Nghiên Cứu Từ Ngữ Nghề Nghiệp Ở Quảng Nam - Đà Nẵng

Nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp tại Quảng Nam - Đà Nẵng, khám phá sự đa dạng và đặc trưng ngôn ngữ trong môi trường lao động địa phương.

• Tác giả: Ngô Thị Thu Hương
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Tất Thắng
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên Cứu Từ Ngữ Nghề Nghiệp Tại Quảng Nam - Đà Nẵng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ BỐI CẢNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về từ ngữ nghề nghiệp
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.4. Cơ sở lý thuyết về nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp
• 1.5. Khái quát về từ ngữ nghề nghiệp
• 1.6. Một số cơ sở lý luận sử dụng trong nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp
• 1.7. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.8. Giới thiệu về Quảng Nam – Đà Nẵng
• 1.9. Một số nghề thủ công mỹ nghệ của người Việt ở Quảng Nam – Đà Nẵng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA TỪ NGỮ NGHỀ NGHIỆP Ở QUẢNG NAM – ĐÀ NẴNG
• 2.1. Đặc điểm ngôn ngữ của từ ngữ nghề làm gốm
• 2.2. Đặc điểm hình thức cấu tạo
• 2.3. Đặc điểm nội dung ngữ nghĩa
• 2.4. Đặc điểm nguồn gốc yếu tố cấu tạo
• 2.5. Đặc điểm từ loại
• 2.6. Đặc điểm định danh
• 2.7. Đặc điểm ngôn ngữ của từ ngữ nghề chạm khắc đá
• 2.8. Đặc điểm hình thức cấu tạo
• 2.9. Đặc điểm nội dung ngữ nghĩa
• 2.10. Đặc điểm nguồn gốc yếu tố cấu tạo
• 2.11. Đặc điểm từ loại
• 2.12. Đặc điểm định danh
• 2.13. Đặc điểm ngôn ngữ của từ ngữ nghề làm lồng đèn
• 2.14. Đặc điểm hình thức cấu tạo
• 2.15. Đặc điểm nội dung ngữ nghĩa
• 2.16. Đặc điểm nguồn gốc yếu tố cấu tạo
• 2.17. Đặc điểm từ loại
• 2.18. Đặc điểm định danh
• 2.19. Nhận xét chung về đặc điểm ngôn ngữ của từ ngữ nghề nghiệp ba nghề thủ công mỹ nghệ ở Quảng Nam – Đà Nẵng
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC TRƯNG VĂN HÓA CỦA TỪ NGỮ NGHỀ NGHIỆP Ở QUẢNG NAM – ĐÀ NẴNG
• 3.1. Đặc trưng văn hóa của từ ngữ nghề làm gốm
• 3.2. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong hình thức cấu tạo
• 3.3. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong nội dung ngữ nghĩa
• 3.4. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong nguồn gốc yếu tố cấu tạo
• 3.5. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong từ loại
• 3.6. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong định danh
• 3.7. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong đời sống xã hội
• 3.8. Đặc trưng văn hóa của từ ngữ nghề chạm khắc đá
• 3.9. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong hình thức cấu tạo
• 3.10. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong nội dung ngữ nghĩa
• 3.11. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong nguồn gốc yếu tố cấu tạo
• 3.12. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong từ loại
• 3.13. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong định danh
• 3.14. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong đời sống xã hội
• 3.15. Đặc trưng văn hóa của từ ngữ nghề làm lồng đèn
• 3.16. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong hình thức cấu tạo
• 3.17. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong nội dung ngữ nghĩa
• 3.18. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong nguồn gốc yếu tố cấu tạo
• 3.19. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong từ loại
• 3.20. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong định danh
• 3.21. Đặc trưng văn hóa thể hiện trong đời sống xã hội
• 3.22. Nhận xét chung về đặc trưng văn hóa của từ ngữ nghề nghiệp ba nghề thủ công mỹ nghệ ở Quảng Nam – Đà Nẵng
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Từ Ngữ Nghề Nghiệp Tại Quảng Nam Đà Nẵng

Nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp tại Quảng Nam - Đà Nẵng là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Từ ngữ nghề nghiệp không chỉ phản ánh thực tiễn lao động mà còn thể hiện văn hóa và tư duy của cộng đồng. Việc nghiên cứu này giúp bảo tồn và phát huy giá trị ngôn ngữ, văn hóa của địa phương. Đặc biệt, Quảng Nam - Đà Nẵng là vùng đất có nhiều nghề thủ công mỹ nghệ, nơi mà từ ngữ nghề nghiệp phát triển mạnh mẽ.

1.1. Tình Hình Nghiên Cứu Từ Ngữ Nghề Nghiệp Trên Thế Giới

Nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp đã được thực hiện ở nhiều quốc gia, với các quan điểm khác nhau. Một số nghiên cứu cho rằng từ ngữ nghề nghiệp là một lớp từ vựng trong ngôn ngữ, trong khi những nghiên cứu khác lại xem nó như một dạng biệt ngữ chuyên môn.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Từ Ngữ Nghề Nghiệp Tại Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp đang ngày càng được chú trọng. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng từ ngữ nghề nghiệp không chỉ phản ánh thực tiễn lao động mà còn mang giá trị văn hóa sâu sắc.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Từ Ngữ Nghề Nghiệp

Mặc dù nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp có nhiều tiềm năng, nhưng cũng gặp phải không ít thách thức. Sự biến đổi của các nghề truyền thống và sự phát triển của công nghệ đã làm cho nhiều từ ngữ nghề nghiệp bị mai một. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc bảo tồn và nghiên cứu các từ ngữ này.

2.1. Sự Biến Đổi Của Nghề Truyền Thống

Nhiều nghề truyền thống tại Quảng Nam - Đà Nẵng đang dần bị mai một do sự phát triển của công nghiệp hóa. Điều này dẫn đến sự mất mát của nhiều từ ngữ nghề nghiệp quý giá.

2.2. Thiếu Tài Liệu Nghiên Cứu

Hiện nay, tài liệu nghiên cứu về từ ngữ nghề nghiệp tại Quảng Nam - Đà Nẵng còn hạn chế. Điều này gây khó khăn cho việc thu thập và phân tích dữ liệu một cách đầy đủ và chính xác.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Từ Ngữ Nghề Nghiệp Hiệu Quả

Để nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp khoa học phù hợp. Việc sử dụng phương pháp điều tra điền dã và phân tích ngữ nghĩa sẽ giúp thu thập và phân tích dữ liệu một cách chính xác.

3.1. Phương Pháp Điều Tra Điền Dã

Phương pháp điều tra điền dã giúp thu thập thông tin từ thực địa, từ những người lao động có kinh nghiệm. Điều này đảm bảo tính chính xác và phong phú của dữ liệu nghiên cứu.

3.2. Phân Tích Ngữ Nghĩa Của Từ Ngữ Nghề Nghiệp

Phân tích ngữ nghĩa giúp làm rõ nội dung và ý nghĩa của các từ ngữ nghề nghiệp. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn phản ánh văn hóa của cộng đồng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Từ Ngữ Nghề Nghiệp

Nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng trong giáo dục, bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế địa phương.

4.1. Giáo Dục Và Đào Tạo

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong giáo dục, giúp học sinh hiểu rõ hơn về ngôn ngữ và văn hóa của địa phương. Điều này góp phần nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa truyền thống.

4.2. Bảo Tồn Văn Hóa

Nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của các nghề truyền thống. Điều này không chỉ giữ gìn bản sắc văn hóa mà còn thu hút du khách đến với Quảng Nam - Đà Nẵng.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Từ Ngữ Nghề Nghiệp Tại Quảng Nam Đà Nẵng

Nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp tại Quảng Nam - Đà Nẵng là một lĩnh vực quan trọng, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Cần có những nỗ lực hơn nữa trong việc nghiên cứu và bảo tồn các từ ngữ nghề nghiệp để giữ gìn bản sắc văn hóa của địa phương.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Từ Ngữ Nghề Nghiệp

Trong tương lai, nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp cần được mở rộng và phát triển hơn nữa. Cần có sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, cơ quan chức năng và cộng đồng để bảo tồn và phát huy giá trị ngôn ngữ.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Cần nghiên cứu sâu hơn về các từ ngữ nghề nghiệp trong các lĩnh vực khác nhau, từ đó xây dựng một hệ thống từ điển phong phú và đa dạng cho các nghề truyền thống tại Quảng Nam - Đà Nẵng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về từ ngữ nghề nghiệp (TNNN) trong lòng các nền văn hóa truyền thống luôn là địa hạt học thuật giao thoa sâu sắc giữa Ngôn ngữ học cấu trúc, Ngôn ngữ học xã hội (Sociolinguistics) và Ngôn ngữ học văn hóa (Ethnolinguistics). Công trình luận án tiến sĩ "Nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp ở Quảng Nam – Đà Nẵng" (Mã số: 9229020) của nghiên cứu sinh Ngô Thị Thu Hương, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phạm Tất Thắng và PGS.TS. Bùi Trọng Ngoãn tại Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2019), là một công trình tiên phong tiếp cận toàn diện hệ thống từ vựng - ngữ nghĩa của các làng nghề thủ công mỹ nghệ (TCMN) tiêu biểu tại vùng đất xứ Quảng.

Bối cảnh khoa học của đề tài gắn liền với không gian văn hóa - lịch sử đặc thù của dải đất Quảng Nam – Đà Nẵng (QN-ĐN) – nơi ghi dấu đậm nét các làn sóng di dân Nam tiến của người Việt từ thế kỷ XIV và sự tiếp biến văn hóa sâu sắc với vương quốc Chămpa cổ cùng các cộng đồng cư dân bản địa. Mặc dù là một "vùng đất đa nghề" với hơn 100 nghề truyền thống, làn sóng công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế (CNH, HĐH & HNQT) cùng sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế sang "dịch vụ - công nghiệp - nông nghiệp" đang đặt các làng nghề trước nguy cơ mai một nghiêm trọng, kéo theo sự biến mất nhanh chóng của kho tàng tri thức bản địa được mã hóa dưới hình thức khẩu ngữ dân gian.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) thực sự nằm ở việc: Phần lớn các công trình nghiên cứu từ vựng học trước đây tại Việt Nam chỉ dừng lại ở việc miêu tả cấu tạo từ ngữ hoặc tiếp cận TNNN như các tiểu hệ thống từ vựng khép kín ở Bắc Bộ (như Nguyễn Văn Khang và cộng sự với gốm Bát Tràng) hoặc Bắc Trung Bộ (như Nguyễn Thị Tâm Hạnh với gốm Phước Tích), hoàn toàn thiếu vắng các nghiên cứu thực nghiệm đa tầng bậc, khảo sát đồng bộ từ bình diện hình thức cấu tạo, nguồn gốc, từ loại, cấu trúc định danh cho đến cấu trúc biểu niệm gắn với đặc trưng văn hóa - xã hội tại Nam Trung Bộ.

Luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions) và giả thuyết khoa học (Hypotheses) tường minh:

1. RQ1: Đặc điểm ngôn ngữ học (hình thức cấu tạo, nguồn gốc yếu tố cấu tạo, từ loại, cấu trúc ngữ nghĩa và phương thức định danh) của TNNN trong các nghề TCMN tại QN-ĐN biểu hiện như thế nào?
   • H1: TNNN phản ánh tính chất phân tích tính triệt để của ngôn ngữ đơn lập, chiếm ưu thế bởi các cấu trúc định danh phức hợp đa thành tố, đồng thời bảo lưu một lượng lớn các từ đơn tiết cổ gốc Việt mang tính chuyên biệt cao.
2. RQ2: Những đặc trưng văn hóa tộc người, văn hóa vùng miền và lịch sử tiếp biến xã hội nào được mã hóa trong cấu trúc ngữ nghĩa và phương thức định danh của TNNN xứ Quảng?
   • H2: TNNN không chỉ là công cụ định danh kỹ thuật thuần túy mà là một kho lưu trữ biểu trưng văn hóa, phản ánh thế giới quan thực tiễn, kinh nghiệm lao động tích lũy và sự dung hợp văn hóa Việt - Chăm - Hoa - phương Tây trong quá trình cộng cư và giao thương quốc tế.

Khung lý thuyết của luận án được định hình từ Thuyết tương đối ngôn ngữ học (Linguistic Relativity Principle) của Sapir – Whorf, lý thuyết ký hiệu học văn hóa của Ferdinand de Saussure, lý thuyết định danh ngôn ngữ học của G. Kolshansky, kết hợp lý thuyết cấu trúc biểu niệm và trường từ vựng - ngữ nghĩa của Đỗ Hữu Châu và Nguyễn Thiện Giáp. Phạm vi khảo sát bao gồm mẫu dữ liệu thực địa chuẩn xác gồm 317 TNNN thu thập từ 3 làng nghề TCMN tiêu biểu: nghề gốm Nam Diêu (Thanh Hà, Hội An, Quảng Nam), nghề chạm khắc đá Non Nước (Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng), và nghề làm lồng đèn Hội An (Quảng Nam), phân bổ chặt chẽ trên 9 phạm trù nội dung biểu thị.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu TNNN trên thế giới cho thấy sự phân hóa thành hai dòng quan điểm học thuật chính yếu:

Dòng quan điểm thứ nhất, chủ yếu phát triển mạnh mẽ tại Liên Xô (Nga), định vị TNNN là một lớp từ vựng đặc thù trong hệ thống ngôn ngữ, một dạng phương ngữ xã hội (social dialect) gắn liền với các ngành nghề sản xuất truyền thống thủ công. Tiêu biểu như YU. Xtêpanov trong công trình Những cơ sở của ngôn ngữ học đại cương đã xếp TNNN vào nhóm các ngôn ngữ thời đại hình thành dân tộc, xem chúng là "những ngôn ngữ quy ước" và "là phương tiện giao tế của hàng vạn người bán hàng rong, những ofenja và của những người thợ thủ công – những thợ bật len, thợ đóng yên cương, những thợ thuộc da cừu, thợ may và những thợ thủ công khác vốn là những người nông dân đi làm từng vụ". Cùng quan điểm này, V.D. Bonđaletov phân biệt rạch ròi "tiếng nghề nghiệp thật sự" (hệ thống từ vựng của thợ gốm, người đánh cá, thợ đóng giày) với biệt ngữ của các nhóm xã hội phi sản xuất. O. Trubachev khi khảo cứu thuật ngữ thủ công trong ngữ tộc Slavơ đã chứng minh quy luật chuyển hóa lịch sử khi các thuật ngữ nghề đan lát nguyên thủy phát triển thành thuật ngữ của ngành dệt hiện đại.

Dòng quan điểm thứ hai phổ biến trong giới ngôn ngữ học Anh - Mỹ, đồng nhất TNNN với khái niệm professional jargon (biệt ngữ chuyên môn), mở rộng phạm vi sang các ngành khoa học công nghệ, quân sự, y tế và tài chính hiện đại (Kenneth Hudson, Peter Bakker, David Crystal). Các nghiên cứu thực nghiệm theo hướng Ngôn ngữ học xã hội hiện đại thường phân tích rào cản giao tiếp của TNNN: Thomas và cộng sự (2006) khảo sát 119 bệnh nhân tim mạch chỉ ra độ tuổi tác động có ý nghĩa đến mức độ hiểu TNNN ngành y; Deuster và cộng sự (2008) chứng minh việc lạm dụng thuật ngữ chuyên môn không được giải thích làm suy giảm hiệu quả tư vấn y khoa; trong khi Marousek Ivan (2008) lại khẳng định vai trò của TNNN trong ngành khách sạn như một công cụ tăng cường tính chuyên nghiệp và cố kết nội bộ nhóm xã hội. Về mặt từ điển học, Rosemarie Gläser (2000) đã đề xuất mô hình tích hợp TNNN vào từ điển chuyên ngành LSP (Language for Specific Purposes), thừa nhận tính động và khả năng chuẩn hóa của các đơn vị khẩu ngữ nghề nghiệp thành thuật ngữ khoa học.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu lý thuyết của Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Thiện Giáp, Nguyễn Văn Tu, Mai Ngọc Chừ và Nguyễn Văn Khang đã xác lập vị thế của TNNN trong cấu trúc phân tầng từ vựng tiếng Việt. Ở phương diện thực tiễn, công trình nghiên cứu gốm Bát Tràng của Nguyễn Văn Khang và cộng sự (1999) đã mở đầu cho xu hướng phân tích cấu trúc - ngữ nghĩa TNNN; công trình nghề muối An Hòa của Hoàng Trọng Canh (2004) tiếp cận môi trường hoạt động của từ ngữ; công trình gốm Quế của Lê Văn Trường (2007) bước đầu đề cập đến 4 phương thức định danh; và nghiên cứu gốm Phước Tích của Nguyễn Thị Tâm Hạnh (2013) phân tích mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa dân gian bản địa.

Luận án của Ngô Thị Thu Hương tự định vị ở điểm giao thoa đột phá: Không chỉ dừng lại ở việc miêu tả tĩnh tại cấu trúc hình thái - ngữ nghĩa như các nghiên cứu trước đây, công trình thiết lập một khung phân tích tích hợp (Integrated Analytical Framework) kết hợp giải mã cấu trúc định danh chi tiết với việc lượng hóa dữ liệu qua phần mềm thống kê SPSS, đồng thời đặt TNNN vào không gian văn hóa - sinh thái - nhân văn Nam Trung Bộ để so sánh đối chiếu liên vùng (với xứ Bắc, xứ Nghệ, xứ Huế) và liên tộc người (với nghệ thuật điêu khắc của người Cơtu).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp nền tảng cho lý thuyết Từ vựng học và Ngôn ngữ học tri nhận trong ngữ cảnh tiếng Việt:

Thứ nhất, luận án kiểm chứng và mở rộng Thuyết tương đối ngôn ngữ học Sapir – Whorf trong môi trường văn hóa lao động đặc thù. Bằng chứng thực nghiệm từ 317 đơn vị từ ngữ chứng minh rằng: thói quen tri giác và phương thức phân loại thế giới khách quan của cộng đồng thợ thủ công xứ Quảng bị quy định trực tiếp bởi quy trình công nghệ và chất liệu làm nghề, từ đó hình thành nên một "bản đồ tri nhận" (cognitive map) độc đáo được mã hóa vào ngôn ngữ.

Thứ hai, luận án hoàn thiện lý thuyết định danh ngôn ngữ học (Nomination Theory) của G. Kolshansky khi áp dụng vào ngôn ngữ đơn lập phân tích tính. Bằng việc phân lập rạch ròi giữa định danh đơn giản (dựa trên các từ đơn gốc mang tính võ đoán) và định danh phức hợp (kết hợp yếu tố cơ sở với các yếu tố khu biệt), công trình xác lập mô hình phân cấp định danh đa tầng, chỉ rõ cơ chế chuyển dịch từ thuộc tính thực thể khách quan sang nghĩa sở chỉ (ý nghĩa biểu vật) và cấu trúc biểu niệm (ý nghĩa biểu biểu niệm) theo quan điểm của Đỗ Hữu Châu.

Thứ ba, công trình làm sáng tỏ quan hệ logic hình thức giữa nội hàm và ngoại diên của TNNN với 5 lớp từ vựng giao thoa trong hệ thống ngôn ngữ:

• Quan hệ với từ vựng toàn dân: Mối quan hệ chủng - loại; TNNN là nguồn bổ sung thường xuyên cho vốn từ toàn dân thông qua con đường thương mại và truyền thông.
• Quan hệ với từ ngữ địa phương: Mối quan hệ trùng nhau cục bộ; TNNN xứ Quảng vừa mang tính chất kỹ thuật vừa mang dấu ấn ngữ âm, từ vựng phương ngữ miền Trung (như sịa, só, thong, ngô).
• Quan hệ với thuật ngữ (Terminology): Quan hệ giao nhau; TNNN mang tính khẩu ngữ, biểu cảm dân gian nhưng có xu hướng "thuật ngữ hóa" khi ngành nghề được chuẩn hóa khoa học.
• Quan hệ với biệt ngữ (Jargon): Biệt ngữ là khái niệm loại có ngoại diên rộng hơn, bao hàm TNNN như một dạng biệt ngữ kỹ thuật lành mạnh gắn với lao động sản xuất chân chính.
• Quan hệ với tiếng lóng (Slang): Quan hệ giao nhau về tính chất nhóm xã hội, nhưng đối lập về bản chất: tiếng lóng mang tính phù du, tiêu cực hoặc vui đùa, trong khi TNNN có tính bền vững, bảo thủ và logic cao.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba trụ cột phương pháp luận:

[Hình thức cấu tạo]             [Cấu trúc định danh]            [Đặc trưng văn hóa]
- Từ đơn tiết (tiếng)           - Định danh trực tiếp           - Tri nhận thực tại
- Từ ghép đẳng lập              (Bản thể / Ngoài bản thể)       - Dấu ấn Nam tiến
- Từ ghép chính phụ             - Định danh gián tiếp           - Tiếp biến Việt-Chăm
- Từ ngẫu hợp                   (Ẩn dụ / Hoán dụ)               - Tâm thức tâm linh

Khung phân tích xác lập các điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ: chỉ khảo sát các đơn vị TNNN của người Việt đang thực hành nghề tại 3 làng nghề cụ thể của Quảng Nam và Đà Nẵng, loại trừ các biến thể từ vựng du nhập hoàn toàn từ công nghệ tự động hóa thế hệ mới không qua bản địa hóa ngôn ngữ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận kết hợp giữa Thực chứng luận (Positivism - tiếp cận định lượng các biến định danh ngôn ngữ) và Thuyết diễn giải (Interpretivism - tiếp cận định tính ngữ cảnh văn hóa và tri nhận dân tộc học). Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (multi-level design) được triển khai:

• Cấp độ vi mô (Micro level): Phân tích hình vị, cấu trúc âm tiết - tiếng, từ loại và nguồn gốc từ tố.
• Cấp độ trung mô (Meso level): Phân tích cấu trúc ngữ nghĩa, trường nghĩa biểu niệm và mô hình cấu trúc định danh của cụm từ / ngữ chuyên môn.
• Cấp độ vĩ mô (Macro level): Phân tích diễn ngôn văn hóa, bối cảnh lịch sử di dân, giao thoa văn hóa vùng miền và tác động kinh tế - xã hội học.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu thực địa tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn phương pháp luận dân tộc chí ngôn ngữ học (Linguistic Ethnography):

1. Phương pháp điều tra điền dã (Fieldwork): Thực hiện tại Làng gốm Nam Diêu (phường Thanh Hà, TP. Hội An, Quảng Nam), Làng đá mỹ nghệ Non Nước (phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn, TP. Đà Nẵng) và Cơ sở sản xuất lồng đèn Hà Linh (TP. Hội An) – cơ sở tư nhân quy mô hàng đầu khu vực.
2. Phỏng vấn sâu (In-depth Interviews): Phỏng vấn trực tiếp các nghệ nhân cao niên, thợ bậc cao có tuổi đời và tuổi nghề từ 20 đến 50 năm kinh nghiệm, khai thác sâu về công cụ, nguyên liệu, quy trình thao tác và tên gọi sản phẩm.
3. Kỹ thuật tam giác hóa (Triangulation): Đối chiếu dữ liệu phỏng vấn sâu với quan sát trực tiếp thao tác sản xuất thực tế tại xưởng và tra cứu chéo với các thư tịch cổ (như Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, gia phả các dòng họ tiền hiền khai làng lập nghiệp).
4. Độ tin cậy và giá trị: Bảng định danh và ngữ nghĩa của 317 đơn vị từ ngữ được thẩm định lại thông qua phương pháp hồi cứu ý kiến chuyên gia (expert validation) với các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian xứ Quảng và các nghệ nhân chủ chốt.

Data và phân tích

Toàn bộ 317 đơn vị TNNN thu thập được mã hóa thành các biến định danh và xử lý thống kê trên phần mềm chuyên dụng SPSS. Mẫu nghiên cứu phân bố cụ thể theo 9 phạm trù nội dung biểu thị như sau:

STT	Nội dung biểu thị (Phạm trù ngữ nghĩa)	Nghề làm gốm (Nam Diêu)	Nghề chạm khắc đá (Non Nước)	Nghề làm lồng đèn (Hội An)	Tổng số đơn vị
1	Thao tác / Công đoạn sản xuất	20	54	18	92
2	Công cụ / Dụng cụ lao động	18	42	11	71
3	Tên gọi sản phẩm	16	38	9	63
4	Nguyên vật liệu	12	22	5	39
5	Người lao động	6	11	5	22
6	Đặc điểm / Tính chất sản phẩm	5	11	2	18
7	Tên gọi nghề / Chuyên môn	2	3	0	5
8	Tiêu chuẩn chất lượng / Lỗi kỹ thuật	0	2	0	2
9	Yếu tố khác	2	3	0	5
Tổng	Toàn bộ mẫu khảo sát	81	186	50	317

Số liệu thực nghiệm cho thấy nghề chạm khắc đá Non Nước sở hữu số lượng từ ngữ phong phú nhất (186 đơn vị, chiếm 58.68%), tiếp theo là nghề làm gốm Nam Diêu (81 đơn vị, chiếm 25.55%) và nghề làm lồng đèn Hội An (50 đơn vị, chiếm 15.77%). Sự phân hóa số lượng phản ánh trực tiếp độ phức tạp về mặt công nghệ chế tác, tính đa dạng của hệ thống công cụ và sự phân công lao động chuyên môn hóa cao độ của từng ngành nghề.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phân tích định lượng và định tính trên 317 đơn vị TNNN đã làm phát lộ 5 phát hiện mang tính đột phá khoa học:

1. Sự áp đảo của cấu trúc định danh phức hợp và phương thức cấu tạo từ ghép chính phụ: Thống kê cho thấy hơn 70% TNNN trong ba nghề thuộc loại từ ghép chính phụ và ngữ định danh phức hợp (như thợ mã, thợ nguội, thợ hầm, cối đâm tiêu, đá neo, đá giã). Điều này phản ánh quy luật định danh chuyên biệt hóa: người thợ sử dụng một danh từ chỉ loại chung làm thành tố gốc (nòng cốt) và bổ sung các định ngữ chỉ chức năng, chất liệu hoặc vị trí để tạo ra các đơn vị định danh mới, đáp ứng yêu cầu phân loại chi tiết các đối tượng lao động.

2. Bảo tồn nguyên vẹn lớp từ cổ đơn âm tiết gốc Việt mang tính chuyên biệt cao: Luận án phát hiện một lớp từ đơn tiết thuần Việt có tần suất xuất hiện cao nhưng hoàn toàn vắng bóng hoặc bị mờ nghĩa trong ngôn ngữ toàn dân hiện đại:

   • Trong nghề đá Non Nước: từ só (danh từ chỉ loại đục nhọn bằng sắt), chấn (động từ chỉ thao tác dùng mũi bạt/mũi xì-rô đục sâu thẳng vào đường đã vạch trên mặt đá), sực (tính từ chỉ trạng thái đá bị nứt gãy bất ngờ), thong (tính từ chỉ hình dáng thanh mảnh của hoa văn), ngô (dụng cụ gọt láng lòng máng).
   • Trong nghề gốm Nam Diêu: từ chuốt (động từ chỉ thao tác vuốt đất tạo hình độc lập trên bàn xoay mà không cần kết hợp thành cụm "trau chuốt"), dí, bu, chần, dẻo. Đây là bằng chứng ngôn ngữ học khẳng định tính tự thân và bề dày lịch sử của các làng nghề thủ công bản địa.

3. Cơ chế định danh đa phương thức: Sự kết hợp giữa trực tiếp và gián tiếp:

   • Định danh trực tiếp: Chiếm tỷ lệ áp đảo (>65%), dựa trên đặc trưng thuộc bản thể (màu sắc: bạch thạch, hồng thạch; hình dáng: đèn củ tỏi, đèn quả trám) và đặc trưng ngoài bản thể (công dụng: đá kê trụ; vị trí/thao tác: ra chi tiết, xử lý nan).
   • Định danh gián tiếp: Vận dụng triệt để các cơ chế chuyển nghĩa ẩn dụ và hoán dụ tri nhận. Điển hình như từ chín trong nghề gốm (chỉ trạng thái sản phẩm đạt độ nung hoàn hảo), làm nguội (chỉnh sửa tinh xảo sản phẩm sau tạo hình thô), hay các tên gọi mang tính biểu trưng văn học như lý ngư vọng nguyệt (cá chép trông trăng).

4. Tính chất mở và khả năng tiếp biến đa nguồn gốc của kho từ vựng: Nguồn gốc các yếu tố cấu tạo phân hóa rõ rệt thành ba nhóm: (1) Từ ngữ gốc Việt thuần túy giữ vai trò hạt nhân trung tâm; (2) Từ ngữ gốc Hán - Việt biểu thị các khái niệm mỹ thuật, tôn giáo và phong thủy (hồng thạch, bạch thạch, điêu khắc); (3) Từ ngữ gốc ngoại lai Ấn - Âu được bản địa hóa linh hoạt để gọi tên các công cụ cơ khí hiện đại du nhập trong thế kỷ XX (nhíp, cốt bê tông, đá granit, mũi xút-pắp).

5. Phản ánh sinh động tiến trình lịch sử di dân và tiếp biến văn hóa Chăm - Việt: Dấu ấn của người Việt di cư từ vùng Thanh - Nghệ - Tĩnh thể hiện rõ qua hệ thống từ vựng mang âm sắc phương ngữ Bắc Trung Bộ, hòa quyện với kỹ thuật làm gốm đất nung không men mang đậm phong cách văn hóa Chămpa bản địa tại Nam Diêu (Hội An), tạo nên một phức hợp văn hóa độc nhất vô nhị.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết (Theoretical Advances): Công trình đóng góp cho ngành Từ vựng học tiếng Việt một mô hình miêu tả TNNN hoàn chỉnh theo trục tích hợp: Hình thức cấu tạo $\rightarrow$ Nguồn gốc $\rightarrow$ Từ loại $\rightarrow$ Cấu trúc định danh $\rightarrow$ Cấu trúc biểu niệm $\rightarrow$ Đặc trưng văn hóa.
• Đổi mới phương pháp luận (Methodological Innovations): Xác lập quy chuẩn ứng dụng thống kê toán học (SPSS) trong việc phân tích các biến định danh ngôn ngữ học xã hội tại Việt Nam, khắc phục hoàn toàn lối nghiên cứu định tính thuần túy, cảm tính trước đây.
• Ứng dụng thực tiễn (Practical Applications): Cung cấp trực tiếp 317 mục từ được định nghĩa chuẩn xác làm dữ liệu nguồn cho các công trình Từ điển phương ngữ tiếng Việt, Từ điển tiếng Quảng Nam, và Từ điển thuật ngữ nghề thủ công truyền thống Việt Nam.
• Ý nghĩa chính sách và xã hội (Policy & Societal Impacts): Cung cấp luận cứ khoa học vững chắc phục vụ công tác xây dựng hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; hỗ trợ các đề án quy hoạch phát triển kinh tế du lịch di sản theo chuỗi "Làng nghề gốm Thanh Hà – Đô thị cổ Hội An – Làng đá Non Nước Ngũ Hành Sơn".

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả xuất sắc, luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu (limitations):

1. Giới hạn về phạm vi đối tượng: Công trình chỉ tập trung khảo sát chuyên sâu 3 nghề TCMN đại diện cho người Việt; chưa bao quát toàn bộ hơn 100 nghề truyền thống khác tại xứ Quảng (như nghề đúc đồng Phước Kiều, dệt chiếu Bàn Thạch/Mã Châu, mộc Kim Bồng, nghề làm yến sào Cù Lao Chàm).
2. Giới hạn về bình diện ngữ âm học: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào bình diện từ vựng - ngữ nghĩa và văn hóa, chưa phân tích bằng các công cụ ngữ âm thực nghiệm chuyên sâu (phonetic acoustic analysis) về sự biến đổi nguyên âm/phụ âm đặc thù của tiếng Quảng trong phát âm TNNN của các thợ thủ công.
3. Giới hạn về biến số xã hội học: Mẫu khảo sát chưa phân tầng chi tiết theo tương quan thế hệ (tuổi tác) và giới tính để đo lường mức độ mai một ngôn ngữ giữa các thế hệ thợ trẻ và thợ cao niên.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

• Mở rộng khảo sát liên ngành sang các nghề thủ công truyền thống của các dân tộc thiểu số bản địa vùng miền núi phía Tây Quảng Nam (như nghề dệt thổ cẩm, điêu khắc gỗ của người Cơtu, Xơđăng, Gié Triêng).
• Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) để xây dựng kho ngữ liệu số hóa (Digital Corpus) đa phương tiện về TNNN các làng nghề truyền thống Việt Nam.
• Khảo sát sự chuyển dịch ngữ nghĩa của TNNN trong môi trường thương mại điện tử và tiếp thị số du lịch quốc tế.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của NCS. Ngô Thị Thu Hương tạo nên những tác động lan tỏa mạnh mẽ trên nhiều phương diện:

• Ảnh hưởng học thuật (Academic Impact): Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo sau đại học chuyên ngành Ngôn ngữ học, Việt Nam học và Văn hóa học tại các trường đại học lớn (Học viện Khoa học Xã hội, Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Sư phạm Đà Nẵng).
• Chuyển dịch kinh tế - du lịch (Industry & Tourism): Tạo cơ sở ngữ liệu chuẩn để các doanh nghiệp làng nghề xây dựng nội dung thuyết minh du lịch trải nghiệm văn hóa chuyên sâu, nâng cao giá trị gia tăng của các sản phẩm lưu niệm thủ công mỹ nghệ xuất khẩu.
• Chính sách bảo tồn di sản (Policy Influence): Cung cấp cơ sở lý luận cho Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP. Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam trong việc hoạch định chính sách bảo tồn "văn hóa phi vật thể sống" trong lòng các nghệ nhân làng nghề.

Đối tượng hưởng lợi

Hệ thống kết quả nghiên cứu mang lại giá trị định lượng và định tính cụ thể cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học Ngôn ngữ học: Tiếp cận một khung phương pháp luận điền dã kết hợp định lượng SPSS kiểu mẫu trong nghiên cứu phương ngữ xã hội.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa và dân tộc học: Thụ hưởng kho ngữ liệu chân xác về phương thức tư duy và lịch sử định cư của cư dân xứ Quảng.
• Các nhà biên soạn từ điển học: Tiếp nhận 317 mục từ nghề nghiệp có định nghĩa ngữ nghĩa học chuẩn xác để bổ sung vào kho từ vựng quốc gia.
• Chính quyền địa phương và các nhà quản lý du lịch: Sở hữu tài liệu khoa học để biên soạn cẩm nang du lịch di sản làng nghề, chuẩn hóa tên gọi sản phẩm và quy trình truyền thông văn hóa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mô hình hóa thành công cơ chế định danh ngôn ngữ học (Nomination Theory) của G. Kolshansky trong không gian ngôn ngữ đơn lập tiếng Việt. Luận án đã chứng minh rằng trong tiếng Việt, sự thiếu vắng biến đổi hình thái từ được bù đắp bằng phương thức định danh phức hợp đa thành tố mang tính phân tích cao độ, kết hợp nhuần nhuyễn giữa đặc trưng bản thể (hình dáng, chất liệu) và đặc trưng ngoài bản thể (công dụng, phương thức chế tác).

2. Điểm đổi mới phương pháp luận nổi bật khi so sánh với các nghiên cứu trước đây là gì? Trả lời: Khác với các công trình trước đây của Nguyễn Văn Khang (1999) hay Nguyễn Thị Tâm Hạnh (2013) vốn thuần túy miêu tả định tính hoặc phân loại trường nghĩa thủ công, luận án là công trình tiên phong mã hóa toàn bộ 317 đơn vị ngữ liệu thành các biến số danh định và xử lý bằng phần mềm thống kê SPSS, kết hợp phương pháp phân tích thành tố nghĩa (Componential Analysis) với điền dã dân tộc chí ngôn ngữ học.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có ý nghĩa nhất trong tập dữ liệu? Trả lời: Đó là việc phát hiện sự bảo lưu nguyên vẹn của một hệ thống từ đơn âm tiết gốc Việt cổ chuyên biệt cao (như só, chấn, sực, thong, ngô, chuốt, bu, dí) trong môi trường khẩu ngữ làng nghề. Những từ này hoạt động độc lập và có nghĩa hoàn chỉnh trong ngữ cảnh nghề nghiệp, phản ánh tri thức kỹ thuật bản địa sâu sắc có trước cả khi các thuật ngữ Hán - Việt hay Ấn - Âu du nhập.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không? Trả lời: Có. Luận án thiết lập quy trình 4 bước chuẩn hóa: (1) Khảo sát điền dã và ghi âm phỏng vấn sâu nghệ nhân theo bảng hỏi định sẵn; (2) Thu thập và lập bảng từ vựng theo 9 phạm trù ngữ nghĩa; (3) Mã hóa biến số hình thái, nguồn gốc, từ loại, định danh vào phần mềm SPSS; (4) Đối chiếu tam giác hóa với dữ liệu văn bản lịch sử và thao tác nghề thực tế.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Trả lời: Chương trình tập trung vào 3 mũi nhọn: (1) Xây dựng Cơ sở dữ liệu Ngữ liệu số (Digital Corpus) về TNNN toàn bộ các làng nghề miền Trung; (2) Nghiên cứu đối chiếu TNNN giữa các tộc người thiểu số Trường Sơn - Tây Nguyên với người Việt; (3) Nghiên cứu sự biến đổi ngữ nghĩa của TNNN dưới tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và thương mại điện tử xuyên biên giới.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Ngô Thị Thu Hương là một công trình nghiên cứu công phu, nghiêm túc và có giá trị khoa học vượt trội, đọng lại qua 6 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống 317 TNNN của 3 làng nghề TCMN tiêu biểu tại Quảng Nam – Đà Nẵng, phân loại khoa học trên 9 phạm trù nội dung biểu thị.
2. Chứng minh quy luật chi phối của phương thức định danh phức hợp và từ ghép chính phụ trong cơ chế gọi tên đối tượng lao động của ngôn ngữ đơn lập.
3. Phát hiện và lưu giữ lớp từ vựng cổ đơn âm tiết gốc Việt đặc thù, đóng góp to lớn cho kho tàng Từ nguyên học và Phương ngữ học tiếng Việt.
4. Vận dụng xuất sắc phương pháp tiếp cận đa ngành, tích hợp Ngôn ngữ học miêu tả, Ngữ nghĩa học tri nhận, Ngôn ngữ học văn hóa với công cụ thống kê định lượng SPSS.
5. Giải mã thành công tiến trình lịch sử di dân Nam tiến và sự tiếp biến văn hóa Việt - Chăm - Hoa - phương Tây được mã hóa trong lòng ngôn ngữ xứ Quảng.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới về số hóa di sản ngôn ngữ, bảo tồn tri thức bản địa và phát triển kinh tế du lịch văn hóa bền vững cho khu vực miền Trung Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ BỐI CẢNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về từ ngữ nghề nghiệp 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 1. Nghiên cứu về mặt lý thuyết Hầu hết các nghiên cứu đều cho rằng TNNN là một dạng phương ngữ xã hội, được dùng hạn chế trong phạm vi những người làm một nghề nghiệp nào đó.

Tuy nhiên, đứng từ những góc độ khác nhau, có các quan điểm khác nhau về TNNN: Quan điểm thứ nhất, TNNN là một lớp từ ngữ trong hệ thống của một ngôn ngữ và xuất hiện trong những nghề truyền thống. TNNN được đề cập nhiều trong các công trình ngôn ngữ học đại cương, chẳng hạn như: YU. Xtêpanov trong cuốn Những cơ sở của ngôn ngữ học đại cương đã xếp TNNN vào nhóm các ngôn ngữ thời đại hình thành dân tộc. Đó là một dạng phương ngữ xã hội, là “những ngôn ngữ quy ước” và “là phương tiện giao tế của hàng vạn người bán hàng rong, những ofenja và của những người thợ thủ công – những thợ bật len, thợ đóng yên cương, những thợ thuộc da cừu, thợ may và những thợ thủ công khác vốn là những người nông dân đi làm từng vụ” [62, tr.

Bonđaletov phân biệt tiếng nghề nghiệp với biệt ngữ của một nhóm người (học sinh, sinh viên…), tiếng ước lệ (của những kẻ đồi trụy, thoát ly sản xuất) khi cho rằng: “Những tiếng nghề nghiệp thật sự (đúng hơn là những hệ thống từ vựng), ví như “tiếng” của người đánh cá, những người đi săn, thợ đồ gốm, công nhân làm gỗ, người làm len, thợ đóng giày và cả những người làm các ngành nghề khác” [dẫn theo 37, tr. Rozdextvenxki đã đề cập tới TNNN khi cho rằng, từ điển bách khoa là một trong những cơ sở của giáo dục ngôn ngữ nghề nghiệp, vì nó “lựa chọn và 7 giải thích vốn từ vựng nghề nghiệp” – lớp từ được “cá nhân học theo loại hình công việc” [dẫn theo 20, tr.Trubachev khi nghiên cứu thuật ngữ các ngành thủ công trong các tiếng Xlavơ cho rằng, “các thuật ngữ của nghề đan lát, một ngành thủ công nguyên thủy, về sau đã trở thành các thuật ngữ của ngành dệt, khi mà ngành này thay thế cho những ngành thủ công thô sơ nhất” [dẫn theo 62, tr. Lênin nhận xét về phương ngữ xã hội này như sau: Biệt ngữ riêng của dân cư ở Krasnoe không phải không đáng chú ý, đó là đặc điểm của tính biệt lập về lãnh thổ cố hữu của công trường thủ công” [dẫn theo 62, tr. Như vậy, theo quan điểm này, TNNN là một lớp từ ngữ trong hệ thống từ vựng của một ngôn ngữ, có sự phân biệt với các lớp từ vựng khác như thuật ngữ, biệt ngữ, từ lóng.

chỉ tồn tại ở những ngành nghề sản xuất truyền thống (thủ công) là chính, không tồn tại ở những ngành nghề hiện đại, những ngành nghề có sự áp dụng khoa học công nghệ cao. Có thể thấy, các công trình nghiên cứu về TNNN theo quan điểm này chủ yếu được thực hiện ở Nga với các công trình nghiên cứu của YU. Xtêpanov, Bonđaletov, IU. Quan điểm thứ hai, TNNN trong tiếng Việt tương đương với thuật ngữ professional jargon (biệt ngữ chuyên môn) trong tiếng Anh.

Đây là một dạng biệt ngữ được sử dụng bởi những người cùng làm trong những nghề riêng biệt hoặc buôn bán [89]. “Từ ngữ nghề nghiệp khác với tiếng lóng; tiếng lóng luôn luôn phi logic, trong khi TNNN có logic đối với một đối tượng cụ thể. Loại từ ngữ này thường được sử dụng trong các ngành quân sự, tài chính, y tế, công nghệ thông tin và giáo dục. Tuy nhiên, đôi khi nó được xuất hiện một số lĩnh vực khác nữa” [87].

Chẳng hạn, những người không thông thạo lĩnh vực công nghệ thông tin sẽ không có tri thức về CPU (central processing unit - đơn vị xử lý trung tâm); những người ngoài ngành quân đội sẽ không thể hiểu được TD - Temporary duty (nhiệm vụ tạm thời)… Có thể thấy rằng, TNNN theo quan điểm thứ hai bao gồm cả thuật ngữ và biệt ngữ, chẳng hạn như những từ RAM, bit, 8 byte, CPU và hệ thập lục phân (vốn được coi là thuật ngữ tin học ở Việt Nam nhưng ở một số nghiên cứu của nước ngoài lại được coi là những biệt ngữ về tin học). Vì thế, TNNN cũng được đề cập nhiều trong nghiên cứu của Kenneth Hudson và Peter Bakker như là một bộ phận của phương ngữ xã hội, phân biệt với phương ngữ địa lý, pidgins và creoles, tiếng lóng, từ vay mượn, … [72, 77]. Tóm lại, nghiên cứu TNNN trên thế giới đề cập trong các công trình nghiên cứu về lý thuyết trên cơ sở hai quan điểm: 1) TNNN là một lớp từ vựng của hệ thống ngôn ngữ (TNNN phân biệt với thuật ngữ), xuất hiện trong những nghề truyền thống; 2) TNNN xuất hiện trong những ngành nghề hiện đại, có áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật (TNNN bao gồm cả thuật ngữ). Nghiên cứu về mặt thực tiễn Về mặt thực tiễn, dựa vào quan điểm khác nhau mà những nghiên cứu về TNNN trên thế giới được thực hiện trên hai hướng: nghiên cứu ứng dụng trong lĩnh vực từ điển học (trên quan điểm thứ nhất, TNNN là một lớp từ vựng của hệ thống ngôn ngữ) và nghiên cứu theo hướng ngôn ngữ học xã hội (trên quan điểm thứ hai, TNNN thuộc về những ngành nghề hiện đại).

Với quan điểm TNNN là một lớp từ ngữ thuộc hệ thống ngôn ngữ, Rosemarie Gläser (2000) đã thực hiện một nghiên cứu để trả lời câu hỏi nên có hay không có một cuốn từ điển LSP (language for specific purposes dictionary – từ điển chuyên ngành) được sắp xếp tầng bậc và mang tính xã hội học toàn bộ ngôn ngữ của một cộng đồng (speech community). Nghiên cứu này đã liệt kê cả các đơn vị từ vựng ở cấp độ thấp hơn như TNNN bên cạnh thuật ngữ kỹ thuật và danh pháp khoa học. Tác giả cho rằng, việc bổ sung thêm nhóm từ vựng này sẽ khiến cho từ điển LSP trở nên đầy đủ và gần với thực tế giao tiếp hơn. Mặc dù, chúng chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn, bị thay đổi bởi các từ ngữ thân mật hoặc thú vị từ các cuộc giao tiếp khẩu ngữ, có thể sẽ bị thu hẹp nghĩa và trở thành đơn vị trung tính, thậm chí là trở thành thuật ngữ [79].

Vì thế, TNNN thường xuất hiện dưới dạng bảng từ chuyên môn, từ điển của các ngành/ nghề cụ thể như: Từ điển giải thích từ ngữ máy tính, Từ điển từ ngữ giáo dục, Từ điển từ 9 ngữ quân sự, Từ điển từ ngữ công nghệ thông tin, từ điển từ ngữ hình thể … [89, 90,91, 92, 93]. Những nghiên cứu TNNN theo hướng ngôn ngữ học xã hội thường sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng (sử dụng phần mềm SPSS) nghiên cứu tác động của các biến độc lập (giới tính, tuổi, nghề nghiệp…) đối với việc sử dụng TNNN của một số ngành nghề nhất định (chủ yếu là ngành y) giữa những người trong và cùng chuyên môn ở các nghiên cứu sau: Nghiên cứu về TNNN theo hướng ngôn ngữ học xã hội cho thấy tính chất chuyên nghiệp của việc sử dụng nhóm từ ngữ này đối với ngành nghề chuyên môn. Chẳng hạn, Berman và cộng sự đã thiết kế một nghiên cứu nhằm xác định tính chuyên nghiệp trong sự tương tác giữa bệnh nhân và bác sĩ. Đối tượng nghiên cứu là bệnh nhân (những người có nhiều vấn đề phức tạp về sức khỏe và tâm lý) và những người được đào tạo về các kỹ năng và sự chuyên nghiệp trong giao tiếp.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc sử dụng từ ngữ ngành y là một trong những nhân tố quan trọng thể hiện mức độ chuyên nghiệp trong chuyên môn [64]. Marousek Ivan phân tích việc sử dụng TNNN ở dạng viết lẫn dạng nói trong môi trường khách sạn, lĩnh vực du lịch và ẩm thực. Mục đích của nghiên cứu này chứng minh các chuyên gia khách sạn luôn ý thức được ý nghĩa của những từ ngữ chuyên môn (thường khó hiểu) mà họ sử dụng khi giao tiếp với nhau và khi họ giao dịch với khách hàng tiềm năng. Ngoài việc tổng quan lịch sử, mô tả sự phát triển của ngành công nghiệp khách sạn và gợi ý cấu trúc điển hình của một khách sạn, nghiên cứu của Marousek Ivan cũng miêu tả đặc điểm của TNNN và tiếng lóng; so sánh và giải thích vai trò của TNNN trong ngành khách sạn.

Tuy nhiên, nghiên cứu này xác định TNNN trên quan điểm của ngôn ngữ học xã hội nên đã giải thích vai trò của TNNN trong mỗi nhóm xã hội: những người làm việc trong khách sạn sử dụng TNNN để khuyến khích sự đoàn kết trong nhóm và họ cho rằng sử dụng TNNN là một trong những cách giao tiếp hiệu quả nhất trong môi trường làm việc của mình [71]. 10 Tuy nhiên, nghiên cứu về việc sử dụng TNNN trong giao tiếp còn cho thấy rào cản của những từ ngữ chuyên môn đối với những đối tượng xã hội khác nhau, nhất là trong giao tiếp giữa bác sỹ và bệnh nhân. Thomas và cộng sự đã thực hiện nghiên cứu về rào cản của từ ngữ ngành y trong giao tiếp giữa 119 bệnh nhân và bác sĩ để đánh giá sự hiểu biết của bệnh nhân về các từ ngữ ngành y được các bác sĩ tim mạch sử dụng trong suốt quá trình tư vấn và mức độ hiểu biết kiến thức về 11 từ ngữ ngành y của ba nhóm bệnh nhân (được xếp theo độ tuổi). Kết quả nghiên cứu cho thấy, độ tuổi tác động một cách có ý nghĩa đến mức độ hiểu các từ ngữ ngành y và một số TNNN cụ thể (Angia, Heart failure, Palpitation và Treadmill Test): những bệnh nhân thuộc nhóm tuổi trẻ nhất (từ 18 đến 45 tuổi) có mức độ hiểu các từ ngữ ngành y thấp hơn các bệnh nhân thuộc các nhóm cao tuổi hơn (từ 46 đến 60 tuổi và từ 61 đến 80 tuổi) [82].

Tại Mỹ, rào cản ngôn ngữ tác động tiêu cực đến việc miêu tả các triệu chứng của bệnh nhân cho bác sĩ. Điều này dẫn đến tỷ lệ tái nhập viện của bệnh nhân cao hơn. Để giảm thiểu tình trạng này, nhiều thông dịch viên đã được đưa vào làm việc tại các bệnh viện nhằm giúp bệnh nhân phá bỏ được rào cản ngôn ngữ trong giao tiếp. Tuy nhiên, việc sử dụng thông dịch viên cho bệnh nhân lại tỏ ra không thật sự hiệu quả.

Vì vậy, Lindholm và cộng sự đã thực hiện một nghiên cứu nhằm tìm hiểu sự khác biệt về thời gian điều trị nội trú, tỷ lệ tái nhập viện trong vòng 30 ngày của các bệnh nhân có trình độ tiếng Anh hạn chế nhưng đã nhận được sự hỗ trợ thông dịch về các từ ngữ ngành y.