trì, giảm liều tiến tới ngừng điều trị. Theo dõi tuân thủ điều trị Người bệnh phải uống thuốc Methadone hàng ngày dưới sự giám sát của cán bộ y tế để đảm bảo điều trị hiệu quả và an toàn.
Các biện pháp hỗ trợ tuân thủ điều trị bao gồm: - Tư vấn cho người bệnh và gia đình. - Hướng dẫn người bệnh và gia đình biết cách xử trí các tác dụng không mong muốn và các diễn biến bất thường trong quá trình điều trị. - Phối hợp với gia đình, cộng đồng và các tổ chức xã hội động viên và giúp đỡ người bệnh tuân thủ điều trị. Uống lại methadone sau khi bỏ điều trị Nếu người bệnh bỏ uống methadone, khi quay lại điều trị thì xử trí như sau: - Bỏ uống thuốc 01 đến 03 ngày: Không thay đổi liều methadone đang điều trị.
- Bỏ uống thuốc 04 đến 05 ngày: Đánh giá lại sự dung nạp thuốc của người bệnh. Cho 1/2 liều methadone bệnh nhân vẫn uống trước khi dừng điều trị đồng thời khám lại và cho liều methadone thích hợp. - Bỏ uống thuốc trên 5 ngày (từ ngày thứ 6 trở đi): Khởi liều methadone lại từ đầu. Điều kiện chuyển, tiếp nhận người bệnh Điều kiện chuyển, tiếp nhận người bệnh a.
Điều kiện chuyển người bệnh từ cơ sở điều trị methadone đến cơ sở cấp phát thuốc: Người bệnh đang tham gia điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc Methadone đáp ứng tất cả các tiêu chí sau: - Đang sử dụng liều điều trị duy trì (liều điều trị có hiệu quả và phong tỏa được tác dụng gây khoái cảm của heroin) liên tục ít nhất 01 tháng trở lên. 7 - Không sử dụng thêm các chất dạng thuốc phiện và các chất gây nghiện bất hợp pháp khác trong ít nhất 01 tháng liên tục. - Không bỏ liều điều trị trong ít nhất 01 tháng qua. - Tuân thủ các quy định của cơ sở điều trị.
- Không có đợt cấp do các bệnh lý khác. Điều kiện chuyển người bệnh từ cơ sở cấp phát thuốc về cơ sở điều trị: Người bệnh sẽ được chuyển lại cơ sở điều trị để quản lý, điều trị và uống thuốc khi gặp một trong các vấn đề sau: - Bỏ liều liên tiếp từ năm (05) ngày trở lên. - Tuân thủ điều trị kém, bỏ liều không có lý do chính đáng ba (03) lần liên tiếp trở lên. - Sử dụng lại ma túy trong hai (02) lần xét nghiệm liên tiếp trở lên.
- Từ chối xét nghiệm nước tiểu ngẫu nhiên. - Có vấn đề về tâm lý cần được tư vấn tích cực hoặc có vấn đề sức khỏe cần theo dõi, đánh giá lâm sàng chặt chẽ. Tình hình sử dụng ma túy và dịch HIV/AIDS 1. Trên thế giới Theo báo cáo của Cơ quan phòng chống ma túy và tội phạm của Liên Hợp Quốc (UNODC), trong năm 2012, trên thế giới có khoảng 162 triệu đến 324 triệu người đã sử dụng một loại thuốc bất hợp pháp (cần sa, CDTP, cocain, Amphetamine,.) ít nhất một lần trong năm trước đó.
Số người nghiện ma túy trên thế giới vẫn duy trì ở mức 16 -39 triệu người. Các tổ chức UNODC, UNAIDS, WB và WHO dựa trên các dữ kiện mới nhất đã cùng nhau ước tính số lượng người TCMT trên thế giới khoảng 12,7 triệu người. Đặc biệt, khu vực Đông và Đông Nam châu Âu có tỷ lệ người TCMT cao hơn 4,6 lần so với tỷ lệ trung bình toàn cầu [50]. Tại khu vực châu Á Thái Bình Dương ước tính có khoảng 3,8 triệu người TCMT.
Trong số này có 2,5 triệu người đang sinh sống tại Trung Quốc [49]. Tuy nhiên, nếu xét về số lượng người TCMT thực tế thì 3 nước Liên Bang Nga, Trung Quốc và Hoa Kỳ chiếm 46% tổng số người TCMT trên toàn thế giới [50]. Tử vong là hậu quả nghiêm trọng nhất do hành vi sử dụng ma túy mang lại. Ước 8 tính có khoảng 207.400 trường hợp tử vong liên quan đến ma túy đã được báo cáo trong năm 2014.
Sử dụng ma túy quá liều là nguyên nhân chính dẫn đến các trường hợp tử vong có liên quan đến ma túy trên toàn cầu. Bên cạnh đó, hành vi TCMT không an toàn như việc dùng chung bơm kim tiêm có thể gây ra những tác động nghiêm trọng đối với sức khỏe, nguy cơ dẫn đến các bệnh nhiễm trùng đường máu như HIV, viêm gan B và viêm gan C [51]. Một nghiên cứu gần đây về gánh nặng bệnh tật toàn cầu từ việc lệ thuộc ma túy đã ước tính trong năm 2010 đã có 1.000 năm sống bị mất đi do hành vi tiêm chích ma túy không an toàn dẫn đến nhiễm HIV, đồng thời có 494.000 năm sống bị mất đi trên toàn thế giới do viêm gan C [38]. Theo số liệu thống kê của UNAIDS, tính đến cuối năm 2013, trên thế giới có khoảng 35 triệu người đang sống chung với HIV, trong đó có khoảng 3 triệu người nhiễm viêm gan B và khoảng 4,5 triệu người nhiễm viêm gan C.
Trong năm 2013, trên thế giới đã phát hiện 2,1 triệu ca nhiễm HIV mới, giảm 38% so với năm 2011 (3,4 triệu ca nhiễm HIV mới). Trong 3 năm vừa qua, số ca nhiễm HIV mới đã giảm 13% [49]. Trong số 12,7 triệu người TCMT trên thế giới hiện nay, có khoảng 13,1% đang sống chung với HIV. Các tổ chức UNODC, WB, WHO, UNAIDS đã cùng nhau ước tính trên toàn cầu có khoảng 1,7 triệu người TCMT bị nhiễm HIV.
Xét về mặt số lượng thực tế, bốn quốc gia Trung Quốc, Pakistan, Liên Bang Nga và Hoa Kỳ cộng lại đã chiếm 62% những người TCMT nhiễm HIV trên toàn cầu [50]. Tại nhiều quốc gia, tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm người TCMT cao hơn nhiều lần so với tỷ lệ nhiễm HIV trong cộng đồng. Báo cáo của UNAIDS năm 2012 chỉ ra rằng tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm người TCMT cao hơn ít nhất 22 lần so với dân số nói chung ở 49 quốc gia, và cao hơn ít nhất 50 lần ở 11 quốc gia [48]. Tại Liên Bang Nga, các chính sách nhà nước không ủng hộ cho việc cung cấp dịch vụ điều trị thay thế CDTP cho những người TCMT thì tỷ lệ nhiễm HIV trong số những người TCMT ước tính trong khoảng 18- 31%.
Ngược lại, các quốc gia ở Tây và Trung Âu có mật độ bao phủ cao các dịch vụ can thiệp giảm tác hại như phân phát, trao đổi bơm kim tiêm sạch, chương trình điều trị thay thế nghiện các C'DTP. dẫn đến số ca nhiễm HIV mới thấp [49]. Tại Việt Nam Sử dụng thuốc phiện nổi lên là vấn đề xã hội chủ yếu ở Việt Nam trong những 9 năm 90 của thế kỷ 20. Theo báo cáo của Bộ LĐ-TBXH, tính đến cuối tháng 8/2014, cả nước có 185.000 người nghiện ma túy có hồ sơ quản lý.