Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong sách giáo khoa tiếng Việt lớp 1, 2, 3: Góc nhìn giao tiếp

Nghiên cứu tập trung vào ngữ xưng hô trong sách giáo khoa tiếng Việt lớp 1, 2, 3, nhằm phân tích cách sử dụng từ ngữ… 101 trang · Trường Đại học Hải Phòng.

• Tác giả: Lưu Thị Lan
• Trường học: Trường Đại học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Giáo dục Tiểu học và Mầm non
• Đề tài: Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong các văn bản đọc sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 1, 2, 3 nhìn từ góc độ giao tiếp
• Loại tài liệu: báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường
• Năm xuất bản: 2023-2024
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài
• 1.3. Mục tiêu đề tài
• 1.4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Cấu trúc của đề tài
• 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số vấn đề lí luận về giao tiếp
• 1.2. Các nhân tố giao tiếp
• 1.3. Chức năng của giao tiếp
• 1.4. Một số vấn đề về từ vựng – ngữ nghĩa
• 1.4.1. Từ và ngữ
• 1.4.2. Nghĩa của từ
• 1.5. Từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt
• 1.5.1. Khái niệm xưng hô
• 1.5.2. Các kiểu xưng hô trong tiếng Việt
• 1.6. Văn bản Đọc trong sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 1, 2, 3
• 1.6.1. Môn Tiếng Việt trong Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn
• 1.6.2. Các văn bản Đọc trong sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 1, 2, 3
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. ĐẶC ĐIỂM TỪ NGỮ XƯNG HÔ TRONG CÁC VĂN BẢN ĐỌC, TỪ GÓC ĐỘ CẤU TẠO
• 2.1. Kết quả khảo sát
• 2.2. Nhận xét đặc điểm từ ngữ xưng hô trong các văn bản Đọc, từ góc độ cấu tạo
• 2.3. Nhận xét chung. Đặc điểm từ xưng hô
• 2.3.1. Đặc điểm ngữ xưng hô
• 2.3.2. Đặc điểm kiểu từ ngữ xưng hô
• 3. ĐẶC ĐIỂM TỪ NGỮ XƯNG HÔ TRONG CÁC VĂN BẢN ĐỌC, TỪ GÓC ĐỘ NGỮ DỤNG
• 3.1. Kết quả phân loại. Nhận xét từ ngữ xưng hô trong các văn bản Đọc, từ góc độ ngữ dụng
• 3.2. Các nhân tố giao tiếp chi phối việc sử dụng từ ngữ xưng hô
• 3.3. Hình tượng nhân vật văn học được thể hiện qua từ ngữ xưng hô
• 3.4. Sự thể hiện văn hóa giao tiếp của người Việt qua từ ngữ xưng hô
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Ngữ xưng hô trong sách giáo khoa tiếng Việt lớp 1 3

Nghiên cứu tập trung vào ngữ xưng hô trong sách giáo khoa tiếng Việt lớp 1, 2, 3, nhằm phân tích cách sử dụng từ ngữ xưng hô trong các văn bản đọc. Hệ thống xưng hô được xem xét từ góc độ giao tiếp, phản ánh mối quan hệ giữa các nhân vật và vai trò của chúng trong việc hình thành kỹ năng ngôn ngữ cho học sinh tiểu học. Từ ngữ xưng hô không chỉ giúp xác định vai giao tiếp mà còn thể hiện văn hóa, tình cảm và thái độ của các nhân vật.

1.1. Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt lớp 1

Trong tiếng Việt lớp 1, từ ngữ xưng hô đơn giản, phù hợp với lứa tuổi học sinh. Các từ như 'con', 'bố', 'mẹ' được sử dụng phổ biến, giúp học sinh làm quen với cách xưng hô cơ bản. Ngữ nghĩa của các từ này được thiết kế để dễ hiểu, tạo nền tảng cho việc phát triển ngôn ngữ. Phương pháp dạy học chú trọng vào việc lặp lại và tương tác trong lớp học, giúp học sinh ghi nhớ và sử dụng từ ngữ xưng hô một cách tự nhiên.

1.2. Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt lớp 2

Ở tiếng Việt lớp 2, từ ngữ xưng hô trở nên đa dạng hơn, phản ánh sự phát triển nhận thức của học sinh. Các từ như 'anh', 'chị', 'em' được giới thiệu, giúp học sinh hiểu về mối quan hệ gia đình và xã hội. Cách sử dụng từ ngữ được thiết kế để học sinh hiểu rõ hơn về vai trò và vị trí của mình trong các tình huống giao tiếp. Giáo dục tiểu học chú trọng vào việc rèn luyện kỹ năng giao tiếp thông qua các bài tập thực hành.

1.3. Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt lớp 3

Trong tiếng Việt lớp 3, từ ngữ xưng hô tiếp tục được mở rộng, bao gồm các từ như 'ông', 'bà', 'cô', 'chú'. Ngữ pháp tiếng Việt được tích hợp vào việc sử dụng từ ngữ xưng hô, giúp học sinh hiểu rõ hơn về cấu trúc câu và cách diễn đạt. Từ vựng tiếng Việt được mở rộng, giúp học sinh có thể sử dụng từ ngữ xưng hô một cách linh hoạt trong các tình huống giao tiếp khác nhau.

II. Phương pháp dạy học và phát triển ngôn ngữ

Nghiên cứu đề cập đến phương pháp dạy học trong việc giảng dạy từ ngữ xưng hô. Tương tác trong lớp học được xem là yếu tố quan trọng, giúp học sinh thực hành và áp dụng từ ngữ xưng hô vào thực tế. Phát triển ngôn ngữ được thúc đẩy thông qua các hoạt động nhóm, đóng vai và thảo luận, giúp học sinh hiểu sâu hơn về ý nghĩa và cách sử dụng từ ngữ xưng hô.

2.1. Tương tác trong lớp học

Tương tác trong lớp học được thiết kế để học sinh có cơ hội thực hành từ ngữ xưng hô. Các hoạt động như đóng vai, thảo luận nhóm giúp học sinh hiểu rõ hơn về vai trò của từ ngữ xưng hô trong giao tiếp. Giáo dục tiểu học chú trọng vào việc tạo môi trường học tập tích cực, nơi học sinh có thể tự tin sử dụng từ ngữ xưng hô một cách chính xác.

2.2. Phát triển ngôn ngữ thông qua từ ngữ xưng hô

Phát triển ngôn ngữ được thúc đẩy thông qua việc sử dụng từ ngữ xưng hô trong các tình huống giao tiếp. Cách sử dụng từ ngữ được thiết kế để học sinh hiểu rõ hơn về ý nghĩa và cách áp dụng từ ngữ xưng hô vào thực tế. Ngữ nghĩa của từ ngữ xưng hô được phân tích kỹ lưỡng, giúp học sinh hiểu rõ hơn về vai trò của chúng trong giao tiếp.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu mang lại giá trị lớn trong việc cải thiện phương pháp dạy học và phát triển ngôn ngữ cho học sinh tiểu học. Hệ thống xưng hô được phân tích kỹ lưỡng, giúp giáo viên có cái nhìn toàn diện về cách sử dụng từ ngữ xưng hô trong sách giáo khoa. Giáo dục tiểu học được nâng cao thông qua việc áp dụng các phương pháp dạy học hiệu quả, giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp một cách toàn diện.

3.1. Ứng dụng trong giáo dục tiểu học

Nghiên cứu cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách sử dụng từ ngữ xưng hô trong sách giáo khoa tiếng Việt, giúp giáo viên thiết kế bài giảng hiệu quả. Phương pháp dạy học được cải thiện, giúp học sinh hiểu rõ hơn về ý nghĩa và cách sử dụng từ ngữ xưng hô trong các tình huống giao tiếp.

3.2. Phát triển kỹ năng giao tiếp

Nghiên cứu góp phần vào việc phát triển ngôn ngữ và kỹ năng giao tiếp cho học sinh tiểu học. Tương tác trong lớp học được tăng cường, giúp học sinh thực hành và áp dụng từ ngữ xưng hô một cách tự tin. Giáo dục tiểu học được nâng cao, giúp học sinh phát triển toàn diện kỹ năng ngôn ngữ và giao tiếp.

Nội dung chính

Nghiên Cứu Đặc Điểm Từ Ngữ Xưng Hô Trong Sách Giáo Khoa Tiếng Việt Lớp 1, 2, 3 Dưới Góc Độ Giao Tiếp

---

Tóm tắt nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường "Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong các văn bản Đọc sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 1, 2, 3 nhìn từ góc độ giao tiếp" (Mã số: ĐT.20) do ThS. Lưu Thị Lan (Khoa GD Tiểu học và Mầm non, Trường Đại học Hải Phòng) chủ nhiệm, tập trung giải quyết câu hỏi nghiên cứu cốt lõi: Hệ thống từ ngữ xưng hô trong các văn bản Đọc thuộc Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 được cấu tạo như thế nào và phản ánh các quy luật ngữ dụng - văn hóa giao tiếp ra sao đối với học sinh đầu cấp tiểu học?

Nghiên cứu ứng dụng khung lý thuyết dân tộc học giao tiếp (mô hình SPEAKING của D. Hymes) và lý thuyết tương tác xã hội (trục Quyền thế - Thân hữu của Brown & Gilman, Nguyễn Văn Khang), kết hợp phương pháp thống kê - phân loại và phân tích ngữ nghĩa trên ngữ liệu gồm 448 văn bản Đọc từ 2 bộ sách giáo khoa: Cánh diều và Kết nối tri thức với cuộc sống.

Kết quả khảo sát trên 217 cuộc thoại đã định danh 161 đơn vị từ ngữ xưng hô với 754 lượt xuất hiện. Trong đó, từ đơn chiếm ưu thế áp đảo về tần suất (83,82% số lượt), kiểu xưng hô bằng sự kết hợp định danh chiếm tỷ lệ lớn nhất (30,25%), theo sau là xưng hô bằng tên riêng (20,99%) và danh từ thân tộc (16,05%). Các phát hiện khẳng định văn bản đọc tiểu học có xu hướng "thân tộc hóa" các mối quan hệ xã hội, định hướng chuẩn mực văn hóa ứng xử "kính trên nhường dưới", đồng thời cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn cho việc đổi mới phương pháp giảng dạy môn Tiếng Việt cấp tiểu học.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng

Thực trạng nghiên cứu về từ ngữ xưng hô

Trong tiếng Việt, xưng hô là một hệ thống mở, phức tạp và mang tính đa tầng bậc sâu sắc. Khác với các ngôn ngữ đơn lập hay biến hình phương Tây vốn dựa chủ yếu vào đại từ nhân xưng chuyên biệt, tiếng Việt sử dụng linh hoạt một khối lượng khổng lồ danh từ thân tộc, chức danh, danh từ riêng để biểu đạt ngôi giao tiếp. Việc lựa chọn từ ngữ xưng hô không đơn thuần là định danh chủ thể phát ngôn (Sp1) và người tiếp nhận (Sp2), mà còn là chiến lược giao tiếp thể hiện vị thế xã hội, mức độ thân sơ, quyền lực, giới tính và thái độ tình cảm.

Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu xưng hô trong giao tiếp gia đình (Nguyễn Văn Khang, Bùi Minh Yến), giao tiếp hành chính (Nguyễn Văn Tuyên), hay trong tác phẩm văn học của các tác giả lớn (Nam Cao, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Ngọc Tư), nhưng mảng ngữ liệu dành cho lứa tuổi khởi đầu của bậc học phổ thông vẫn còn là một khoảng trống học thuật đáng kể.

Khoảng trống nghiên cứu và tính cấp thiết

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đánh dấu sự chuyển đổi mạnh mẽ từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực giao tiếp cho học sinh. Các bộ sách giáo khoa mới như Cánh diều và Kết nối tri thức với cuộc sống đưa vào khối lượng lớn văn bản đọc có chứa ngữ cảnh hội thoại đa dạng.

Học sinh lớp 1, 2, 3 (độ tuổi 6–8) đang trong giai đoạn vàng của quá trình xã hội hóa ngôn ngữ. Các bài đọc trong sách giáo khoa đóng vai trò là "khuôn mẫu ngôn ngữ chuẩn mực" đầu tiên ngoài môi trường gia đình. Do đó, việc nghiên cứu toàn diện đặc điểm cấu tạo và ngữ dụng của lớp từ xưng hô trong các văn bản Đọc là nhiệm vụ cấp thiết nhằm:

1. Đánh giá tính chuẩn mực, mức độ phù hợp tâm sinh lý lứa tuổi của ngữ liệu biên soạn.
2. Cung cấp cơ sở khoa học để giáo viên khai thác tối đa giá trị giáo dục hành vi giao tiếp cho trẻ.

---

Methodology và approach

Thiết kế nghiên cứu (Research Design)

Đề tài áp dụng thiết kế nghiên cứu liên ngành kết hợp giữa Ngôn ngữ học cấu trúc, Ngữ dụng học (Pragmatics), Ngôn ngữ học xã hội (Sociolinguistics) và Giáo dục học tiểu học.

                                QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU

Thu thập và xử lý ngữ liệu

Ngữ liệu được trích xuất từ 12 tập sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 1, 2, 3 thuộc hai bộ sách phổ biến nhất hiện nay:

• Bộ sách Cánh diều: 281 văn bản Đọc (Lớp 1: 141 bài; Lớp 2: 69 bài; Lớp 3: 71 bài).
• Bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống: 167 văn bản Đọc (Lớp 1: 54 bài; Lớp 2: 57 bài; Lớp 3: 56 bài).
• Tổng số khảo sát: 448 văn bản Đọc.

Từ 448 văn bản, đề tài thực hiện quy trình sàng lọc và phân tích:

• Phân lập 190 văn bản có cuộc thoại (Cánh diều: 134 văn bản; Kết nối tri thức: 56 văn bản).
• Trích xuất chi tiết 217 cuộc thoại với sự tham gia của 252 lượt nhân vật (204 nhân vật có danh tính rõ ràng, 48 nhân vật phiếm chỉ; phân theo thuộc tính có 158 nhân vật người và 46 nhân vật con vật được nhân cách hóa).

Phương pháp phân tích dữ liệu

1. Phương pháp thống kê – phân loại: Định lượng hóa số lượng từ ngữ xưng hô, tần suất xuất hiện (lượt), phân chia ranh giới từ/ngữ, hành vi xưng/hô.
2. Khung phân loại kiểu xưng hô: Vận dụng hệ thống phân loại 13 kiểu xưng hô chuẩn của GS. Nguyễn Văn Khang để đo lường các biến thể ngôn ngữ.
3. Phân tích ngữ cảnh ngữ dụng: Đặt các phát ngôn xưng hô vào mô hình 8 nhân tố S-P-E-A-K-I-N-G của Dell Hymes (Setting, Participants, Ends, Act sequences, Keys, Instrumentalities, Norms, Genres) và mô hình phân tích tương tác đối thoại của Đỗ Hữu Châu, Diệp Quang Ban.
4. Độ tin cậy (Reliability): Ngữ liệu được thu thập từ nguồn chính thống do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và Nhà xuất bản Đại học Sư phạm phát hành, đảm bảo tính chuẩn xác và đại diện cao.

---

Phát hiện chính

               CẤU TRÚC HÌNH THỨC TỪ NGỮ XƯNG HÔ (754 LƯỢT)

1. Sự áp đảo của hình thức Từ so với Ngữ

Khảo sát 161 mục từ ngữ xưng hô với 754 lượt xuất hiện trong các bài học cho thấy:

• Từ xưng hô: Chiếm 73,29% về số lượng mục từ (118/161 từ) và chiếm tới 83,82% về tổng số lượt sử dụng (632/754 lượt). Trong đó, từ đơn chiếm vị trí chủ đạo (45,96% số lượng mục từ, 55,57% lượt dùng như ba, mẹ, anh, chị, em, ông, bà, cậu, thỏ, sóc, voi).
• Ngữ xưng hô: Chiếm 26,71% về số lượng (43/161 ngữ) và 16,18% về lượt dùng (122/754 lượt), chủ yếu tồn tại dưới dạng ngữ chính phụ mang tính định danh biểu cảm (bác Kiến, anh Hà Mã, bạn Na, chuột con bé nhỏ).
• Ý nghĩa: Trẻ em ở lứa tuổi 6–8 tuổi tiếp nhận ngôn ngữ qua các đơn vị từ vựng ngắn gọn, có tính ổn định cao và dễ ghi nhớ trước khi tiến tới các cấu trúc định danh phức hợp.

2. Sự chênh lệch rõ rệt giữa hành vi "Xưng" và "Hô"

Nghiên cứu chỉ ra sự bất cân xứng có chủ đích giữa hai chiều giao tiếp:

Tiêu chí	Số lượng mục từ	Tỷ lệ (%)	Đặc điểm ngữ liệu
Vai Hô (Gọi người nghe)	104	64,60%	Đa dạng về từ ngữ kết hợp (bác Kiến, em Thu, cô ong...)
Vai Xưng (Tự xưng mình)	57	35,40%	Tập trung vào nhóm đại từ hoặc danh từ thân tộc cốt lõi

Sự vượt trội của hành vi "Hô" (gọi đối tượng) cho thấy các văn bản đọc tiểu học chú trọng phát triển cho học sinh kỹ năng nhận diện và tôn trọng người tiếp nhận trong giao tiếp, rèn luyện thói quen chào hỏi, thưa gửi lễ phép.

3. Phân bố 8 kiểu xưng hô trong sách giáo khoa

                   CƠ CẤU CÁC KIỂU XƯNG HÔ TRONG SGK

• Xưng hô bằng sự kết hợp khác (30,25%): Là phương thức được ưa chuộng nhất, tạo nên nét tươi vui, giàu nhạc tính và giàu tình cảm cho văn bản truyện tranh/truyện đồng thoại (kết hợp Từ loại thân tộc/chức danh + Tên riêng, ví dụ: chị Cáo, em Hạ, bạn Huy).
• Xưng hô bằng tên riêng (20,99%): Phản ánh không khí bình đẳng, hồn nhiên của thế giới trẻ thơ.
• Xưng hô bằng danh từ thân tộc (16,05%): Chi phối mạnh mẽ các bài đọc chủ đề gia đình, thiết lập trật tự tôn ti đạo đức.

4. Khắc họa văn hóa giao tiếp: Xu hướng "Gia đình hóa"

Phân tích ngữ dụng cho thấy sự chuyển dịch linh hoạt của các danh từ thân tộc sang môi trường xã hội và thế giới tự nhiên. Trong các câu chuyện loài vật (chiếm 46 nhân vật), các tác giả đã "nhân cách hóa" và gắn kết chúng bằng hệ thống xưng hô thân tộc (bác Gấu, anh Sóc, cô Sẻ), giúp học sinh dễ dàng liên hệ với các mối quan hệ đời sống, nuôi dưỡng lòng trắc ẩn và cảm thức cộng đồng.

---

Đóng góp khoa học

Đóng góp về mặt lý luận

• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị khẳng định tính đúng đắn của lý thuyết Dân tộc học giao tiếp và lý thuyết Quyền thế - Thân hữu khi soi chiếu vào ngôn ngữ văn bản giáo khoa dành cho trẻ em Việt Nam.
• Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về từ ngữ xưng hô tiếng Việt trong mối quan hệ đa chiều với các nhân tố thoại trường, vị thế giao tiếp và chuẩn mực tương tác.

Đóng góp về mặt thực tiễn và sư phạm

• Đối với giáo viên tiểu học: Cung cấp nguồn cứ liệu ngữ dụng chi tiết để thiết kế các hoạt động đóng vai, phân tích nhân vật, rèn luyện kỹ năng hội thoại và ứng xử có văn hóa cho học sinh lớp 1, 2, 3.
• Đối với tác giả biên soạn SGK: Cung cấp bức tranh định lượng tổng thể về tần suất và kiểu loại xưng hô giữa hai bộ sách Cánh diều và Kết nối tri thức với cuộc sống, làm cơ sở tham chiếu để cân đối tỷ lệ ngữ liệu, đảm bảo tính phát triển đồng đều từ lớp 1 lên lớp 3.

---

Đối tượng quan tâm

                   CÁC NHÓM ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI

1. Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ học & Ngôn ngữ học ứng dụng: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị về sự vận động của hệ thống xưng hô trong ngữ liệu giáo khoa đương đại.
2. Giảng viên và sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học, Sư phạm Ngữ văn: Tài liệu phục vụ giảng dạy phương pháp dạy học Tiếng Việt và chuyên đề Ngữ dụng học sư phạm.
3. Giáo viên tiểu học trực tiếp giảng dạy: Hướng dẫn thực hành giúp định hướng học sinh sử dụng đúng các cặp thoại xưng hô chuẩn mực theo ngữ cảnh.
4. Nhà hoạch định chương trình và biên soạn sách giáo khoa: Cơ sở dữ liệu khoa học để điều chỉnh, nâng cao chất lượng biên soạn văn bản đọc trong các lần tái bản.

---

FAQ (Câu hỏi thường gặp)

1. Phát hiện mang tính đột phá nhất của nghiên cứu là gì?

Nghiên cứu chứng minh rằng kiểu xưng hô kết hợp định danh (30,25%) và từ ngữ xưng hô ở vai Hô (64,60%) chiếm tỷ trọng áp đảo trong các văn bản Đọc tiểu học. Điều này phản ánh rõ nét triết lý giáo dục hướng ngoại, chú trọng rèn luyện kỹ năng nhận biết đối tượng và xưng hô lịch sự, tôn trọng người khác của chương trình GDPT 2018.

2. Phương pháp nghiên cứu của đề tài có điểm gì đặc biệt?

Đề tài không tiếp cận xưng hô thuần túy dưới góc độ ngữ pháp tĩnh mà đặt toàn bộ 161 từ ngữ xưng hô vào 217 cuộc thoại cụ thể để khảo sát động thái ngữ dụng, phân tích tương tác liên nhân dựa trên mô hình cấu trúc dân tộc học giao tiếp 8 thành tố của Dell Hymes.

3. Kết quả nghiên cứu có thể khái quát hóa (generalize) không?

Có. Kết quả hoàn toàn có giá trị đại diện cao cho Chương trình Tiếng Việt bậc Tiểu học hiện nay tại Việt Nam, bởi dữ liệu được khảo sát toàn diện trên 448 bài đọc của 2 bộ SGK lớn nhất, chiếm thị phần áp đảo trên cả nước (Cánh diều và Kết nối tri thức với cuộc sống).

4. Đâu là hướng đi tiếp theo (next steps) của chuỗi nghiên cứu này?

Tác giả có thể mở rộng nghiên cứu sang văn bản Đọc của Tiếng Việt lớp 4 và lớp 5 để hoàn thiện bức tranh toàn diện cho toàn cấp Tiểu học; đồng thời thực hiện khảo sát đối chiếu với bộ sách Chân trời sáng tạo hoặc so sánh khả năng thụ đắc xưng hô thực tế của học sinh ngoài đời thực.

5. Nghiên cứu này có ứng dụng thực tế nào cho việc dạy học hàng ngày?

Giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê các cặp xưng hô mẫu mực để xây dựng các bài tập tình huống thực hành nói - nghe, giúp học sinh nhận thức sâu sắc về vai giao tiếp (vai trên, vai dưới, vai ngang), tránh nói trống không và biết sử dụng từ ngữ xưng hô phù hợp với cảm xúc và hoàn cảnh.

---

Kết luận

Báo cáo nghiên cứu khoa học của ThS. Lưu Thị Lan đã cung cấp một công trình nghiên cứu công phu, chuẩn mực và giàu giá trị thực tiễn về từ ngữ xưng hô trong sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 1, 2, 3 mới. Bằng việc làm sáng tỏ các đặc điểm cấu tạo hình thức và cơ chế vận hành ngữ dụng trong 217 cuộc thoại, nghiên cứu đã khẳng định vai trò trụ cột của văn bản Đọc trong việc hình thành năng lực ngôn ngữ và nhân cách văn hóa giao tiếp cho trẻ em Việt Nam.

Đây là tài liệu tham khảo học thuật đặc biệt giá trị cho các nhà sư phạm, nhà nghiên cứu ngôn ngữ và các tác giả sách giáo khoa trong tiến trình đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong các văn bản Đọc, từ góc độ cấu tạo. Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong các văn bản Đọc, từ góc độ ngữ dụng. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.

Một số vấn đề lí luận về giao tiếp 1. Khái niệm Giao tiếp (communication) là một trong những hiện tượng phổ biến trong xã hội loài người; là nhu cầu cơ bản và là hoạt động có vai trò vô cùng quan trọng đóng góp vào sự phát triển của xã hội. Thông qua hoạt động giao tiếp, con người truyền đạt thông tin, tư tưởng, tình cảm,. và tạo ra sự phát triển cho xã hội loài người.

Có rất nhiều các phương tiện được dùng để giao tiếp nhưng ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp đặc biệt quan trọng và hiệu quả nhất. Vì vậy, cùng với các hiện tượng khác, giao tiếp ngôn ngữ là một trong những nội dung thu hút được rất nhiều các nhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như: Xuất phát từ những mục đích và các khía cạnh nghiên cứu khác nhau mà các nhà nghiên cứu phát biểu các quan niệm khác nhau về giao tiếp ngôn ngữ. Ngay từ thời La Mã và Hi Lạp cổ đại, các nhà tu từ học – đại diện là Aristotle đã nghiên cứu về giao tiếp bằng ngôn ngữ nhằm truyền thụ tri thức hiệu quả và đào tạo các nhà hùng biện lỗi lạc. Mô hình giao tiếp bằng ngôn ngữ được Aristotle đưa ra gồm ba nhân tố: người phát – thông điệp – người nhận và quá trình giao tiếp chỉ theo một chiều.

Có thể nhận định: đây là mô hình đầu tiên về giao tiếp bằng ngôn ngữ. Người phát Thông điệp Người nhận Hình 1. Mô hình giao tiếp bằng ngôn ngữ của Aristotle (nguồn: Diệp Quang Ban [1]) Dựa trên mô hình giao tiếp bằng ngôn ngữ của Aristotle, tác giả R. Jakobson trong nghiên cứu quá trình tạo lập văn bản đã bổ sung thêm 3 nhân tố: ngữ cảnh, tiếp xúc, mã.

Ba nhân tố này có tính chất trung gian. Theo đó, mô hình giao tiếp bằng ngôn ngữ của R. Jakobson gồm 6 nhân tố: người phát, thông điệp, người nhận, ngữ cảnh, tiếp xúc và mã. Mặc dù, tác giả bổ sung thêm các nhân tố giao tiếp nhưng về phạm vi tương tác các nhân tố chỉ tác động một chiều và chưa chỉ ra sự tác động hai chiều của ngôn ngữ.

13 NGỮ CẢNH chức năng quy chiếu NGƯỜI PHÁT THÔNG ĐIỆP NGƯỜI NHẬN chức năng cảm xúc chức năng thi học chức năng tác động TIẾP XÚC chức năng đưa đẩy MÃ chức năng siêu ngôn ngữ Hình 2. Lược đồ các yếu tố và các chức năng trong quá trình giao tiếp của R.Jakobson [nguồn: dẫn theo 1, tr. Trên cơ sở kế thừa kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước, các nhà ngôn ngữ sau này quan tâm đến sự tác động hai chiều trong giao tiếp bằng ngôn ngữ. Nói cách khác, các tác giả tìm hiểu bản chất giao tiếp của ngôn ngữ trong tương tác – tính hai chiều của giao tiếp.

Đặt giao tiếp trong một môi trường thích ứng, các nhân tố giao tiếp như: người gửi, người nhận, thông điệp đã được mở rộng biên độ chức năng. Chẳng hạn, quá trình người gửi và người giải đáp thông điệp đều phải tuân theo quy trình: mã hóa thông điệp, truyền thông điệp và giải mã thông điệp. Tuy có sự khác nhau về quá trình trình tiếp nhận và xử lí thông tin nhưng giữa người gửi và người giải thông điệp đã có sự tương tác với nhau. Tóm lại, quá trình hình thành khái niệm giao tiếp bằng ngôn ngữ đi từ: mô hình tuyến tính một chiều đến mô hình tác động qua lại.