Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong sách giáo khoa tiếng Việt lớp 1, 2, 3: Góc nhìn giao tiếp

Chuyên khảo phân tích Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường đặc điểm từ ngữ xưng hô trong các văn bản đọc sách giáo khoa, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Lưu Thị Lan
• Trường học: Trường Đại học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Giáo dục Tiểu học và Mầm non
• Đề tài: Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong các văn bản đọc sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 1, 2, 3 nhìn từ góc độ giao tiếp
• Loại tài liệu: báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường
• Năm xuất bản: 2023-2024
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài
• 1.3. Mục tiêu đề tài
• 1.4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Cấu trúc của đề tài
• 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số vấn đề lí luận về giao tiếp
• 1.2. Các nhân tố giao tiếp
• 1.3. Chức năng của giao tiếp
• 1.4. Một số vấn đề về từ vựng – ngữ nghĩa
• 1.4.1. Từ và ngữ
• 1.4.2. Nghĩa của từ
• 1.5. Từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt
• 1.5.1. Khái niệm xưng hô
• 1.5.2. Các kiểu xưng hô trong tiếng Việt
• 1.6. Văn bản Đọc trong sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 1, 2, 3
• 1.6.1. Môn Tiếng Việt trong Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn
• 1.6.2. Các văn bản Đọc trong sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 1, 2, 3
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. ĐẶC ĐIỂM TỪ NGỮ XƯNG HÔ TRONG CÁC VĂN BẢN ĐỌC, TỪ GÓC ĐỘ CẤU TẠO
• 2.1. Kết quả khảo sát
• 2.2. Nhận xét đặc điểm từ ngữ xưng hô trong các văn bản Đọc, từ góc độ cấu tạo
• 2.3. Nhận xét chung. Đặc điểm từ xưng hô
• 2.3.1. Đặc điểm ngữ xưng hô
• 2.3.2. Đặc điểm kiểu từ ngữ xưng hô
• 3. ĐẶC ĐIỂM TỪ NGỮ XƯNG HÔ TRONG CÁC VĂN BẢN ĐỌC, TỪ GÓC ĐỘ NGỮ DỤNG
• 3.1. Kết quả phân loại. Nhận xét từ ngữ xưng hô trong các văn bản Đọc, từ góc độ ngữ dụng
• 3.2. Các nhân tố giao tiếp chi phối việc sử dụng từ ngữ xưng hô
• 3.3. Hình tượng nhân vật văn học được thể hiện qua từ ngữ xưng hô
• 3.4. Sự thể hiện văn hóa giao tiếp của người Việt qua từ ngữ xưng hô
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Ngữ xưng hô trong sách giáo khoa tiếng Việt lớp 1 3

Nghiên cứu tập trung vào ngữ xưng hô trong sách giáo khoa tiếng Việt lớp 1, 2, 3, nhằm phân tích cách sử dụng từ ngữ xưng hô trong các văn bản đọc. Hệ thống xưng hô được xem xét từ góc độ giao tiếp, phản ánh mối quan hệ giữa các nhân vật và vai trò của chúng trong việc hình thành kỹ năng ngôn ngữ cho học sinh tiểu học. Từ ngữ xưng hô không chỉ giúp xác định vai giao tiếp mà còn thể hiện văn hóa, tình cảm và thái độ của các nhân vật.

1.1. Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt lớp 1

Trong tiếng Việt lớp 1, từ ngữ xưng hô đơn giản, phù hợp với lứa tuổi học sinh. Các từ như 'con', 'bố', 'mẹ' được sử dụng phổ biến, giúp học sinh làm quen với cách xưng hô cơ bản. Ngữ nghĩa của các từ này được thiết kế để dễ hiểu, tạo nền tảng cho việc phát triển ngôn ngữ. Phương pháp dạy học chú trọng vào việc lặp lại và tương tác trong lớp học, giúp học sinh ghi nhớ và sử dụng từ ngữ xưng hô một cách tự nhiên.

1.2. Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt lớp 2

Ở tiếng Việt lớp 2, từ ngữ xưng hô trở nên đa dạng hơn, phản ánh sự phát triển nhận thức của học sinh. Các từ như 'anh', 'chị', 'em' được giới thiệu, giúp học sinh hiểu về mối quan hệ gia đình và xã hội. Cách sử dụng từ ngữ được thiết kế để học sinh hiểu rõ hơn về vai trò và vị trí của mình trong các tình huống giao tiếp. Giáo dục tiểu học chú trọng vào việc rèn luyện kỹ năng giao tiếp thông qua các bài tập thực hành.

1.3. Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt lớp 3

Trong tiếng Việt lớp 3, từ ngữ xưng hô tiếp tục được mở rộng, bao gồm các từ như 'ông', 'bà', 'cô', 'chú'. Ngữ pháp tiếng Việt được tích hợp vào việc sử dụng từ ngữ xưng hô, giúp học sinh hiểu rõ hơn về cấu trúc câu và cách diễn đạt. Từ vựng tiếng Việt được mở rộng, giúp học sinh có thể sử dụng từ ngữ xưng hô một cách linh hoạt trong các tình huống giao tiếp khác nhau.

II. Phương pháp dạy học và phát triển ngôn ngữ

Nghiên cứu đề cập đến phương pháp dạy học trong việc giảng dạy từ ngữ xưng hô. Tương tác trong lớp học được xem là yếu tố quan trọng, giúp học sinh thực hành và áp dụng từ ngữ xưng hô vào thực tế. Phát triển ngôn ngữ được thúc đẩy thông qua các hoạt động nhóm, đóng vai và thảo luận, giúp học sinh hiểu sâu hơn về ý nghĩa và cách sử dụng từ ngữ xưng hô.

2.1. Tương tác trong lớp học

Tương tác trong lớp học được thiết kế để học sinh có cơ hội thực hành từ ngữ xưng hô. Các hoạt động như đóng vai, thảo luận nhóm giúp học sinh hiểu rõ hơn về vai trò của từ ngữ xưng hô trong giao tiếp. Giáo dục tiểu học chú trọng vào việc tạo môi trường học tập tích cực, nơi học sinh có thể tự tin sử dụng từ ngữ xưng hô một cách chính xác.

2.2. Phát triển ngôn ngữ thông qua từ ngữ xưng hô

Phát triển ngôn ngữ được thúc đẩy thông qua việc sử dụng từ ngữ xưng hô trong các tình huống giao tiếp. Cách sử dụng từ ngữ được thiết kế để học sinh hiểu rõ hơn về ý nghĩa và cách áp dụng từ ngữ xưng hô vào thực tế. Ngữ nghĩa của từ ngữ xưng hô được phân tích kỹ lưỡng, giúp học sinh hiểu rõ hơn về vai trò của chúng trong giao tiếp.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu mang lại giá trị lớn trong việc cải thiện phương pháp dạy học và phát triển ngôn ngữ cho học sinh tiểu học. Hệ thống xưng hô được phân tích kỹ lưỡng, giúp giáo viên có cái nhìn toàn diện về cách sử dụng từ ngữ xưng hô trong sách giáo khoa. Giáo dục tiểu học được nâng cao thông qua việc áp dụng các phương pháp dạy học hiệu quả, giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp một cách toàn diện.

3.1. Ứng dụng trong giáo dục tiểu học

Nghiên cứu cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách sử dụng từ ngữ xưng hô trong sách giáo khoa tiếng Việt, giúp giáo viên thiết kế bài giảng hiệu quả. Phương pháp dạy học được cải thiện, giúp học sinh hiểu rõ hơn về ý nghĩa và cách sử dụng từ ngữ xưng hô trong các tình huống giao tiếp.

3.2. Phát triển kỹ năng giao tiếp

Nghiên cứu góp phần vào việc phát triển ngôn ngữ và kỹ năng giao tiếp cho học sinh tiểu học. Tương tác trong lớp học được tăng cường, giúp học sinh thực hành và áp dụng từ ngữ xưng hô một cách tự tin. Giáo dục tiểu học được nâng cao, giúp học sinh phát triển toàn diện kỹ năng ngôn ngữ và giao tiếp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong các văn bản Đọc, từ góc độ cấu tạo. Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong các văn bản Đọc, từ góc độ ngữ dụng. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.

Một số vấn đề lí luận về giao tiếp 1. Khái niệm Giao tiếp (communication) là một trong những hiện tượng phổ biến trong xã hội loài người; là nhu cầu cơ bản và là hoạt động có vai trò vô cùng quan trọng đóng góp vào sự phát triển của xã hội. Thông qua hoạt động giao tiếp, con người truyền đạt thông tin, tư tưởng, tình cảm,. và tạo ra sự phát triển cho xã hội loài người.

Có rất nhiều các phương tiện được dùng để giao tiếp nhưng ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp đặc biệt quan trọng và hiệu quả nhất. Vì vậy, cùng với các hiện tượng khác, giao tiếp ngôn ngữ là một trong những nội dung thu hút được rất nhiều các nhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như: Xuất phát từ những mục đích và các khía cạnh nghiên cứu khác nhau mà các nhà nghiên cứu phát biểu các quan niệm khác nhau về giao tiếp ngôn ngữ. Ngay từ thời La Mã và Hi Lạp cổ đại, các nhà tu từ học – đại diện là Aristotle đã nghiên cứu về giao tiếp bằng ngôn ngữ nhằm truyền thụ tri thức hiệu quả và đào tạo các nhà hùng biện lỗi lạc. Mô hình giao tiếp bằng ngôn ngữ được Aristotle đưa ra gồm ba nhân tố: người phát – thông điệp – người nhận và quá trình giao tiếp chỉ theo một chiều.

Có thể nhận định: đây là mô hình đầu tiên về giao tiếp bằng ngôn ngữ. Người phát Thông điệp Người nhận Hình 1. Mô hình giao tiếp bằng ngôn ngữ của Aristotle (nguồn: Diệp Quang Ban [1]) Dựa trên mô hình giao tiếp bằng ngôn ngữ của Aristotle, tác giả R. Jakobson trong nghiên cứu quá trình tạo lập văn bản đã bổ sung thêm 3 nhân tố: ngữ cảnh, tiếp xúc, mã.

Ba nhân tố này có tính chất trung gian. Theo đó, mô hình giao tiếp bằng ngôn ngữ của R. Jakobson gồm 6 nhân tố: người phát, thông điệp, người nhận, ngữ cảnh, tiếp xúc và mã. Mặc dù, tác giả bổ sung thêm các nhân tố giao tiếp nhưng về phạm vi tương tác các nhân tố chỉ tác động một chiều và chưa chỉ ra sự tác động hai chiều của ngôn ngữ.

13 NGỮ CẢNH chức năng quy chiếu NGƯỜI PHÁT THÔNG ĐIỆP NGƯỜI NHẬN chức năng cảm xúc chức năng thi học chức năng tác động TIẾP XÚC chức năng đưa đẩy MÃ chức năng siêu ngôn ngữ Hình 2. Lược đồ các yếu tố và các chức năng trong quá trình giao tiếp của R.Jakobson [nguồn: dẫn theo 1, tr. Trên cơ sở kế thừa kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước, các nhà ngôn ngữ sau này quan tâm đến sự tác động hai chiều trong giao tiếp bằng ngôn ngữ. Nói cách khác, các tác giả tìm hiểu bản chất giao tiếp của ngôn ngữ trong tương tác – tính hai chiều của giao tiếp.

Đặt giao tiếp trong một môi trường thích ứng, các nhân tố giao tiếp như: người gửi, người nhận, thông điệp đã được mở rộng biên độ chức năng. Chẳng hạn, quá trình người gửi và người giải đáp thông điệp đều phải tuân theo quy trình: mã hóa thông điệp, truyền thông điệp và giải mã thông điệp. Tuy có sự khác nhau về quá trình trình tiếp nhận và xử lí thông tin nhưng giữa người gửi và người giải thông điệp đã có sự tương tác với nhau. Tóm lại, quá trình hình thành khái niệm giao tiếp bằng ngôn ngữ đi từ: mô hình tuyến tính một chiều đến mô hình tác động qua lại.

Từ các góc độ nghiên cứu khác nhau, các nhà nghiên cứu đưa ra các mô hình và các định nghĩa về giao tiếp bằng ngôn ngữ của mình. Trên cơ sở tìm hiểu, có thể dẫn ra một số định nghĩa về giao tiếp như sau: Trong cuốn Từ điển khái niệm ngôn ngữ học, Nguyễn Thiện Giáp định nghĩa: giao tiếp là “sự trao đổi tư tưởng, thông tin,. giữa hai hoặc hơn hai người. Trong mỗi hành động giao tiếp thường có ít nhất một người nói hoặc người gửi, một thông điệp được truyền đạt và một người hoặc những người tiếp nhận” [19, tr.

14 Các tác giả Đỗ Việt Hùng, Nguyễn Thị Ngân Hoa trong cuốn Phân tích phong cách ngôn ngữ trong tác phẩm văn học khi bàn về khái niệm giao tiếp đã nhận định: “Hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ là sự tiếp xúc giữa con người (nhóm người) với con người (nhóm người), trong đó diễn ra sự trao đổi thông tin, bộc lộ tình cảm, yêu cầu hành động. đồng thời thể hiện thái độ, cách đánh giá, cách ứng xử của các nhân vật giao tiếp đối với nội dung giao tiếp và giữa các nhân vật giao tiếp với nhau” [26, tr. Trong cuốn “Giao tiếp diễn ngôn và cấu tạo văn bản” [1], tác giả Diệp Quang Ban đã dẫn ra quan điểm của Berge (1994) về giao tiếp theo các cách sau: a. Một cách đơn giản và chung nhất, giao tiếp được hiểu là quá trình thông tin diễn ra giữa ít nhất hai người giao tiếp trao đổi với nhau, gắn với một ngữ cảnh và một tình huống nhất định.

Với cách hiểu có tính chất chuyên môn, giao tiếp được định nghĩa như một thuật ngữ chỉ loại, bao trùm tất cả các thông điệp được phát ra trong những ngữ cảnh tình huống khác nhau. Trong ngôn ngữ học, “giao tiếp được nhìn nhận như là những cái vốn có trong thông điệp ngôn ngữ: qua bình diện nội dung và bình diện biểu hiện (hình thức của thông điệp bằng ngôn ngữ, người ta có thể hiểu tình huống, ngữ cảnh, và bản thân những người trao đổi lời với nhau tự thể hiện mình” [1, tr. Như vậy, từ việc tìm hiểu các định nghĩa về giao tiếp, có thể nhận thấy: xem xét giao tiếp từ phương diện ngôn ngữ học thì có thể thấy cách định nghĩa của tác giả Diệp Quang Ban là cách định nghĩa có tính chất trung hòa và có quan tâm đến những truyền thống khác nhau. Trong phạm vi đề tài, chúng tôi tán đồng với tác giả Diệp Quang Ban về quan niệm và cho rằng: giao tiếp là những cái vốn có trong thông điệp ngôn ngữ được thể hiện qua bình diện nội dung và bình diện biểu hiện dưới hình thức của thông điệp bằng ngôn ngữ.

Mỗi nhân vật giao tiếp có thể hiểu tình huống, ngữ cảnh và bản thân những người trao đổi lời với nhau tự thể hiện mình. Các nhân tố giao tiếp Khi bàn về mối quan hệ tương tác và mô thức giữa ngôn ngữ và đời sống 15 xã hội, D. Hymes đề xuất một cấu trúc dân tộc học có tính đến các yếu tố nói năng gồm tám thành tố và tám thành tố được viết tắt bằng tám chữ cái S. Cụ thể: Chu cảnh/ thoại trường (S); Người tham dự/ tham thể (P); Mục đích (E); Chuỗi hành vi (A); Phương thức (K); Phương tiện (I); Chuẩn tương tác và chuẩn giải thích (N) và Thể loại (G) [30].

Đồng thời, tám thành tố trên có thể được coi là tám nhân tố tham gia và chi phối một cuộc giao tiếp bằng ngôn ngữ. 1/ Chu cảnh/ thoại trường (Setting and Scence, S). Chu cảnh được xác định gồm hai không gian là khung cảnh và thoại trường. Khung cảnh chỉ thời gian và địa điểm, tức chu cảnh vật lí cụ thể (physical circumstances) ở nơi xảy ra giao tiếp như: môi trường, vật chất cụ thể phát sinh trong hoạt động giao tiếp.

Thoại trường chỉ hoàn cảnh tâm lí hoặc giới hạn về mặt văn hóa của hoạt động giao tiếp này (như trường hợp chính thức - phi chính thức, quy thức - phi quy thức). Trong một khung cảnh nhất định, người giao tiếp có thể tự do thay đổi hiện trường. Ví dụ: người giao tiếp có thể thay đổi mức độ chính thức (như chuyển từ truyền đạt nội dung thầy cô yêu cầu thông báo đến các bạn sang nói chuyện phiếm) hoặc có thể thay đổi hoạt động đang tiến hành (như đang chơi trò chơi sang ngồi trầm tư suy nghĩ). 1/ Có thể coi, chu cảnh chính là hoàn cảnh giao tiếp.

Hoàn cảnh giao tiếp là hiện thực ngoài xã hội, ở đó cuộc giao tiếp được diễn ra. Hoàn cảnh giao tiếp có hai loại: hoàn cảnh giao tiếp rộng và hoàn cảnh giao tiếp hẹp. Hoàn cảnh giao tiếp rộng bao gồm những hiểu biết về vật lí, tâm lí, sinh lí, xã hội, văn hóa, tôn giáo, lịch sử các ngành khoa học, nghệ thuật, … ở thời điểm và không gian trong đó đang diễn ra cuộc giao tiếp. Hoàn cảnh giao tiếp hẹp (thoại trường/ setting, site) “là không gian - thời gian cụ thể ở đó cuộc giao tiếp diễn ra” và “Không gian – thời gian thoại trường là không gian có những đặc trưng chung, đòi hỏi người ta phải xử sự, nói năng theo những cách thức ít nhiều chung cho nhiều lần xuất hiện” [9, tr.

Hoàn cảnh giao tiếp là nhân tố cơ bản, có tác động quan trọng đến nội dung thông tin trong một cuộc giao tiếp. 16 Vì vậy, người tham gia giao tiếp cần chú ý sự chi phối của nhân tố này trong quá trình tạo mã các HĐNN. 2/ Người tham dự (Participants, P) là những người tham gia vào quá trình giao tiếp. Người tham dự giữ 4 vai là: vai chủ ngôn (hay vai nguồn phát), vai đích ngôn (hay vai nguồn nhận), vai thuyết ngôn, vai tiếp ngôn.

Trong một cuộc giao tiếp, trừ vai thuyết ngôn thì các vai khác có thể vắng mặt. Theo đó, người tham dự chính là nhân vật giao tiếp – “nhân vật giao tiếp là những người tham gia vào một cuộc giao tiếp bằng ngôn ngữ, dùng ngôn ngữ để tạo ra các lời nói, các diễn ngôn qua đó mà tác động vào nhau” [9, tr. Bất kể một cuộc giao tiếp nào đều có sự phân định: người phát (Sp1) và vai nhận (Sp2). Hai vai giao tiếp này thường luân chuyển nhau.

Khi giao tiếp, người phát phải chú ý các đặc điểm: tuổi tác, giới tính, vị thế xã hội, tâm lí…Các đặc điểm này chịu sự chế định của các quan hệ liên nhân của các nhân vật và giúp cho các nhân vật định ra vai giao tiếp của mình trong một cuộc giao tiếp cụ thể. Khi luận giải về vai giao tiếp, Như Ý trong bài viết “Vai xã hội và ứng xử ngôn ngữ trong giao tiếp” đã nhấn mạnh: vai giao tiếp trước hết là vai xã hội; đồng thời đưa ra nhận định: “Nói CON NGƯỜI sử dụng ngôn ngữ tức là nói tới chủ thể của hoạt động ngôn ngữ chính là con người với những biểu hiện nhân cách và hành vi của nó.