Nghiên Cứu Tình Thái Chức Phận Trong Câu Tường Thuật Và Câu Hỏi Tiếng Anh Và Tiếng Việt

Nghiên cứu về phương thức định danh trong câu khẳng định và nghi vấn tiếng Anh và tiếng Việt, phân tích sự khác biệt và tương đồng.

• Tác giả: Bùi Thị Đào
• Người hướng dẫn: Prof. Nguyễn Hòa
• Trường học: Vietnam National University, Hanoi University of Languages and International Studies
• Chuyên ngành: English Linguistics
• Đề tài: Nghiên Cứu Tình Thái Chức Phận Trong Câu Tiếng Anh Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: dissertation
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hanoi

Mục lục chi tiết

• CERTIFICATE OF ORIGINALITY
• ACKNOWLEDGMENTS
• LIST OF FIGURES
• LIST OF TABLES
• ABBREVIATIONS
• ABSTRACT
• INTRODUCTION
• 1. Background to the study
• 2. Aim of the study
• 3. Scope of the study
• 4. Methods of the study
• 4.1. Data collection procedures
• 4.2. Description of corpus
• 4.3. Compilation of a corpus procedure
• 4.4. Describing the data
• 4.5. Comparing the two sources of data
• 5. Structure of the study
• 1. CHAPTER 1: LITERATURE REVIEW
• 1.1. Historical perspectives of modality
• 1.2. Definitions and different viewpoints
• 1.3. Types of modality
• 1.4. Definitions and various viewpoints
• 1.5. Types of deontic modality
• 1.6. Types of deontic modality in English
• 1.7. Types of deontic modality in Vietnamese
• 1.8. Permissives (cho phép)
• 1.9. Summary
• 2. CHAPTER 2: COMMISSIVES AND VOLITIVES IN ENGLISH AND VIETNAMESE
• 2.1. Commissives in English and Vietnamese
• 2.1.1. Modal verbs in English and Vietnamese commisives
• 2.1.2. Hedge verbs in English and Vietnamese commissives
• 2.1.3. Performative verbs in English and Vietnamese commisives
• 2.1.4. Modal adverbs in English and Vietnamese commisives
• 2.1.5. Modal adjectives in English and Vietnamese commisives
• 2.1.6. Expletives in English and Vietnamese commisives
• 2.1.7. Modal conditionals in English and Vietnamese commisives
• 2.2. Volitives in English and Vietnamese
• 2.3. Summary
• 3. CHAPTER 3: DIRECTIVES IN ENGLISH AND VIETNAMESE
• 3.1. Modal verbs in English and Vietnamese directives
• 3.2. Hedge verbs in English and Vietnamese directives
• 3.2.1. Semantic features
• 3.3. Performative verbs in English and Vietnamese directives
• 3.4. Modal adverbs in English and Vietnamese directives
• 3.5. Modal adjectives in English and Vietnamese directives
• 3.6. Modal nouns in English and Vietnamese directives
• 3.7. Modal idioms in English and Vietnamese directives
• 3.8. Expletives in English and Vietnamese directives
• 3.9. Modal conditionals in English and Vietnamese directives
• 3.10. Summary
• 4. CHAPTER 4: CONCLUSIONS
• 4.1. Limitations of the study
• 4.2. Suggestions for further research
• REFERENCES
• APPENDIX A
• APPENDIX B

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tình Thái Chức Phận Trong Ngôn Ngữ

Nghiên cứu về tình thái chức phận trong ngôn ngữ học là một lĩnh vực phức tạp, đòi hỏi sự xem xét đa chiều từ cú pháp, ngữ nghĩa đến dụng học. Palmer (2003: 4) nhấn mạnh rằng tình thái được thể hiện thông qua nhiều loại hình ngôn ngữ, bao gồm trợ động từ tình thái tiếng Việt, động từ ngữ nghĩa, danh từ, tính từ, trạng từ, thành ngữ, tiểu từ, thức và ngữ điệu. Trong hệ thống tình thái của tiếng Anh, có ba loại chính: nhận thức, chức phận và năng động, được diễn giải theo khả năng và sự cần thiết (Palmer, 2003: 7). Nghiên cứu này tập trung vào tình thái chức phận (deontic modality), một thuật ngữ bao gồm các khái niệm ngữ nghĩa như khả năng, tính khả thi, tính giả thuyết, nghĩa vụ và mệnh lệnh (hành vi ngôn ngữ). Trong tiếng Việt, tình thái chức phận được diễn đạt như "tình thái chức phận/ đạo nghĩa" (Nguyễn Văn Hiệp, 2008: 103), thể hiện các nghĩa vụ, trách nhiệm và sự cần thiết cho các hành động. Đây cũng là định nghĩa được sử dụng trong nghiên cứu này.

1.1. Bản chất của tình thái chức phận trong tiếng Anh

Tình thái chức phận trong tiếng Anh thể hiện các khái niệm như nghĩa vụ, cho phép, và khả năng. Nó thường được biểu thị thông qua modal verbs tiếng Anh như must, should, can, và may. Các sắc thái ý nghĩa này thể hiện sự can thiệp của người nói vào hành động hoặc trạng thái được mô tả. Ví dụ, câu "You must complete the assignment" thể hiện nghĩa vụ, trong khi "You may leave" thể hiện sự cho phép. Việc hiểu rõ bản chất này rất quan trọng để phân tích cấu trúc tình thái.

1.2. Diễn đạt tình thái chức phận trong tiếng Việt

Tiếng Việt sử dụng nhiều phương tiện để diễn đạt tình thái chức phận, bao gồm trợ động từ tình thái tiếng Việt, các phương tiện biểu thị tình thái như phải, nên, có thể, và các từ ngữ mang tính chất đánh giá hoặc yêu cầu. Ngữ cảnh đóng vai trò quan trọng trong việc xác định ý nghĩa tình thái của các biểu thức này. Ví dụ, từ "phải" có thể biểu thị nghĩa vụ hoặc sự cần thiết tùy thuộc vào ngữ cảnh cụ thể. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích các yếu tố này.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu Đối Chiếu Tình Thái Chức Phận

Việc nghiên cứu và đối chiếu tình thái chức phận giữa tiếng Anh và tiếng Việt đặt ra nhiều thách thức. Đầu tiên, sự khác biệt về cấu trúc ngữ pháp và ngữ pháp chức năng đòi hỏi một cách tiếp cận cẩn trọng để đảm bảo tính tương đương trong phân tích ngữ nghĩa. Thứ hai, ngữ cảnh sử dụng và quan hệ liên nhân có thể ảnh hưởng đáng kể đến việc diễn giải sắc thái ý nghĩa của các biểu thức tình thái. Cuối cùng, sự tính chủ quan trong ngôn ngữ và sự khác biệt về văn phong giữa hai nền văn hóa có thể dẫn đến những khó khăn trong việc so sánh và đánh giá các phạm trù tình thái tương ứng.

2.1. Khác biệt về cấu trúc ngữ pháp ảnh hưởng đến tình thái

Cấu trúc ngữ pháp khác nhau giữa tiếng Anh và tiếng Việt tạo ra những thách thức đáng kể trong việc so sánh phương tiện biểu thị tình thái. Tiếng Anh sử dụng nhiều modal verbs tiếng Anh, trong khi tiếng Việt dựa vào trợ động từ tình thái tiếng Việt và các yếu tố ngữ cảnh. Việc tìm ra sự tương đương chức năng giữa các cấu trúc này đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về cả hai ngôn ngữ. Điều này liên quan đến việc xem xét so sánh ngữ pháp một cách cẩn thận.

2.2. Ảnh hưởng của văn hóa và ngữ cảnh đến diễn giải tình thái

Ngữ cảnh sử dụng và quan hệ liên nhân đóng vai trò quan trọng trong việc diễn giải ý nghĩa tình thái của các biểu thức ngôn ngữ. Các hàm ý hội thoại có thể thay đổi tùy thuộc vào văn hóa và tình huống giao tiếp. Việc hiểu rõ những yếu tố này là rất quan trọng để tránh những sai lệch trong nghiên cứu đối chiếu. Ví dụ, một yêu cầu trực tiếp có thể được coi là lịch sự trong một nền văn hóa, nhưng lại bị coi là thô lỗ trong một nền văn hóa khác.

III. Phân Tích Phương Tiện Biểu Thị Tình Thái Chức Phận trong câu

Nghiên cứu này tập trung vào phân tích các phương tiện ngôn ngữ được sử dụng để biểu thị tình thái chức phận trong cả tiếng Anh và tiếng Việt. Các phương tiện này bao gồm modal verbs tiếng Anh, trợ động từ tình thái tiếng Việt, các động từ tình thái, tính từ, trạng từ, danh từ, tiểu từ, thành ngữ, và các cấu trúc điều kiện. Việc xác định và phân loại các phương tiện này là bước quan trọng để hiểu rõ cách thức mà ý nghĩa tình thái được mã hóa trong ngôn ngữ. Theo Bùi Thị Đào (2014) “modality is realized by linguistic terms from a wide range of grammatical classes, covering not only modal auxiliaries and lexical verbs, but also nouns, adjectives, adverbs, idioms, particles, mood, and prosody in speech.”

3.1. Vai trò của modal verbs trong biểu thị tình thái chức phận

Modal verbs tiếng Anh đóng vai trò trung tâm trong việc biểu thị tình thái chức phận. Các động từ như must, should, can, và may thể hiện các sắc thái ý nghĩa khác nhau về nghĩa vụ, khả năng, và sự cho phép. Tuy nhiên, việc dịch các modal verbs tiếng Anh sang tiếng Việt không phải lúc nào cũng đơn giản, do sự khác biệt trong cách sử dụng và sắc thái ý nghĩa. Phân tích ngữ nghĩa các modal verbs tiếng Anh là rất quan trọng.

3.2. Trợ động từ tình thái trong tiếng Việt và chức năng biểu đạt

Tiếng Việt sử dụng trợ động từ tình thái tiếng Việt như phải, nên, có thể, và cần để biểu thị tình thái chức phận. Các trợ động từ này có thể kết hợp với các động từ chính để diễn đạt các sắc thái ý nghĩa khác nhau về nghĩa vụ, khả năng, và sự cho phép. Ngữ cảnh sử dụng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định ý nghĩa tình thái của các trợ động từ này. Phân tích ngữ nghĩa sẽ làm rõ điều này.

IV. So Sánh Ngữ Pháp và Từ Vựng Biểu Thị Tình Thái Chức Phận

Nghiên cứu này tiến hành so sánh ngữ pháp chức năng và từ vựng được sử dụng để biểu thị tình thái chức phận trong tiếng Anh và tiếng Việt. Việc so sánh này tập trung vào việc xác định các điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức mà hai ngôn ngữ mã hóa ý nghĩa tình thái. Điều này bao gồm việc xem xét các cấu trúc ngữ pháp, các từ vựng đặc biệt, và các yếu tố ngữ cảnh ảnh hưởng đến việc diễn giải sắc thái ý nghĩa. Theo Bùi Thị Đào (2014): The data collected are then qualitatively and quantitatively analyzed to show similarities and differences in terms of syntactic - semantic features and equivalences and non - equivalences in the use of linguistic means to express deontic modality in English as a source language and Vietnamese as a language of reference.

4.1. Điểm tương đồng trong diễn đạt tình thái giữa hai ngôn ngữ

Mặc dù có những khác biệt, tiếng Anh và tiếng Việt cũng có những điểm tương đồng trong cách diễn đạt tình thái chức phận. Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng các phương tiện biểu thị tình thái như động từ, tính từ, và trạng từ để thể hiện các sắc thái ý nghĩa về nghĩa vụ, khả năng, và sự cho phép. Việc xác định các điểm tương đồng này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất phổ quát của ngữ pháp chức năng.

4.2. Sự khác biệt về từ vựng và cách sử dụng trong hai ngôn ngữ

Sự khác biệt về từ vựng và cách sử dụng là một trong những thách thức lớn nhất trong việc nghiên cứu đối chiếu. Một từ hoặc cụm từ có thể có ý nghĩa tình thái khác nhau trong hai ngôn ngữ, hoặc có thể không có sự tương đương hoàn toàn. Việc tình thái trong dịch thuật đòi hỏi người dịch phải có sự hiểu biết sâu sắc về cả hai ngôn ngữ và văn hóa.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Dạy và Học Tiếng Anh Như Ngoại Ngữ

Kết quả của nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong việc dạy và học tiếng Anh như một ngoại ngữ. Việc hiểu rõ các mô hình tình thái và cấu trúc tình thái khác nhau giữa tiếng Anh và tiếng Việt có thể giúp người học tránh được những lỗi sai phổ biến và nâng cao khả năng giao tiếp hiệu quả. Đồng thời, nghiên cứu này cũng có thể cung cấp những gợi ý hữu ích cho việc phát triển các tài liệu giảng dạy và các phương pháp sư phạm phù hợp. Bùi Thị Đào (2014) viết: It is hoped that the findings from this study will contribute to further understanding linguistic resources available in English compared to Vietnamese and their shared and unshared features in the use of linguistic devices in expressing modality in general and deontic modality in particular.

5.1. Xác định các lỗi sai phổ biến trong sử dụng tình thái

Nghiên cứu có thể giúp xác định các lỗi sai phổ biến mà người học Việt Nam thường mắc phải khi sử dụng modal verbs tiếng Anh và các biểu thức tình thái khác. Việc xác định và phân tích các lỗi sai này giúp giáo viên có thể tập trung vào những điểm yếu của học sinh và cung cấp các bài tập và hoạt động thực hành phù hợp. Điều này rất cần thiết cho quá trình ngôn ngữ học ứng dụng.

5.2. Đề xuất phương pháp dạy và học tình thái hiệu quả

Nghiên cứu có thể đề xuất các phương pháp dạy và học tình thái chức phận hiệu quả hơn, dựa trên sự so sánh đối chiếu giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Các phương pháp này có thể bao gồm việc sử dụng các ví dụ cụ thể, các bài tập so sánh, và các hoạt động giao tiếp thực tế để giúp người học hiểu rõ và sử dụng thành thạo các biểu thức tình thái. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc phát triển chức năng giao tiếp.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tình Thái Chức Phận Tương Lai

Nghiên cứu về tình thái chức phận trong tiếng Anh và tiếng Việt vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc mở rộng phạm vi nghiên cứu, sử dụng các phương pháp phân tích dữ liệu lớn, và khám phá các khía cạnh dụng học và xã hội học của diễn ngôn tình thái. Đồng thời, việc nghiên cứu đối chiếu với các ngôn ngữ khác cũng có thể mang lại những hiểu biết sâu sắc hơn về bản chất phổ quát và đặc thù của tình thái chức phận.Bùi Thị Đào (2014) viết: A contrastive analysis on the three types of deontic modality in English and Vietnamese helps teachers, students of English and those who are interested in the field of linguistics understand deeply the language they deal with as well as the speakers’ attitudes or contexts that they refer to.

6.1. Các hướng nghiên cứu tình thái chức phận tiềm năng

Các hướng nghiên cứu tiềm năng bao gồm việc khám phá mối quan hệ giữa tình thái chức phận và các khía cạnh khác của ngôn ngữ, như hành vi ngôn ngữ, lời nói gián tiếp, và hàm ý hội thoại. Việc nghiên cứu các yếu tố xã hội và văn hóa ảnh hưởng đến việc sử dụng và diễn giải tình thái chức phận cũng là một lĩnh vực đầy hứa hẹn.

6.2. Vai trò của tình thái trong giao tiếp và dịch thuật hiện đại

Tình thái chức phận đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp và dịch thuật hiện đại. Việc hiểu rõ các sắc thái ý nghĩa và các yếu tố ngữ cảnh ảnh hưởng đến việc diễn giải tình thái chức phận là rất cần thiết để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả của giao tiếp và dịch thuật. Việc dịch thuật tình thái đòi hỏi sự tinh tế và am hiểu sâu sắc về cả hai ngôn ngữ và văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ học về hệ thống tình thái (modality) luôn là một trong những địa hạt phức tạp và giàu giá trị học thuật nhất của ngữ nghĩa học (semantics), cú pháp học (syntax) và ngữ dụng học (pragmatics). Luận án tiến sĩ mang tên "A Study on Deontic Modality Expressing Means in English and Vietnamese Declarative and Interrogative Sentences" (Nghiên cứu các phương tiện diễn đạt tình thái chức phận trong câu tường thuật và câu hỏi tiếng Anh và tiếng Việt) của nghiên cứu sinh Bùi Thị Đào, được bảo vệ thành công tại Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2014 dưới sự hướng dẫn của GS. Trần Hữu Mạnh và TS. Nguyễn Đức Hoạt, là một công trình tiên phong trong lĩnh vực ngôn ngữ học đối chiếu Anh – Việt.

Về bối cảnh khoa học, tình thái là một phạm trù ngữ pháp - ngữ nghĩa phổ quát nhưng mang tính đặc thù cao theo loại hình ngôn ngữ. Như F. R. Palmer (2003: 4) đã khẳng định: "Modality is realized by linguistic terms from a wide range of grammatical classes, covering not only modal auxiliaries and lexical verbs, but also nouns, adjectives, adverbs, idioms, particles, mood, and prosody in speech" (Tình thái được hiện thực hóa bởi các phương tiện ngôn ngữ thuộc nhiều lớp ngữ pháp đa dạng, không chỉ bao gồm trợ động từ tình thái và thực từ, mà còn có danh từ, tính từ, phó từ, thành ngữ, tiểu từ, thức và ngữ điệu trong lời nói). Trong khi tiếng Anh là ngôn ngữ biến hình (inflectional language) với hệ thống trợ động từ tình thái và thức ngữ pháp phát triển chặt chẽ, thì tiếng Việt lại là ngôn ngữ đơn lập (isolating language), biểu đạt các ý niệm tình thái chủ yếu thông qua hư từ, phó từ, động từ tình thái chuyên biệt và đặc biệt là hệ thống tiểu từ tình thái cuối câu (sentence-final particles).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ thực tế rằng các công trình trước đây tại Việt Nam thường chỉ nghiên cứu tình thái nói chung hoặc tập trung vào tình thái nhận thức (epistemic modality) (Ngũ Thiện Hùng, 2003), tình thái phi thực tế (non-factual modality) (Nguyễn Thị Cẩm Thanh, 2003), hoặc khảo sát ngữ nghĩa hư từ và động từ tình thái đơn lẻ trong tiếng Việt (Nguyễn Văn Hiệp, 2008; Bùi Trọng Ngoãn, 2004; Võ Đại Quang, 2009). Chưa từng có một nghiên cứu quy mô nào tiến hành đối chiếu toàn diện và hệ thống các phương tiện ngôn ngữ biểu đạt tình thái chức phận (deontic modality) giữa tiếng Anh và tiếng Việt trên cả hai bình diện cấu trúc câu tường thuật (declaratives) và câu nghi vấn (interrogatives) dựa trên nền tảng ngữ liệu thực chứng (corpus-based).

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu của luận án được xác lập chặt chẽ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những phương tiện ngôn ngữ cụ thể nào được sử dụng để biểu đạt tình thái chức phận trong tiếng Anh và tiếng Việt?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những điểm tương đồng và khác biệt cốt lõi về đặc trưng cú pháp, ngữ nghĩa và tần suất xuất hiện của các phương tiện ngôn ngữ biểu đạt ba tiểu loại tình thái chức phận (cam kết, cầu khiến, ý nguyện) trong câu tường thuật và nghi vấn giữa tiếng Anh và tiếng Việt là gì?

Khung lý thuyết của luận án tích hợp hệ thống phân loại tình thái chức phận của Palmer (1986, 1994), lý thuyết hành vi ngôn ngữ của Searle (1975, 1983), lý thuyết ngữ nghĩa tình thái của Lyons (1977) cùng quan điểm về tình thái ngoại tại của van der Auwera & Plungian (1998). Nghiên cứu được thực hiện trên một quy mô ngữ liệu đồ sộ gồm 100 tác phẩm truyện ngắn đương đại (50 truyện tiếng Anh với 2.060.389 từ và 50 truyện tiếng Việt với 2.003.486 từ), trích xuất và phân tích định tính lẫn định lượng 421 câu tình thái tiếng Anh (378 câu tường thuật, 43 câu nghi vấn) và 422 câu tình thái tiếng Việt (382 câu tường thuật, 40 câu nghi vấn).

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu tình thái học thuật bắt nguồn sâu xa từ triết học logic cổ điển và thuật ngữ Latinh trung cổ modalitas/modus. Bước sang thế kỷ XX, nghiên cứu tình thái phát triển mạnh mẽ qua các trào lưu ngữ pháp cấu trúc và ngữ pháp tạo sinh (Chomsky, 1957), trước khi chuyển dịch sâu sắc sang ngữ pháp chức năng và ngữ nghĩa học lịch sử về quá trình ngữ pháp hóa (grammaticalization) (Denison, 1993; Hopper & Traugott, 2003).

Trong bức tranh toàn cảnh của ngôn ngữ học thế giới, các học giả đã phân hóa thành nhiều trường phái lý thuyết khi tiếp cận bản chất tình thái:

• Trường phái ngữ nghĩa - ngữ dụng học: Lyons (1977: 452) định nghĩa tình thái là "the speaker’s opinion or attitude towards the proposition that the sentence expresses or the situation that the proposition describes" (ý kiến hoặc thái độ của người nói đối với mệnh đề mà câu biểu thị hoặc tình huống mà mệnh đề miêu tả). Đồng thuận với quan điểm này, Coates (1983) nhấn mạnh yếu tố tính chủ quan (subjectivity), định vị tình thái chức phận là sự can thiệp của ý chí và quyền lực từ tác nhân phát ngôn.
• Trường phái phân loại tình thái ngoại tại - nội tại: van der Auwera & Plungian (1998: 81) đưa ra định nghĩa mang tính bước ngoặt: "Deontic modality is a cover term for a range of semantic notions such as ability, possibility, hypotheticality, obligation, and imperatives" (Tình thái chức phận là một thuật ngữ bao hàm nhiều khái niệm ngữ nghĩa như khả năng, khả năng xảy ra, tính giả định, nghĩa vụ và mệnh lệnh), đồng thời phân định tình thái chức phận là một nhánh con của tình thái ngoại tại đối với người tham gia (participant-external modality).
• Trường phái chức năng hệ thống: Halliday (1970, 1994) phân tách rạch ròi giữa biến thái tình thái (modalization - liên quan đến tính xác thực của thông tin) và điều biến tình thái (modulation - tương đương với deontic modality, chỉ nghĩa vụ và thiên hướng hành động).

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa cách phân định ranh giới giữa thức (mood) và tình thái (modality), cũng như việc xếp "tình thái trạng huống/năng động" (dynamic modality) nằm trong hay ngoài hệ thống tình thái chính quy (sự bất đồng giữa von Wright, 1951; Palmer, 1979; và Huddleston & Pullum, 2002).

Về mặt định vị nghiên cứu quốc tế, luận án đặt công trình trong sự so chiếu với các nghiên cứu loại hình học uy tín:

1. So sánh với nghiên cứu của Wymann (1994): Khảo sát cấu trúc tình thái trong tiếng Hàn và tiếng Nhật dựa trên hai trục tham số "khả năng - tất yếu" và "tình huống - nhận thức", luận án của Bùi Thị Đào kế thừa trục tham số ngữ nghĩa nhưng đi sâu hơn vào việc phân lập 11 phương tiện biểu đạt vi mô trong văn bản tự sự.
2. So sánh với nghiên cứu của Li (2004): Khi đối chiếu hệ thống tình thái tiếng Anh và tiếng Trung Quốc từ góc độ loại hình học qua các biến số cú pháp (phủ định, thể, thời, phong cách), luận án của Bùi Thị Đào tập trung chuyên biệt vào tiểu hệ thống tình thái chức phận và giải mã sâu sắc cơ chế bù trừ của hệ thống tiểu từ tình thái tiếng Việt trước sự thiếu hụt trợ động từ biến hình kiểu tiếng Anh.
3. So sánh với công trình của Palmer & Facchinetti (2003): Khi phân tích tương tác giữa thời, thể và tình thái trong ngữ liệu tiếng Hy Lạp (Hellenic National Corpus với hơn 650 trường hợp động từ tình thái), nghiên cứu của Bùi Thị Đào đã mở rộng phạm vi ra ngoài lớp động từ tình thái thuần túy để bao quát toàn bộ các lớp từ vựng, cú pháp và phương tiện tu từ.

Tại Việt Nam, các công trình của Cao Xuân Hạo (1991, 1999) về cấu trúc cú pháp câu tiếng Việt, Nguyễn Thị Lương (1996) về tiểu từ trong câu hỏi tiếng Việt theo lý thuyết hành vi ngôn ngữ của Searle (1975), và Nguyễn Văn Hiệp (2001, 2008) về cơ sở ngữ nghĩa - cú pháp của câu tiếng Việt đã đặt nền móng quan trọng. Luận án của Bùi Thị Đào đã định vị chính xác vị trí của mình: lấp đầy khoảng trống đối chiếu thực chứng song ngữ Anh - Việt về tình thái chức phận trên cơ sở ngữ liệu chuẩn mực.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và kiểm chứng thành công tính ứng dụng phổ quát của khung lý thuyết tình thái chức phận của Palmer (1986, 1994) vào một ngôn ngữ đơn lập như tiếng Việt. Bằng việc chứng minh rằng các khái niệm ngữ dụng - ngữ nghĩa trừu tượng có thể được chuyển hóa linh hoạt qua nhiều phương tiện hình thức phi trợ từ, nghiên cứu củng cố luận điểm của Bybee et al. (1994: 195): "Deontic modality is considered as a functional analysis of the communicative needs language that fulfill as a tool of social interaction... It thus seems extremely unlikely that a language would not possess at least some sort of very basic deontic system" (Tình thái chức phận là một phân tích chức năng về các nhu cầu giao tiếp mà ngôn ngữ đáp ứng như một công cụ tương tác xã hội... Do đó, dường như một ngôn ngữ không thể không sở hữu ít nhất một hệ thống tình thái chức phận rất cơ bản).

Mô hình phân loại tình thái chức phận trong luận án được cấu trúc hóa toàn diện thành ba trục chính:

1. Nhóm hành vi cam kết (Commissives): Thể hiện sự ràng buộc của người nói đối với việc thực hiện một mệnh đề trong tương lai (hứa hẹn, đe dọa, cam đoan).
2. Nhóm hành vi cầu khiến (Directives): Thể hiện nỗ lực của người nói nhằm định hướng, thúc đẩy hoặc ngăn cấm người nghe thực hiện hành động, bao gồm 7 tiểu loại:
   • Deliberatives (Thỉnh thị/Yêu cầu): Người nói hỏi ý kiến người nghe xem mình có nên thực hiện hành động hay không (ví dụ: "Shall I water the grass?" / "Mình sẽ đi chung xe với bạn nhé?").
   • Imperatives (Mệnh lệnh): Lệnh trực tiếp mang tính áp đặt quyền lực cao (ví dụ: "Stand still!" / "Hãy đứng yên!").
   • Jussives (Khuyến lệnh): Lệnh gián tiếp, nhượng bộ hoặc thỏa thuận, thường dùng cho ngôi thứ nhất số nhiều hoặc ngôi thứ ba (ví dụ: "Why don’t you pass me the salt?" / "Chúng ta nên dọn dẹp nhà cửa đi chứ").
   • Obligatives (Bắt buộc/Nghĩa vụ): Biểu thị tính tất yếu ngoại tại hoặc nội tại (ví dụ: "You must lock the door" / "Con phải đi học").
   • Permissives (Cho phép): Biểu thị tính khả thi được chuẩn thuận (ví dụ: "You may come inside" / "Chị có thể thức đến bao lâu tùy ý").
   • Precatives (Khẩn cầu/Thỉnh cầu): Yêu cầu lịch sự hoặc xin chỉ dẫn (ví dụ: "Would you please help me?" / "Xin hãy giúp tôi").
   • Prohibitives (Cấm đoán): Mệnh lệnh phủ định ngăn cản hành động (ví dụ: "Do not open this" / "Đừng/Không được hút thuốc lá").
3. Nhóm hành vi ý nguyện (Volitives): Biểu đạt ước muốn, hy vọng hoặc sự lo sợ của người phát ngôn, gồm 2 tiểu loại:
   • Optatives (Ước vọng/Mong mỏi): Ước muốn điều tốt đẹp hoặc khả thi diễn ra (ví dụ: "May he still be alive" / "Ước gì anh ấy còn sống").
   • Imprecatives (Phi ý nguyện/Nguyền rủa/Lo sợ): Mong muốn điều bất lợi xảy ra cho đối tượng hoặc bày tỏ nỗi bất an (ví dụ: "May he lose the race" / "Tôi sợ rằng anh ấy không tìm được đường").

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp một cách sáng tạo 11 phương tiện ngôn ngữ biểu đạt tình thái chức phận, cho phép bao quát từ các yếu tố ngữ pháp trung tâm đến các yếu tố ngữ dụng biên:

1. Trợ động từ tình thái (Modal auxiliaries/verbs): can, could, may, might, shall, will, should, must, ought to, need đối chiếu với phải, nên, cần, có thể, được, sẽ.
2. Động từ rào đón/giảm nhẹ (Hedge verbs): think, believe, suppose đối chiếu với nghĩ, tin, ngỡ, tưởng.
3. Động từ ngôn hành (Performative verbs): promise, order, allow, forbid, request đối chiếu với hứa, cam đoan, yêu cầu, cấm, xin.
4. Phó từ tình thái (Modal adverbs): certainly, perhaps, definitely, willingly đối chiếu với chắc chắn, có lẽ, nhất định.
5. Tính từ tình thái (Modal adjectives): necessary, possible, sure, probable đối chiếu với cần thiết, chắc chắn, bắt buộc.
6. Danh từ tình thái (Modal nouns): obligation, permission, duty, order, wish đối chiếu với nghĩa vụ, trách nhiệm, bổn phận, mệnh lệnh.
7. Tiểu từ tình thái cuối câu (Sentence-final particles): đặc trưng tiếng Việt như à, ư, hả, nhé, nha, nghen, đi, nào, chứ.
8. Từ tình thái (Modal words): các kết cấu tình thái tiếng Việt như phải chăng, biết đâu, hình như.
9. Thành ngữ tình thái (Modal idioms): had better, would rather đối chiếu với tốt hơn hết, thà rằng.
10. Hư từ/Từ đệm (Expletives): cấu trúc chủ ngữ giả It is... trong tiếng Anh và hư từ hãy, chớ, đừng, đi, nào trong tiếng Việt.
11. Câu điều kiện tình thái (Modal conditionals): cấu trúc If-clause kết hợp trợ từ tình thái và câu điều kiện biểu đạt hàm ý chức phận trong tiếng Việt (Nếu... thì phải/nên...).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan hiện thực phê phán (critical realism) và nguyên lý ngôn ngữ học chức năng thực nghiệm, lấy phương pháp Phân tích Đối chiếu (Contrastive Analysis - CA) làm trục xương sống theo định nghĩa kinh điển của Fisiak (1981: 1): "Contrastive linguistics is a sub-discipline of linguistics concerned with the comparison of two or more languages or subsystems of languages in order to determine both the differences and similarities between them" (Ngôn ngữ học đối chiếu là một phân ngành của ngôn ngữ học liên quan đến việc so sánh hai hoặc nhiều ngôn ngữ hoặc các tiểu hệ thống ngôn ngữ nhằm xác định cả những điểm tương đồng và khác biệt giữa chúng).

Nghiên cứu kết hợp hài hòa giữa tiếp cận định tính (mô tả, phân tích ngữ nghĩa - cú pháp chuyên sâu, giải nghĩa cấu trúc theo ngữ cảnh văn bản tự sự) và tiếp cận định lượng (thống kê tần số xuất hiện, quy đổi tỷ lệ phần trăm và so sánh phân bố tương đối giữa hai ngôn ngữ).

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Xây dựng ngữ liệu (Corpus Compilation): Ngữ liệu được thu thập từ nguồn tác phẩm truyện ngắn (e-books) xuất bản trong các thập niên 1980, 1990 và 2000, đảm bảo tính bản ngữ chuẩn xác và tính đương đại của ngôn ngữ tự nhiên. Thể loại truyện ngắn được lựa chọn vì mật độ xuất hiện dày đặc của các cuộc thoại tương tác nhân vật – môi trường phát sinh tình thái chức phận tự nhiên nhất (theo van Dijk, 1988).
2. Khai phá dữ liệu tự động bằng phần mềm chuyên dụng: Luận án sử dụng phần mềm TexSTAT-2 – công cụ phân tích ngữ liệu được McEnery & Wilson (1996) và McCarthy (2005, 2007) bảo chứng – để thực hiện thuật ngữ khớp chuỗi (string matching), phân tích dòng ngữ cảnh (concordance) và trích xuất ngữ cố định (collocation).
3. Mã hóa và kiểm định dữ liệu (Data Coding): Toàn bộ các câu trích xuất được gắn nhãn định danh logic nghiêm ngặt. Ví dụ: ECMAux1 (English Commissive Modal Auxiliary trích từ truyện số 1), VDMC36 (Vietnamese Directive Modal Conditional trích từ truyện số 36).
4. Quy trình Tam giác đạc (Triangulation): Dữ liệu ngữ liệu thực nghiệm được đối chiếu chéo với các ví dụ lý thuyết chuẩn mực của các nhà ngôn ngữ học đầu ngành (Palmer, Lyons, Cao Xuân Hạo, Nguyễn Văn Hiệp) nhằm kiểm soát độ tin cậy và giá trị nội tại (internal validity) của quá trình gán nhãn ngữ nghĩa.

Data và phân tích

• Tổng dung lượng ngữ liệu: 4.063.875 từ (Tiếng Anh: 2.060.389 từ; Tiếng Việt: 2.003.486 từ).
• Mẫu khảo sát tình thái chức phận chuyên sâu: 843 phát ngôn được phân tích vi mô:
  • Ngữ liệu tiếng Anh: 421 câu (378 câu tường thuật, 43 câu nghi vấn).
  • Ngữ liệu tiếng Việt: 422 câu (382 câu tường thuật, 40 câu nghi vấn).
• Quy trình phân tích biến lượng: Tần suất của 11 phương tiện biểu đạt tình thái được tổng hợp thành các bảng thống kê ma trận chéo, phản ánh phân bố xác suất của các phương tiện này trong việc hiện thực hóa các chức năng cam kết, cầu khiến và ý nguyện.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phân tích đối chiếu thực chứng đã làm sáng tỏ 4 phát hiện bước ngoặt:

1. Sự tương đồng về cấu trúc trong câu tường thuật và sự phân kỳ sâu sắc trong câu nghi vấn: Trong câu tường thuật, cả tiếng Anh và tiếng Việt đều có thể sử dụng linh hoạt các phương tiện từ vựng (động từ tình thái, tính từ, phó từ, động từ ngôn hành). Tuy nhiên, trong câu nghi vấn, tiếng Anh thể hiện tính nghiêm ngặt về cú pháp thông qua sự đảo vị trí của trợ động từ tình thái lên trước chủ ngữ (Subject - Auxiliary Inversion, ví dụ: "Shall I...?", "Could you...?"), trong khi tiếng Việt tuyệt đối không thay đổi trật tự từ cơ bản (Chủ ngữ - Vị ngữ - Tân ngữ) mà bắt buộc phải dựa vào hệ thống khuôn cấu trúc hỏi và tiểu từ tình thái cuối câu (có... không, phải không, nhé, à, ư, hả).
2. Cơ chế biểu đạt tính bắt buộc và cho phép (Obligatives & Permissives): Tiếng Anh sử dụng phổ biến các trợ động từ tình thái mang tính phổ quát cao như must, have to, should, ought to (cho nghĩa vụ) và may, can, could (cho sự cho phép). Ngược lại, tiếng Việt thể hiện tính đa trị ngữ nghĩa (polysemy) trong các từ như phải, nên, cần, được, có thể. Đáng chú ý, từ được/được phép trong tiếng Việt biểu đạt sự cho phép (permissive) ở vị trí tiền động từ ("Ông Quang được phép mua cái nhà" - Duffield, 1999), nhưng khi đặt ở cuối mệnh đề lại chuyển hóa sang biểu đạt tình thái năng động/năng lực (dynamic ability).
3. Sự khác biệt loại hình trong nhóm hành vi ý nguyện (Volitives): Trong khi tiếng Anh sở hữu các phương tiện chuyên biệt phân định ranh giới giữa mong muốn thực tế (real hope - dùng hope) và mong muốn phi thực tế (unreal wish - dùng wish kèm lùi thời ngữ pháp), tiếng Việt sử dụng các từ biểu đạt ý nguyện như ước, mong, hy vọng, muốn, giá như và phụ thuộc hoàn toàn vào ngữ cảnh hoặc các từ đệm liên kết để xác lập tính khả thi của sự tình. Đối với phân nhóm nguyền rủa/phi ý nguyện (imprecatives), tiếng Anh sử dụng hình thức đảo May ("May he lose...") hoặc rào đón phủ định ("I’m afraid he won’t..."), còn tiếng Việt sử dụng các kết cấu khẩu ngữ và tiểu từ biểu cảm.
4. Hệ thống bù trừ ngôn ngữ học (Linguistic Compensation Mechanism): Nghiên cứu chứng minh rằng sự vắng mặt của hình thái học biến tố (inflectional morphology) trong hệ thống động từ tiếng Việt không hề làm suy giảm năng lực biểu đạt các sắc thái tình thái chức phận tinh vi. Hệ thống tiểu từ ngữ khí cuối câu (nhé, nha, nghen, đi, nào, chứ) đóng vai trò như các chỉ tố ngữ dụng mạnh mẽ (pragmatic markers), đảm nhiệm chức năng làm dịu (softening) hoặc gia tăng hiệu lực tại lời (illocutionary force) của phát ngôn cầu khiến tương đương với hệ thống câu hỏi đuôi (tag questions) và trợ từ tình thái biến điệu trong tiếng Anh.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác thực tính tương thích của mô hình Palmer (1994) trên các ngôn ngữ không thuộc ngữ hệ Ấn-Âu, đóng góp dữ liệu quý báu cho ngành Loại hình học ngôn ngữ (Linguistic Typology).
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập một quy trình chuẩn mực về việc ứng dụng công cụ ngôn ngữ học ngữ liệu (Corpus Linguistics) vào nghiên cứu đối chiếu liên ngôn ngữ với các ngôn ngữ ít tài nguyên ngữ liệu chuẩn hóa như tiếng Việt.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn và sư phạm: Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo thiết yếu cho việc biên soạn giáo trình giảng dạy tiếng Anh như một ngoại ngữ (EFL) tại Việt Nam. Giúp người học nhận diện rõ hiện tượng chuyển di tiêu cực (negative transfer), khắc phục lỗi lạm dụng trợ động từ tình thái hoặc chuyển dịch máy móc các tiểu từ tiếng Việt sang tiếng Anh.
• Về công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Cung cấp các ma trận tương đương cú pháp - ngữ nghĩa hỗ trợ đắc lực cho việc xây dựng luật dịch máy (Rule-based MT), tinh chỉnh mô hình ngôn ngữ lớn (LLM prompt engineering) và nhận diện sắc thái cảm xúc (Sentiment Analysis) trong các hệ thống đối thoại đa ngữ.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu duy trì tính khách quan khoa học khi thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nội tại:

1. Giới hạn về ngữ điệu và phương tiện cận ngôn (Prosodic Elements): Do ngữ liệu hoàn toàn dựa trên văn bản viết (truyện ngắn), nghiên cứu chưa thể bao quát vai trò của ngữ điệu, trọng âm và cao độ – những yếu tố có tính quyết định đến hiệu lực tình thái trong giao tiếp nói trực tiếp (Palmer, 1986).
2. Giới hạn về thể loại văn bản (Genre Boundary): Ngữ liệu tập trung vào tác phẩm văn học tự sự đương đại (1980–2000). Các thể loại văn bản có tính chuẩn tắc tình thái chức phận cực cao như văn bản quy phạm pháp luật, diễn ngôn hành chính, hội thoại thương thuyết kinh doanh chưa được khảo sát đồng bộ.
3. Giới hạn kích thước mẫu nghi vấn: Mặc dù tổng dung lượng ngữ liệu vượt 4 triệu từ, số lượng câu nghi vấn mang tính tình thái chức phận được trích xuất (43 câu tiếng Anh, 40 câu tiếng Việt) vẫn tương đối khiêm tốn so với câu tường thuật, phản ánh đặc thù phân bố của thể loại truyện kể.

Định hướng nghiên cứu tiếp nối:

• Mở rộng phân tích đối chiếu tình thái chức phận trên ngữ liệu đa phương thức (multimodal corpus) và ngữ liệu khẩu ngữ tự nhiên (spoken corpus).
• Ứng dụng khung phân tích 11 phương tiện ngôn ngữ vào việc đánh giá tự động chất lượng dịch thuật Anh - Việt trong các hệ thống dịch máy nơ-ron (NMT).
• Khảo sát sự biến đổi diachronic (lịch đại) của các tiểu từ tình thái tiếng Việt từ thế kỷ XIX đến nay trong tương quan với quá trình tiếp xúc ngôn ngữ phương Tây.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của Bùi Thị Đào tạo ra ảnh hưởng học thuật sâu rộng và lâu dài:

• Tác động học thuật: Trở thành công trình tham chiếu kinh điển tại Việt Nam khi nghiên cứu về tình thái chức phận, truyền cảm hứng cho hàng chục luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ tiếp nối trong chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu.
• Tác động giáo dục và dịch thuật: Định hình lại phương pháp giảng dạy ngữ pháp ngữ dụng học tại các trường đại học ngoại ngữ hàng đầu tại Việt Nam (ULIS-VNU, USSH, HANU), cung cấp khung quy chiếu chuẩn xác cho các dịch giả văn học và pháp lý khi xử lý các cấu trúc tình thái nhạy cảm.
• Tầm vóc quốc tế: Đưa dữ liệu thực chứng tiếng Việt tham gia vào diễn đàn ngôn ngữ học quốc tế, làm phong phú thêm kho tàng tri thức về tình thái học của các ngôn ngữ khu vực Đông Nam Á.

Đối tượng hưởng lợi

1. Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu đối chiếu mẫu mực, từ khâu thiết kế khung lý thuyết, vận hành công cụ ngữ liệu TexSTAT-2 đến kỹ thuật xử lý và định lượng dữ liệu.
2. Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học: Sở hữu bộ tài liệu đối chiếu chi tiết về 11 phương tiện biểu đạt tình thái và 9 tiểu loại tình thái chức phận phục vụ giảng dạy các học phần Ngữ nghĩa học, Ngữ dụng học và Ngôn ngữ học đối chiếu.
3. Biên phiên dịch viên chuyên nghiệp: Nắm vững các cấu trúc tương đương chức năng giữa tiếng Anh và tiếng Việt, tránh các bẫy dịch thuật ngữ pháp hình thức, đặc biệt trong việc chuyển tải các sắc thái mệnh lệnh, cam kết và thỉnh cầu.
4. Chuyên gia phát triển công nghệ ngôn ngữ (NLP Engineers): Sử dụng các quy tắc đối sánh và phân loại tình thái để gán nhãn dữ liệu huấn luyện (annotation data) cho các mô hình AI hiểu ngôn ngữ tự nhiên.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc vận dụng và hệ thống hóa thành công khung lý thuyết tình thái chức phận của Palmer (1994) và Lyons (1977) để thiết lập một ma trận 11 phương tiện ngôn ngữ biểu đạt tình thái toàn diện cho tiếng Việt – một ngôn ngữ đơn lập không có hình thái biến tố trợ động từ như tiếng Anh. Nghiên cứu đã chứng minh cơ chế tương đương chức năng (functional equivalence) hoàn hảo giữa hệ thống trợ động từ/thức ngữ pháp tiếng Anh và hệ thống kết hợp động từ tình thái + tiểu từ ngữ khí cuối câu trong tiếng Việt.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu tiền nhiệm quốc tế là gì? Trả lời: So với công trình của Wymann (1994) trên tiếng Hàn/Nhật (chỉ dừng ở phân loại vĩ mô 2 trục tham số) hay công trình của Li (2004) trên tiếng Trung (chủ yếu dựa trên các câu ví dụ rời rạc mang tính trực giác), luận án của Bùi Thị Đào là công trình tiên phong kết hợp triệt để phương pháp ngôn ngữ học ngữ liệu (Corpus Linguistics với hơn 4 triệu từ) sử dụng phần mềm TexSTAT-2 với phân tích diễn ngôn ngữ cảnh thực tế trong văn bản tự sự để định lượng chính xác tần suất và phân bố của từng phương tiện vi mô.

3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ nhất về mặt dữ liệu thực chứng? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là sự tương phản cấu trúc tuyệt đối trong phát ngôn nghi vấn mang tính cầu khiến (directives in interrogatives). Trong khi tiếng Anh biến đổi trật tự cú pháp nghiêm ngặt (inversion), tiếng Việt duy trì cấu trúc trần thuật cố định 100% và dồn toàn bộ chức năng biểu đạt tình thái, mức độ lịch sự và hiệu lực tại lời vào các tiểu từ tình thái cuối câu (nhé, nha, nghen, chứ, à). Điều này chứng minh tiểu từ tiếng Việt không phải là yếu tố phụ trợ tùy chọn mà là thành tố ngữ pháp - ngữ dụng bắt buộc để định hình loại câu tình thái.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Trả lời: Có. Luận án xây dựng quy trình tái lập hoàn chỉnh gồm 4 bước: (1) Tiêu chí tuyển chọn văn bản ngữ liệu (truyện ngắn bản ngữ 1980–2000), (2) Bảng từ khóa khớp chuỗi (string matching list) cho 11 lớp phương tiện trên TexSTAT-2, (3) Hệ thống mã hóa định danh ký hiệu thống nhất (như ECMAux, VDMC), và (4) Bảng phụ lục chi tiết liệt kê xuất xứ toàn bộ 100 tác phẩm ngữ liệu cùng ngữ cảnh trích dẫn câu.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) mở ra từ luận án gồm những gì? Trả lời: Luận án vạch ra lộ trình 3 giai đoạn: (1) Mở rộng xây dựng bộ ngữ liệu song song Anh - Việt chuyên sâu về tình thái chức phận trong văn bản pháp lý và ngoại giao, (2) Khảo sát thực nghiệm đối chiếu ngữ điệu tình thái trong khẩu ngữ thông qua phân tích âm học thực nghiệm (acoustics), (3) Tích hợp tri thức tình thái vào hệ thống đánh giá tự động bản dịch máy và nâng cao năng lực thấu hiểu ngữ dụng của các mô hình trí tuệ nhân tạo tạo sinh.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Bùi Thị Đào là một công trình khoa học mẫu mực, kết tinh giá trị học thuật cao trong lĩnh vực ngôn ngữ học đối chiếu Anh – Việt. Tổng kết những đóng góp mang tính nền tảng của công trình:

1. Hệ thống hóa toàn diện diện mạo tình thái chức phận: Xác lập bảng phân loại chi tiết gồm 3 nhóm chính (cam kết, cầu khiến, ý nguyện) và 9 tiểu loại chức năng ngữ nghĩa trong hai ngôn ngữ.
2. Xây dựng khung phân tích 11 phương tiện ngôn ngữ: Nhận diện và mô tả cặn kẽ toàn bộ các phương tiện từ vựng, cú pháp, hư từ và tiểu từ biểu đạt tình thái chức phận trong câu tường thuật và câu hỏi.
3. Quy mô ngữ liệu thực chứng chuẩn xác: Thực hiện đối chiếu trên bộ ngữ liệu quy chuẩn hơn 4.000.000 từ từ 100 tác phẩm truyện ngắn, xử lý qua phần mềm chuyên dụng TexSTAT-2.
4. Làm sáng tỏ cơ chế bù trừ loại hình học: Khẳng định vai trò cấu trúc và ngữ dụng độc sinh của hệ thống tiểu từ tình thái cuối câu tiếng Việt trong việc tương đương hóa các giá trị ngữ pháp của trợ từ biến hình tiếng Anh.
5. Cung cấp hàm ý ứng dụng sâu sắc: Mở ra những chỉ dẫn thực tiễn vô giá cho công tác dịch thuật chuyên nghiệp, biên soạn giáo trình giảng dạy ngoại ngữ và phát triển công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên đa ngữ.

Công trình không chỉ hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đã đề ra mà còn xác lập một chuẩn mực phương pháp luận vững chắc, khẳng định vị thế của ngôn ngữ học đối chiếu Việt Nam trong dòng chảy học thuật quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

VIETNAM NATIONAL UNIVERSITY, HANOI UNIVERSITY OF LANGUAGES AND INTERNATIONAL STUDIES  BÙI THỊ ĐÀO A STUDY ON DEONTIC MODALITY EXPRESSING MEANS IN ENGLISH AND VIETNAMESE DECLARATIVE AND INTERROGATIVE SENTENCES (NGHIÊN CỨU CÁC PHƯƠNG TIỆN DIỂN ĐẠT TÌNH THÁI CHỨC PHẬN TRONG CÂU TƯỜNG THUẬT VÀ CÂU HỎI TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT) Field: English Linguistics Code: 62.01 A dissertation submitted in total fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Linguistics at Vietnam National University, Hanoi Supervisors: 1. Tran Huu Manh 2. Nguyen Duc Hoat HANOI, February 2014 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] VIETNAM NATIONAL UNIVERSITY, HANOI UNIVERSITY OF LANGUAGES AND INTERNATIONAL STUDIES  BÙI THỊ ĐÀO A STUDY ON DEONTIC MODALITY EXPRESSING MEANS IN ENGLISH AND VIETNAMESE DECLARATIVE AND INTERROGATIVE SENTENCES (NGHIÊN CỨU CÁC PHƯƠNG TIỆN DIỂN ĐẠT TÌNH THÁI CHỨC PHẬN TRONG CÂU TƯỜNG THUẬT VÀ CÂU HỎI TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT) Field: English Linguistics Code: 62.01 A dissertation submitted in total fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Linguistics at Vietnam National University, Hanoi HANOI, February 2014 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CERTIFICATE OF ORIGINALITY A dissertation submitted in total fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Linguistics at Vietnam National University, Hanoi Hanoi, February 2014 Bùi Thị Đào i TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ACKNOWLEDGMENTS I would like to express my thanks to Prof. Dr Nguyễn Hòa, Assoc.

Lê Hùng Tiến who awoke in me the interest in language, provided me with a basic knowledge of linguistics and advised me to take it seriously in my academic study. To my supervisors, Prof. Trần Hữu Mạnh and Dr. Nguyễn Đức Hoạt, I gratefully acknowledge a special indebtedness and sincere thanks for their insightful comments, kind- hearted guidance and knowledgeable suggestions.

My deepest gratitude also goes to Prof. Hoàng Vân Vân, Assoc. Phan Văn Quế, Dr. Đỗ Tuấn Minh, Dr.

Kiều Thị Thu Hương, Dr. Đỗ Thanh Hà, Dr. Hà Cẩm Tâm for their enthusiastic support and invaluable remarks on my initial proposal. Their comments significantly contributed to improving the quality of this research.

I am particularly indebted to Assoc. Vũ Thị Thanh Hương, Prof. Nguyễn Văn Hiệp, Assoc. Tôn Nữ Mỹ Nhật, Dr.

Nguyễn Huy Kỷ, who generously shared the views and materials during the process of preparing this research. I have also greatly benefited from discussions with them. I take this opportunity to thank all the lecturers and members at CFL - VNU, Hanoi for their whole hearted support and guidance. Thanks are also due to my colleagues, friends for their great support and encouragement throughout my study.

My special thanks and love go to my parents, my husband, my daughter and son, my brother and sisters who have supported me in the completion of this dissertation. ii TIEU LUAN MOI download : [e-mail] TABLE OF CONTENTS INTRODUCTION 1 1. Background to the study 2 2. Aim of the study 3 3.

Scope of the study 3 4. Methods of the study 5 4. Data collection procedures 6 4. Description of corpus 6 4.

Compilation of a corpus procedure 7 4. Describing the data 9 4. Comparing the two sources of data 9 5. Structure of the study 11 CHAPTER I 12 LITERATURE REVIEW 1.

Historical perspectives of modality 12 1. Definitions and different viewpoints 16 1. Types of modality 21 1. Definitions and various viewpoints 24 1.

Types of deontic modality 26 1. Types of deontic modality in English 28 1. Types of deontic modality in Vietnamese 37 1. Permissives (cho phép) 41 iii TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Summary 45 CHAPTER 2 COMMISSIVES AND VOLITIVES IN ENGLISH AND VIETNAMESE 46 2. Commissives in English and Vietnamese 47 2. Modal verbs in English and Vietnamese commisives 47 2. Hedge verbs in English and Vietnamese commissives 53 2.

Performative verbs in English and Vietnamese commisives 56 2. Modal adverbs in English and Vietnamese commisives 60 2. Modal adjectives in English and Vietnamese commisives 63 2. Expletives in English and Vietnamese commisives 66 2.

Modal conditionals in English and Vietnamese commisives 68 2. Volitives in English and Vietnamese 73 2. Summary 77 CHAPTER 3 DIRECTIVES IN ENGLISH AND VIETNAMESE 80 3. Modal verbs in English and Vietnamese directives 80 3.

Hedge verbs in English and Vietnamese directives 102 3. Semantic features 102 iv TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Performative verbs in English and Vietnamese directives 104 3. Modal adverbs in English and Vietnamese directives 116 3.

Modal adjectives in English and Vietnamese directives 118 3. Modal nouns in English and Vietnamese directives 120 3. Modal idioms in English and Vietnamese directives 129 3. Expletives in English and Vietnamese directives 133 3.

Modal conditionals in English and Vietnamese directives 135 3. Summary 139 CHAPTER CONCLUSIONS 142 6. Limitations of the study 149 5. Suggestions for further research 150 REFERENCES i APPENDIX A x APPENDIX B xxv v TIEU LUAN MOI download : [e-mail] LIST OF FIGURES Fig.

Types of modality 12 Fig. A spatial model tense, aspect and modality 17 Fig. Description of modality 19 Fig. Set model for modal verbs, auxiliary verbs and verbs 47 Fig.

String matching of WILL in the English corpus 50 Fig. String matching of SHALL in the English corpus 51 Fig. String matching of WOULD in the English corpus 52 Fig. String matching of SẼ in the Vietnamese corpus 53 Fig.

String matching of THINK in the English corpus 56 Fig. String matching of PROMISE in the English corpus 59 Fig. String matching of CERTAINLY in the English corpus 62 Fig. String matching of PROBABLE in the English corpus 65 Fig.

String matching of SURE in the English corpus 65 Fig. String matching of IT in the English corpus 67 Fig. String matching of IF in the English corpus 70 Fig. A distribution of linguistic means of expressing commisives in English 71 Fig.

A distribution of linguistic means of expressing commisives in Vietnamese 72 Fig. A contrastive analysis of commissives in English and Vietnamese 72 Fig. A distribution of linguistic means of expressing volitives in English 74 Fig. String matching of HOPE in the English corpus 75 Fig.

String matching of WISH in the English corpus 75 Fig. A contrastive analysis of volitives in English and Vietnamese 76 Fig. String matching of MUST in the English corpus 86 Fig. String matching of HAVE TO in the English corpus 86 Fig.

String matching of HAD TO in the English corpus 86 Fig. String matching of PHẢI in the Vietnamese corpus 88 Fig. String matching of WOULD in the English corpus 89 Fig. String matching of MUỐN in the Vietnamese corpus 90 Fig.

String matching of MAY in the English corpus 91 Fig. String matching of MIGHT in the English corpus 91 Fig. String matching of CÓ LẼ in the Vietnamese corpus 92 Fig. String matching of SHOULD in the English corpus 94 Fig.

String matching of OUGHT TO in the English corpus 94 Fig. String matching of NÊN in the Vietnamese corpus 95 Fig. String matching of CAN in the English corpus 96 Fig. String matching of COULD in the English corpus 97 Fig.

String matching of CÓ THỂ in the Vietnamese corpus 98 Fig. String matching of NEED in the English corpus 98 Fig. String matching of CẦN in the Vietnamese corpus 99 Fig. A distribution of linguistic means of expressing directives in English 137 Fig.

A distribution of linguistic means of expressing directives in Vietnamese 138 Fig. A contrastive analysis of directive expressions in English and Vietnamese 139 vi TIEU LUAN MOI download : [e-mail] LIST OF TABLES Table 1. Types of modality 23 Table 1. Palmer’s theoretical framework for deontic modality 27 Table 1.

Means of expressing deontic modality in English and Vietnamese 44 Table 3. Types of English modal verbs 81 Table 3. Directives in the interrogatives in English and Vietnamese 84 Table 3. Directives in the declaratives in English and Vietnamese 84 Table 3.

The distribution of modal verbs in English and Vietnamese 100 Table 3. The distribution of hedge verbs in English and Vietnamese 102 Table 3. The distribution of performative verbs in English and Vietnamese 106 Table 3. Distribution of Vietnamese modal words 114 Table 3.

The distribution of modal adverbs in English and Vietnamese 117 Table 3. The distribution of modal adjectives in English and Vietnamese 119 Table 3. Distribution of Vietnamese particles 126 Table 3. The distribution of modal idioms in English and Vietnamese 132 Table 3.

The distribution of Expletives in English and Vietnamese 134 Table 3. The distribution of modal conditionals in English and Vietnamese 135 vii TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ABBREVIATIONS The following abbreviations are used chiefly in glossed language data examples: Ibid the same author/ resources Aux auxiliary S subject Mod modal verb V verb O object MW modal word HV hedge verb VP verb phrase MN modal noun C commissive D directive V volitive ECMAux1 English commissive modal auxiliary in English story 1 ECMAux4 English commissive modal auxiliary in English story 2 ECPV18 English performative verbs in English story 8 CADV23 English modal adverbs in English story 23 ECADJ34 English commissive adjective in English story 34 ECE15 English commissive expletives in English story 15 ECMC34 English commissive modal conditionals in English story 34 EDMAux4 English directive modal auxiliary in English story 4 EDHV4 English directive hedge verbs in English story 4 EDPV31 English directive performative verbs in English story 31 EDAdv25 English directive modal adverbs in English story 25 EDAdj23 English directive modal adjective in English story 23 EDMN35 English directive modal nouns in English story 35 EDP18 English directive particles in English story 18 EDMI12 English directive modal idioms in English story 12 EDMC23 English directive modal conditionals English story 23 EV2 English volitives in English story 2 VCMAux1 Vietnamese commissive modal auxiliary in Vietnamese story 1 VCPV1 Vietnamese commissive performative verbs in Vietnamese story 1 VCMC1 Vietnamese commissive modal conditionals in Vietnamese story 11 VDMAux5 Vietnamese directive modal auxiliary in Vietnamese story 5 VDPV8 Vietnamese directive performative verbs in Vietnamese story 8 VDMW42 Vietnamese directive modal words in Vietnamese story 42 VDAdv22 Vietnamese directive modal adverbs in Vietnamese story 22 (VDMN10) Vietnamese directive modal nouns in Vietnamese story 10 VDP8 Vietnamese directive particles in Vietnamese story 8 VDMI14 Vietnamese directive modal idioms in Vietnamese story 14 VDE17 Vietnamese directive expletives in Vietnamese story 17 VDMC36 Vietnamese Directive Modal Conditionals in Vietnamese story 36 EV26 Vietnamese Volitive in Vietnamese story 26 viii TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ABSTRACT This research is an attempt to identify, describe, compare and contrast various linguistic means of expressing deontic modality in English and Vietnamese within the theoretical frameworks and typological studies by pioneering linguists, both foreign and Vietnamese, on deontic modality. This study is both descriptive and contrastive in nature. Its main aims are to identify, describe and compare the various linguistic resources available in English and Vietnamese in indicating deontic modality and its three main types i.

commissives, volitives, directives, and their sub-types. The main data used in this research are taken from the two corpora (421 declarative and interrogative sentences in English), built on 50 English stories, a total of 2.389 words and (422 declarative and interrogative sentences in Vietnamese) in 50 Vietnamese stories, a total of 2. The data collected are then qualitatively and quantitatively analyzed to show similarities and differences in terms of syntactic - semantic features and equivalences and non- equivalences in the use of linguistic means to express deontic modality in English as a source language and Vietnamese as a language of reference. Statistics also show the frequencies of occurrences of various linguistic means in the respective languages to show their relative importance in expressing deontic modality in the two languages under study.

Research findings show that while English and Vietnamese share some main linguistic devices i., modal verbs, adjectives, adverbs, hedge verbs, etc.