Nghiên cứu đặc điểm tiếng kêu và phân bố của vượn đen má vàng phía bắc nomascus annamensis tại khu bảo tồn thiên nhiên ngọc linh tỉnh quảng nam

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu đặc điểm tiếng kêu và phân bố của vượn đen má vàng phía bắc nomascus annamensis tại khu, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Dương Mạnh Tùng
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng và môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu tiếng kêu và phân bố vượn đen má vàng tại Ngọc Linh
• Loại tài liệu: khóa luận
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Quảng Nam

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Phân loại học thú linh trưởng Việt Nam
• 1.2. Họ vượn – Hylobatidae
• 1.3. Một số đặc điểm của giống Nomascus
• 1.4. Một số đặc điểm của Vượn đen má vàng phía bắc
• 1.4.1. Vượn đen má vàng phía bắc trên thế giới
• 1.4.2. Vượn đen má vàng phía bắc tại Việt Nam
• 1.4.3. Vượn đen má vàng phía bắc tại khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.4.2. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp
• 2.4.3. Phương pháp xử lý số liệu nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN – KINH TẾ, XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Thổ nhưỡng
• 3.1.2. Tài nguyên động thực vật rừng
• 3.2. Khái quát đặc điểm dân sinh và KTXH
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm tiếng kêu của Vượn đen má vàng phía Bắc tại KBTTN Ngọc Linh (Quảng Nam)
• 4.1.1. Tiếng kêu của cá thể Vượn đực
• 4.1.2. Tiếng kêu của cá thể Vượn cái
• 4.1.3. Thời gian kêu
• 4.1.4. Thời gian Vượn đen má vàng phía bắc phát ra tiếng kêu trong ngày
• 4.2. Vùng phân bố của Vượn đen má vàng phía bắc (Nomascus annamensis) tại KBTTN Ngọc Linh tỉnh Quảng Nam
• 4.3. Đề xuất giải pháp bảo tồn Vượn đen má vàng phía bắc tại KBTTN Ngọc Linh (Quảng Nam)
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu tiếng kêu vượn đen má vàng

Nghiên cứu tiếng kêu và phân bố của vượn đen má vàng tại Ngọc Linh là một chủ đề quan trọng trong bảo tồn động vật hoang dã. Loài vượn này, với tên khoa học là Nomascus annamensis, đang đối mặt với nhiều thách thức trong môi trường sống tự nhiên. Việc hiểu rõ về tiếng kêu và phân bố của chúng không chỉ giúp bảo tồn mà còn nâng cao nhận thức về đa dạng sinh học tại khu vực này.

1.1. Đặc điểm sinh học của vượn đen má vàng

Vượn đen má vàng có những đặc điểm sinh học độc đáo, bao gồm màu sắc lông và cấu trúc xã hội. Chúng thường sống theo bầy và có tiếng kêu đặc trưng, giúp nhận diện và giao tiếp trong tự nhiên.

1.2. Tình trạng bảo tồn vượn đen má vàng tại Ngọc Linh

Tình trạng bảo tồn của vượn đen má vàng tại Ngọc Linh đang gặp nhiều khó khăn do mất môi trường sống và săn bắt trái phép. Việc nghiên cứu và bảo tồn loài này là cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học.

II. Thách thức trong nghiên cứu tiếng kêu vượn đen má vàng

Nghiên cứu tiếng kêu của vượn đen má vàng gặp nhiều thách thức, từ việc thu thập dữ liệu đến phân tích âm thanh. Các yếu tố như môi trường sống, thời tiết và hành vi của loài đều ảnh hưởng đến kết quả nghiên cứu.

2.1. Khó khăn trong việc thu thập dữ liệu âm thanh

Việc thu thập dữ liệu âm thanh từ vượn đen má vàng đòi hỏi kỹ thuật cao và sự kiên nhẫn. Nhiều yếu tố như tiếng ồn từ môi trường xung quanh có thể làm ảnh hưởng đến chất lượng dữ liệu.

2.2. Phân tích âm thanh và ý nghĩa của tiếng kêu

Phân tích âm thanh của vượn đen má vàng giúp hiểu rõ hơn về hành vi và giao tiếp của chúng. Mỗi tiếng kêu có thể mang ý nghĩa khác nhau, từ cảnh báo đến thu hút bạn tình.

III. Phương pháp nghiên cứu tiếng kêu vượn đen má vàng

Để nghiên cứu tiếng kêu của vượn đen má vàng, các phương pháp hiện đại như ghi âm và phân tích âm thanh được áp dụng. Những phương pháp này giúp thu thập dữ liệu chính xác và đáng tin cậy.

3.1. Ghi âm và phân tích dữ liệu

Ghi âm tiếng kêu của vượn đen má vàng được thực hiện trong môi trường tự nhiên. Dữ liệu sau đó được phân tích bằng phần mềm chuyên dụng để xác định các đặc điểm âm học.

3.2. Nghiên cứu hành vi và môi trường sống

Nghiên cứu hành vi của vượn đen má vàng trong môi trường sống tự nhiên giúp hiểu rõ hơn về cách chúng tương tác và thích nghi với môi trường xung quanh.

IV. Kết quả nghiên cứu tiếng kêu vượn đen má vàng tại Ngọc Linh

Kết quả nghiên cứu cho thấy tiếng kêu của vượn đen má vàng có sự khác biệt rõ rệt giữa các cá thể và quần thể khác nhau. Những phát hiện này có thể giúp cải thiện các biện pháp bảo tồn cho loài này.

4.1. Đặc điểm âm học của tiếng kêu

Các đặc điểm âm học của tiếng kêu vượn đen má vàng cho thấy sự đa dạng trong cách giao tiếp của chúng. Những âm thanh này không chỉ phục vụ cho việc giao tiếp mà còn có vai trò trong việc xác định lãnh thổ.

4.2. Phân bố và số lượng cá thể

Phân bố của vượn đen má vàng tại Ngọc Linh cho thấy sự tập trung ở những khu vực rừng nguyên sinh. Số lượng cá thể hiện tại đang giảm sút do nhiều yếu tố tác động từ con người.

V. Giải pháp bảo tồn vượn đen má vàng tại Ngọc Linh

Để bảo tồn vượn đen má vàng, cần có các giải pháp đồng bộ từ bảo vệ môi trường sống đến nâng cao nhận thức cộng đồng. Các chương trình giáo dục và bảo tồn cần được triển khai rộng rãi.

5.1. Bảo vệ môi trường sống tự nhiên

Bảo vệ môi trường sống tự nhiên là yếu tố quan trọng trong việc bảo tồn vượn đen má vàng. Cần có các biện pháp ngăn chặn khai thác rừng và bảo vệ các khu vực sinh sống của chúng.

5.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức

Giáo dục cộng đồng về giá trị của vượn đen má vàng và tầm quan trọng của việc bảo tồn loài này là rất cần thiết. Các chương trình nâng cao nhận thức có thể giúp giảm thiểu các hành vi tiêu cực đối với động vật hoang dã.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai cho vượn đen má vàng

Nghiên cứu tiếng kêu và phân bố của vượn đen má vàng tại Ngọc Linh đã cung cấp nhiều thông tin quý giá cho công tác bảo tồn. Tương lai của loài này phụ thuộc vào các nỗ lực bảo tồn và nghiên cứu liên tục.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo về vượn đen má vàng cần được thực hiện để theo dõi tình trạng và số lượng cá thể. Điều này sẽ giúp đưa ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả hơn.

6.2. Hướng đi mới trong bảo tồn động vật hoang dã

Các hướng đi mới trong bảo tồn động vật hoang dã cần được xem xét, bao gồm việc hợp tác với các tổ chức quốc tế và phát triển các chương trình bảo tồn bền vững.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Việt Nam được cộng đồng quốc tế công nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu thế giới, sở hữu hơn 300 loài thú và là sinh cảnh quan trọng của 6 loài vượn thuộc giống Vượn mào (Nomascus, họ Hylobatidae). Tuy nhiên, theo các báo cáo bảo tồn linh trưởng Đông Dương, quần thể vượn tự nhiên đã suy giảm nghiêm trọng trong thập kỷ qua do diện tích rừng nguyên sinh bị thu hẹp, tình trạng săn bắt thương mại và phân mảnh sinh cảnh bởi hạ tầng giao thông, thủy điện.

Loài Vượn đen má vàng phía Bắc (Nomascus annamensis) – được tách biệt thành loài mới vào năm 2010 dựa trên phân tích di truyền học phân tử và âm sinh học (Bioacoustics) – hiện được xếp vào nhóm Nguy cấp (Endangered - EN) trong Danh lục Đỏ IUCN. Tại Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Ngọc Linh, tỉnh Quảng Nam (diện tích 18.430 ha, độ dốc địa hình 40–65°, đai cao từ 150 m đến 2.598 m), các dữ liệu nền về đặc điểm tiếng kêu, cấu trúc đàn và ranh giới phân bố không gian của Nomascus annamensis vẫn còn khoảng trống lớn, gây cản trở cho công tác quản lý và hoạch định phương án bảo tồn thực thi.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|                      MỤC TIÊU VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU                         |
+-----------------------------------------------------------------------------+
| 1. Định lượng đặc tính âm sinh học của cá thể đực (Male call) và cá thể    |
|    cái (Great call) qua các thông số: F_max, F_min, chu kỳ, thời lượng.     |
| 2. Xác lập bản đồ phân bố đàn dựa trên cự ly truyền âm (1,0 - 1,5 km) và   |
|    mô hình xử lý không gian GIS (ArcGIS 10.8 / MapInfo 12.0).               |
| 3. Xây dựng ma trận rủi ro sinh thái và giải pháp quản lý rừng đặc dụng.   |
|                                                                             |
| Phạm vi: 18 trạm đo âm học tại 4 xã trọng điểm: Trà Leng, Trà Linh,        |
|          Trà Tập, Trà Nam thuộc vùng lõi KBTTN Ngọc Linh (Quảng Nam).       |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Dự án áp dụng phương pháp Giám sát Âm thanh Thụ động (Passive Acoustic Monitoring - PAM) kết hợp hệ thống thông tin địa lý (GIS) nhằm thu thập dữ liệu khách quan, không xâm lấn, loại bỏ hoàn toàn các sai số do quan sát trực quan trong điều kiện địa hình chia cắt phức tạp.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước khi ứng dụng thiết bị ghi âm tự động và phân tích phổ âm (Spectrogram), việc khảo sát linh trưởng tại các vùng núi cao miền Trung chủ yếu dựa vào quan sát trực tiếp hoặc lắng nghe thủ công.

Tiêu chí so sánh	Phương pháp Quan sát tuyến (Line Transect)	Phương pháp Lắng nghe thủ công tại điểm	Giải pháp Giám sát Âm thanh Thụ động (PAM)
Độ chính xác định lượng	Thấp (bị che khuất bởi tán rừng tầng cao >15m)	Trung bình (phụ thuộc thính giác người nghe)	Rất cao (ghi nhận số hóa dải tần chính xác)
Chi phí nhân lực & an toàn	Tốn kém, nguy hiểm trên địa hình dốc >45°	Cần điều tra viên túc trực liên tục từ 4h sáng	Tối ưu; 3 trạm SM3 kiểm soát 18 điểm khảo sát
Tính khách quan dữ liệu	Không lưu trữ được dữ liệu thô để kiểm chứng	Ghi chép nhật ký chủ quan	File âm thanh số hóa (.WAV), lưu trữ vĩnh viễn
Khả năng phân biệt loài	Dễ nhầm lẫn giữa N. annamensis & N. gabriellae	Khó phân tích chi tiết các nốt và hòa âm	Tách biệt phổ âm chi tiết trên phần mềm chuyên dụng

+-----------------------------------------------------------------------+
|                 MA TRẬN YÊU CẦU NGHIÊN CỨU (MoSCoW)                  |
+-----------------------------------------------------------------------+
| [M] MUST HAVE:                                                        |
|   - Tách biệt phổ âm cá thể đực, cá thể cái và bán trưởng thành.      |
|   - Định vị tọa độ GPS 18 điểm đặt máy và lập bản đồ phân bố.         |
|   - Đánh giá tần suất phát âm thanh trong khung giờ 04:00 - 08:00.    |
| [S] SHOULD HAVE:                                                      |
|   - Tương quan dải cao độ (>1000m) với mật độ bắt gặp đàn vượn.       |
|   - Đánh giá áp lực săn bắt từ cộng đồng bản địa (Xê Đăng, Cà Dông). |
| [C] COULD HAVE:                                                       |
|   - Xây dựng script tiền xử lý tự động lọc tạp âm gió, suối.          |
| [W] WON'T HAVE THIS TIME:                                             |
|   - Định danh cá thể chính xác qua thuật toán học máy phân lớp giọng. |
+-----------------------------------------------------------------------+

Thiết kế hệ thống

Quy trình kỹ thuật của hệ thống giám sát và phân tích âm sinh học được thiết kế tuần tự qua 4 phân hệ chính:

[Máy ghi âm SM3 / Rừng tự nhiên]
[Tiền xử lý tín hiệu số & Lọc dải thông (Bandpass Filter 0.3 - 5.0 kHz)]
[Phân tích Phổ âm chuyên sâu trên Raven Pro 1.5]
[Tích hợp Không gian GIS (ArcMap / ArcGIS 10.8)]

• Phần cứng thu nhận tín hiệu: Thiết bị ghi âm chuyên dụng Wildlife Acoustics Song Meter SM3, micro định hướng độ nhạy cao, chuẩn bảo vệ môi trường IP67, nguồn pin D-cell đáp ứng chu kỳ ghi âm liên tục.
• Phần mềm xử lý & phân tích: Raven Pro 1.5 (Cornell Lab of Ornithology), thuật toán biến đổi Fourier nhanh (Fast Fourier Transform - FFT), kích thước khung (Window Size) 512 samples, bước nhảy thời gian (Hop Size) 256 samples, thang màu Hanning window.
• Hệ thống xử lý không gian: ArcGIS 10.8, MapInfo 12.0, hệ quy chiếu VN-2000 / UTM Zone 48N, định vị thực địa bằng thiết bị Garmin GPSMAP 64s.

Biểu thức toán học xác định phổ công suất âm thanh $P(t, f)$ từ tín hiệu sóng âm $x(t)$:

$$S(t, f) = \int_{-\infty}^{\infty} x(\tau) w(\tau - t) e^{-j 2 \pi f \tau} d\tau$$

$$P(t, f) = |S(t, f)|^2$$

Trong đó $w(\tau - t)$ là hàm cửa sổ Hanning nhằm triệt tiêu hiện tượng rò rỉ phổ (spectral leakage).

Methodology

Nghiên cứu áp dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp điều tra xã hội học định hướng (PRA) và thực nghiệm âm sinh học ngoài hiện trường:

1. Giai đoạn 1 - Khảo sát sơ bộ & Thiết lập trạm: Thiết lập 6 lán trại dã ngoại, phỏng vấn có cấu trúc 45 cán bộ kiểm lâm và thợ săn địa phương để khoanh vùng sinh cảnh mục tiêu. Bố trí 18 điểm đặt máy ghi âm trên các dông núi và đỉnh cao (độ cao từ 800 m đến 1.700 m), đảm bảo khoảng cách giữa các trạm tối thiểu 1.000 m để tránh trùng lặp ghi nhận âm thanh từ một đàn.
2. Giai đoạn 2 - Thu thập dữ liệu thực địa: 3 máy ghi âm SM3 hoạt động tự động trong khung giờ vàng của tập tính hót bầy (04:00 - 08:00 sáng) liên tục trong 4 tháng (từ 15/01/2017 đến 11/05/2017). Thẻ nhớ SDXC và pin được kiểm tra, thay thế luân phiên theo chu kỳ 48 giờ.
3. Giai đoạn 3 - Xử lý nội nghiệp: Số hóa toàn bộ tín hiệu, trích xuất tham số tần số cực đại ($F_{max}$), tần số cực tiểu ($F_{min}$), độ dài đoạn hót ($\Delta t$), số lượng nốt phát ra, sau đó kiểm định đối chiếu với mẫu chuẩn quốc tế của Văn Ngọc Thịnh et al. (2010).

---

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình xử lý tín hiệu âm thanh và phân loại phổ âm được tự động hóa từng phần qua script phân tích tham số âm học:

import numpy as np
import scipy.signal as signal

def process_gibbon_audio(signal_data, sample_rate=44100, f_low=400, f_high=4000):
    """
    Tiền xử lý tín hiệu âm thanh tiếng kêu Vượn đen má vàng phía Bắc:
    Lọc dải thông Butterworth và tính toán phổ âm Short-Time Fourier Transform (STFT)
    """
    # Thiết kế bộ lọc dải thông bậc 4 để loại tạp âm rừng mưa (suối, gió, côn trùng)
    nyquist = 0.5 * sample_rate
    low = f_low / nyquist
    high = f_high / nyquist
    b, a = signal.butter(4, [low, high], btype='band')
    filtered_signal = signal.filtfilt(b, a, signal_data)
    
    # Tính toán Spectrogram bằng biến đổi Fourier
    nperseg = 512
    noverlap = 256
    frequencies, times, spec_density = signal.spectrogram(
        filtered_signal, 
        fs=sample_rate, 
        window='hann', 
        nperseg=nperseg, 
        noverlap=noverlap
    )
    
    # Trích xuất dải tần có năng lượng cực đại
    max_energy_idx = np.argmax(spec_density, axis=0)
    dominant_frequencies = frequencies[max_energy_idx]
    
    return {
        "frequencies": frequencies,
        "times": times,
        "f_min": np.min(dominant_frequencies),
        "f_max": np.max(dominant_frequencies),
        "mean_f": np.mean(dominant_frequencies)
    }

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CẤU TRÚC PHỔ ÂM ĐẶC TRƯNG CỦA LOÀI                     |
+-------------------------------------------------------------------------+
| [Cá thể Đực (Male Call)]                                                |
|   - Âm điệu: Ngân nga, biến thiên điều hòa theo chuỗi âm phức tạp       |
|   - Tần số tập trung: 0.8 kHz - 2.2 kHz                                 |
|   - Chức năng: Đánh dấu ranh giới vùng lãnh thổ, duy trì cự ly đàn    |
|                                                                         |
| [Cá thể Cái (Great Call)]                                               |
|   - Âm điệu: To, vang xa, cao độ biến thiên gấp khúc, âm sắc hơi khàn   |
|   - Tần số tập trung: 1.1 kHz - 3.4 kHz                                 |
|   - Cấu trúc: Chuỗi nốt tăng tốc liên tục đạt đỉnh (Climax)             |
+-------------------------------------------------------------------------+

Testing và validation

Trong 4 tháng triển khai thực địa, hệ thống đã ghi nhận và phân tích tổng cộng 294 mẫu phổ âm đạt chuẩn chất lượng cao ($SNR \ge 15\text{ dB}$):

• Phổ âm cá thể đực (Male Call): Ghi nhận 228 lần (chiếm 77,55% tổng số phổ âm).
• Phổ âm cá thể cái (Great Call): Ghi nhận 66 lần (chiếm 22,45% tổng số phổ âm).
• Tỷ lệ phát âm thanh Đực / Cái: Đạt xấp xỉ 3,45 : 1. Điều này chứng minh tập tính của cá thể đực giữ vai trò chủ đạo trong việc tuần tra lãnh thổ và phát tín hiệu cảnh báo hàng ngày.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|               PHÂN BỐ TẦN SUẤT TIẾNG HÓT THEO KHUNG GIỜ SÁNG                |
+-----------------------------------------------------------------------------+
| 04:30 - 05:30  | ████░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░  (12% - Bắt đầu đồng ca)   |
| 05:30 - 06:30  | ████████████████████████████████  (61% - Đỉnh cao tiếng hót)|
| 06:30 - 07:30  | █████████░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░  (21% - Hoạt động kiếm ăn) |
| 07:30 - 08:30  | ██░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░  (6% - Giảm dần)           |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Kết quả đạt được

Mục tiêu ban đầu	Kết quả thực tế đạt được	Chỉ số định lượng / Kiểm chứng
Đặc trưng hóa tiếng kêu	Xác lập bộ thông số phổ âm chi tiết cho loài tại Ngọc Linh	294 phổ âm phân tích chuẩn hóa trên Raven Pro 1.5
Tần suất hoạt động	Định lượng chính xác khung giờ hót đồng ca	Đỉnh phát âm tập trung từ 05:30 đến 06:30 sáng
Bản đồ phân bố không gian	Xác định các phân khu cư trú trọng điểm của loài	Quần thể tập trung chủ yếu tại xã Trà Leng và Trà Linh
Sinh cảnh ưa thích	Xác định đai cao và kiểu rừng đặc trưng	Rừng lá rộng thường xanh đai cao >1.000 m (chiếm 60% diện tích)

Dữ liệu không gian chỉ ra rằng Nomascus annamensis tại KBTTN Ngọc Linh phân bố ưu tiên tại kiểu rừng giàu và rừng trung bình trên núi trung bình đến núi cao (độ cao từ 1.000 m đến 1.700 m, nơi có sự chiếm ưu thế của các loài thực vật họ Dẻ Fagaceae, họ Long Não Lauraceae, và Mộc Lan Magnoliaceae). Ngược lại, các khu vực đai thấp (<500 m) gần các bản làng của xã Trà Dơn, Trà Tập ghi nhận mật độ cá thể rất thấp do áp lực phá rừng làm nương rẫy và đường giao thông cắt ngang.

---

Đổi mới và đóng góp

• Ứng dụng công nghệ Âm sinh học số hóa hiện đại: Lần đầu tiên ứng dụng thiết bị ghi âm tự động chuyên dụng SM3 kết hợp phần mềm phân tích phổ âm Raven Pro 1.5 tại KBTTN Ngọc Linh, giúp thay thế phương pháp nghe thủ công vốn có sai số lớn.
• Cung cấp dữ liệu thực chứng cho phân loại học: Củng cố các luận điểm phân loại của Văn Ngọc Thịnh et al. (2010), chỉ ra sự khác biệt rõ rệt về tần số và nhịp điệu tiếng hót giữa Nomascus annamensis và loài lân cận Nomascus gabriellae.
• Tăng hiệu suất giám sát trên địa hình hiểm trở: Nâng cao hiệu quả giám sát không gian lên hơn 300% so với phương pháp đi tuyến truyền thống, hạn chế tối đa nguy cơ tai nạn thực địa trên các sườn dốc 60–65°.
• Cơ sở khoa học cho quy hoạch bảo tồn: Cung cấp lớp dữ liệu không gian chuẩn xác phục vụ việc khoanh vùng phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của Ban Quản lý KBTTN Ngọc Linh.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng thực tế

1. Tích hợp hệ sinh thái tuần tra SMART (Spatial Monitoring and Reporting Tool): Dữ liệu vị trí các đàn vượn được xuất ra định dạng Shapefile (.shp) để tích hợp trực tiếp vào thiết bị tuần tra của lực lượng kiểm lâm, giúp định tuyến tuần tra có trọng điểm.
2. Mạng lưới trạm quan trắc âm thanh cảnh báo sớm: Bố trí các trạm thu âm cố định tại các cửa rừng và khu vực giáp ranh nương rẫy để ghi nhận đồng thời tiếng kêu linh trưởng và tiếng cưa máy/tiếng súng săn.

+--------------------------------------------------------------------+
|                  LỘ TRÌNH TRIỂN KHAI BẢO TỒN 2026 - 2028           |
+--------------------------------------------------------------------+
| [Giai đoạn 1] (Tháng 01 - 06/2026):                                |
|   - Tái lập 18 trạm giám sát âm học cố định tại Trà Leng & Trà Linh|
|   - Đào tạo kỹ thuật phân tích Raven Pro cho 15 cán bộ kiểm lâm    |
|                                                                    |
| [Giai đoạn 2] (Tháng 07/2026 - 12/2027):                           |
|   - Quy hoạch hành lang sinh cảnh kết nối KBTTN Ngọc Linh với      |
|     KBT Sông Thanh và VQG Kon Ka Kinh                              |
|   - Triển khai chương trình sinh kế thay thế nương rẫy cho 200 hộ   |
|                                                                    |
| [Giai đoạn 3] (Năm 2028):                                          |
|   - Triển khai mô hình AI tự động nhận dạng âm thanh thời gian thực|
+--------------------------------------------------------------------+

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế về số lượng thiết bị phần cứng: Do ngân sách nghiên cứu hạn chế, đề tài chỉ sử dụng 3 máy ghi âm SM3 luân chuyển qua 18 điểm, chưa thể ghi nhận tín hiệu âm thanh đồng thời tại tất cả các trạm trong cùng một thời điểm.
• Hạn chế do điều kiện thời tiết: Mưa lớn kéo dài và sương mù dày đặc tại đỉnh núi Ngọc Linh làm suy giảm cự ly truyền âm thanh trong không khí ($R < 800\text{ m}$ trong những ngày ẩm độ >90%).
• Hướng nghiên cứu mở rộng:
  • Xây dựng mô hình Mạng nơ-ron tích chập (Convolutional Neural Network - CNN) huấn luyện trên tập dữ liệu Mel-spectrogram để phát hiện và định danh tự động tiếng hót vượn từ các luồng âm thanh liên tục.
  • Phân tích cấu trúc di truyền cá thể từ mẫu phân thu thập tại các sinh cảnh ghi nhận tần suất phát âm cao.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Cung cấp tài liệu tham khảo chi tiết về quy trình điều tra âm sinh học thực địa và ứng dụng phần mềm chuyên ngành.
• Cán bộ quản lý & Lực lượng Kiểm lâm: Sở hữu bản đồ phân bố đàn chính xác và dữ liệu phục vụ báo cáo đánh giá tác động môi trường, xây dựng kế hoạch quản lý rừng bền vững.
• Các nhà nghiên cứu Linh trưởng học: Nguồn dữ liệu âm phổ thực nghiệm phục vụ các phân tích so sánh sinh thái loài và biến đổi tiến hóa trong giống Nomascus.
• Cộng đồng địa phương vùng đệm: Hưởng lợi từ các chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) và các dự án phát triển sinh kế gắn với bảo tồn loài chỉ thị.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật tối thiểu để thiết lập trạm giám sát âm sinh học PAM là gì?

Cần trang bị thiết bị ghi âm chuyên dụng (như Wildlife Acoustics SM3/SM4 hoặc AudioMoth), dải tần đáp ứng từ 20 Hz đến ít nhất 20 kHz, micro chống nước, thẻ nhớ chuẩn Class 10/U3 dung lượng tối thiểu 64GB, thiết bị GPS cầm tay sai số dưới 5m và phần mềm phân tích phổ âm (Raven Pro 1.5 hoặc thư viện Python Librosa).

2. Yếu tố địa hình Ngọc Linh ảnh hưởng thế nào đến bán kính ghi âm của máy SM3?

Độ dốc lớn (40–65°) và thảm thực vật nhiều tầng làm suy giảm sóng âm. Trong điều kiện rừng kín tán thường xanh, cự ly truyền âm hiệu dụng đạt từ 1,0 km đến 1,5 km. Khi đặt máy tại các đỉnh dông núi thông thoáng, khả năng thu âm đạt cực đại vào sáng sớm khi độ nhiễu môi trường ở mức thấp nhất.

3. Phương pháp PAM có thể tích hợp với cơ sở dữ liệu GIS như thế nào?

Mỗi điểm ghi nhận âm thanh được liên kết với tọa độ GPS của trạm thu, góc phương vị (nếu sử dụng mảng micro định hướng) và cường độ tín hiệu. Dữ liệu này được nhập vào ArcGIS để tạo vùng ảnh hưởng (Buffer Zone) kết hợp phân tích lớp phủ thảm thực vật (Land Cover) nhằm khoanh vùng sinh cảnh đàn sinh sống.

4. Chi phí đầu tư hệ thống thiết bị và bảo trì định kỳ là bao nhiêu?

Chi phí cho một trạm ghi âm tự động hoàn chỉnh dao động từ 15 đến 30 triệu VNĐ (tùy cấu hình máy SM4 hay AudioMoth). Chi phí vận hành định kỳ bao gồm pin công nghiệp, chi phí kiểm tra trạm và nhân lực phân tích dữ liệu nội nghiệp.

5. Tại sao Nomascus annamensis hầu như không phát tiếng hót vào những ngày mưa?

Tiếng mưa làm tăng đáng kể mức độ ồn nền (ambient noise), gây suy giảm năng lượng sóng âm và giảm hiệu quả truyền tin lãnh thổ. Ngoài ra, việc giảm hoạt động trong điều kiện mưa lạnh giúp loài bảo toàn năng lượng thân nhiệt.

---

Kết luận

Đề tài tốt nghiệp "Nghiên cứu đặc điểm tiếng kêu và phân bố của Vượn đen má vàng phía Bắc (Nomascus annamensis) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh tỉnh Quảng Nam" đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu đề ra:

1. Định lượng thành công các tham số phổ âm đặc trưng của 294 lần phát tiếng kêu, làm rõ cấu trúc âm học giữa cá thể đực và cá thể cái.
2. Xác lập cơ sở dữ liệu không gian và bản đồ phân bố của loài tại KBTTN Ngọc Linh, xác định các điểm nóng đa dạng sinh học tại xã Trà Leng và Trà Linh ở đai cao trên 1.000 m.
3. Đóng góp phương pháp luận nghiên cứu hiện đại, kết hợp đồng bộ giữa công nghệ Âm sinh học (Bioacoustics) và Hệ thống Thông tin Địa lý (GIS).

Các phát hiện của công trình là luận cứ khoa học quan trọng giúp Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh tối ưu hóa chiến lược tuần tra, thiết lập các hành lang đa dạng sinh học và thực thi hiệu quả các cam kết quốc tế về bảo tồn linh trưởng nguy cấp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam được quốc tế công nhận là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao trên thế giới (Đỗ Quang Huy et al., 2009) với nhiều kiểu rừng, đầm lấy, sông suối, rạn san hô,…tạo nên môi trường sống cho khoảng 10% tổng số loài chim và thú hoang dã trên thế giới. Ở Việt Nam có hơn 300 loài thú và trong đó là khu vực sinh sống của 6 loài vượn của thế giới. Tuy nhiên trong 10 năm qua vượn ở Việt Nam suy giảm nghiêm trọng trong tự nhiên, chỉ còn một số ít ở khu bảo tồn. Nguyên nhân do các khu rừng ngày càng biến mất dần do sự gia tăng dân số, phá rừng bừa bãi và do tình trạng săn bắt của con người.

Ngay tại các khu bảo tồn, sinh cảnh sống của vượn cũng bị thu hẹp dần vì hoạt động khai thác gỗ bất hợp pháp, lấn chiếm đất nông nghiệp phát triển theo cơ sở hạ tầng phục vụ cho công trình thủy điện. Mặt khác các con đường mới xây dựng cũng tạo điều kiện thuận lợi cho thợ săn vào rừng dễ dàng hơn. Đây chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng suy giảm số lượng loài, làm cho nhiều loài đứng trước nguy cơ tuyệt chủng hiện nay. Trong đó, chúng ta không thể không kể đến loài Vượn đen má vàng phía bắc (Nomascus annamensis), một loài có giá trị thẩm mỹ và giá trị đang dạng sinh học cao.

Vượn đen má vàng phía bắc (Nomascus annamensis) còn có tên khác là Vượn đen má hung trung bộ là một loại vượn mới được xác định vị trí phân loại vào năm 2010 (Văn Ngọc Thịnh et al.,2010) thuộc giống vượn mào Nomascus, họ Vượn Hylobatidae. Trước đây, Vượn đen má vàng phía bắc được xem là loài vượn đen má vàng (Nomascus gabriellae) vì chúng có nhiều đặc điểm hình thái ngoài giống nhau và chúng còn có tiếng hót giống loài vượn siki (Nomascus siki) (Konrad & Geissmann, 2006; Văn Ngọc Thịnh et al. Dựa trên phân tích những khác nhau về âm học tiếng hót và gen, năm 2010, Văn Ngọc Thịnh et al. Vượn bị săn bắt vì mục đích thương mại như để làm vật nuôi trưng bày trong các vườn thú, làm nguyên vật dược liệu cho y học cổ truyền trong nước và cả xuất khẩu (Nguyễn Mạnh Hà, 2005; Văn Ngọc Thịnh et al., 2007; Nguyễn Quang Hoa Anh et al.

Rừng nơi sinh sống của vượn bị mất và bị chia cắt do khai thác gỗ hợp pháp và bất hợp pháp hoặc chuyển đổi đất rừng sang đất nông nghiệp hoặc để xây dựng đường xá giao thông, đập thủy điện. Đang xảy ra trên khu vực phân bố của N. annamensis (Nguyễn Mạnh Hà, 2005; Nguyễn Quang Hoa Anh et al. Nhưng những dẫn liệu khoa học để đánh giá mức độ nguy cấp, đặc điểm tiếng kêu, phân bố của Vượn đen má vàng phía bắc vẫn còn chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Việc điều tra, nghiên cứu hiện trạng và sự phân bố các quần thể N.annamensis nói chung ở Việt Nam là điều rất cần thiết, cung cấp những dẫn liệu khoa học góp phần vào việc bảo tồn loài linh trưởng quý giá này. Với mục đích đó, tôi đã tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu đặc điểm tiếng kêu và phân bố của Vƣợn đen má vàng phía bắc (Nomascus annamensis) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh tỉnh Quảng Nam”. 2 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Phân loại học thú linh trưởng Việt Nam Cũng giống như hệ thống phân loại Linh trưởng trên thế giới, phân loại linh trưởng ở Việt Nam có nhiều thay đổi theo thời gian và khác nhau giữa các tác giả (bảng 1.1 Tổng kết phân loại thú Linh trƣởng ở Việt Nam theo thời gian Năm Họ Số loài và phân loài Nguồn thông tin 2001 3 24 Groves (2001) 2002 3 25 Phạm Nhật (2002) 2003 3 24 Roos (2004) 2004 3 24 Groves (2004) Mặc dù có sự khác nhau về quan điểm, các tác giả đều cơ bản thống nhất rằng Linh trưởng Việt Nam có 3 họ chính: họ Cu li (Loridae), họ khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae); số loài và phân loài dao động từ 24 đến 25.

Trong hệ thống phân loại của Roos (2004) và Groves (2004) đã xếp một số phân loài trước đây thành các loài riêng biệt và đưa ra hệ thống phân mới cho Linh trưởng Việt Nam. Đây là hệ thống phân loại phản ánh đầy đủ phân loại học của thú Linh trưởng Việt Nam và được các nhà khoa học đang sử dụng rộng rãi (bảng 1.2 Phân loại khu hệ thú Linh trưởng Việt Nam Tên loài TT Phổ thông Khoa học 1 Cu li lớn Nycticebus bengalensis 2 Cu li nhỏ Nycticebus pygmaeus 3 Khỉ cộc Macaca arctoides 4 Khỉ mốc Macaca assamensis 5 Khỉ đuôi lợn Macaca leonine 6 Khỉ vàng Macaca mulatta 7 Khỉ đuôi dài Macaca fascicularis 8 Voọc xám Trachypithecus crepusculus 9 Voọc bạc Trachypithecus obscurus 10 Voọc gec manh Trachypithecus germaini 11 Voọc đen má trắng Trachypithecus francoisi 12 Voọc đầu trắng Trachypithecus poliocephalus 13 Voọc gáy trắng Trachypithecus hatinhensis 14 Voọc đen tuyền Trachypithecus ebenus 15 Voọc mông trắng Trachypithecus delacouri 16 Chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus 17 Chà vá chân đen Pygathrix nigripes 18 Chà vá chân xám Pygathrix cinerea 19 Voọc mũi hếch Rhinopithecus avunculus 20 Vượn đen tuyền Nomascus concolor 21 Vượn đen Hải Nam Nomascus nasutus 22 Vượn đen má trắng Nomascus leucogenys 23 Vượn siki Nomascus siki 24 Vượn má hung Nomascus gabriellae (Nguồn: Grove, 2004) Trong các quan điểm phân loại học Geissmann, Nguyễn Xuân Đặng (2000), Phạm Nhật (2002), hay của Roos và Grove (2004) đều cho rằng ở Việt Nam loài Nomascus gabriellae là Vượn má hung hay Vượn má vàng và chỉ có một loài phân bố chủ yếu ở Phía Nam Việt Nam. Tuy nhiên các công trình nghiên cứu mới đây nhất của Văn Ngọc Thịnh (2010), Roos (2011) đã 4 thống nhất xác định loài Nomascus gabriellae bao gồm hai loài khác nhau là: Vượn má vàng phía Bắc (Nomascus annamensis) và Vượn má vàng phía Nam (Nomascus gabriellae). Theo đó, ở nước ta hiện nay có 6 loài Vượn và đều thuộc về giống Vượn mào (Nomascus).

Họ vượn – Hylobatidae Các loài Vượn gộp chung thành họ Vượn (Hylobatidae) được gọi là khỉ giả nhân nhỏ, phân bố trên toàn bộ các vùng rừng mưa nhiệt đới ở Đông Nam Á (Geissmann et al, 2000). Chúng đặc trưng bởi lối vận động, cấu trúc xã hội và thông tin liên lạc. Các loài vượn sống hoàn toàn trên cây và ăn quả là chủ yếu, sự đu tay tạo ra sự chuyển động đặc thù, tập tính treo thân độc đáo và tư thế đứng thẳng thường xuyên, thể hiện sự chuyên hóa cao độ đối với môi trường và chế độ ăn hàng ngày của chúng. Các nghiên cứu trước đây về phân loại vượn chia thành hai nhóm gồm Symphalangus và Hylobates.

Sự khác nhau dễ nhận thấy là nhóm Symphalangus nặng hơn và chúng có giọng hót sâu hơn, có bao cổ họng bên ngoài và màng chân giữa các ngón 2 và 3. Hiện nay các nghiên cứu về di truyền học, các đặc điểm giải phẫu xương sọ và âm thanh đã phân họ vượn thành các giống Symphalangus có bộ nhiễm sắc thể 2n = 50, giống Nomascus có bộ nhiễm sắc thể 2n = 52 giống Bunopithecus có 2n = 38 và giống Hylobates có 2n = 44 (Geissmann et al, 2000) 1. Một số đặc điểm của giống Nomascus Kích thước cơ thể: những cá thể vượn mào hoang dã có trọng lượng cơ thể trung bình là 7 - 8 kg, nặng tương đương với trọng lượng của giống Bunopithecus (7kg), lớn hơn trọng lượng của giống Hylobates (khoảng 5kg) và nhỏ hơn trọng lượng của giống Symphalangus (khoảng 11kg) (Geissmann et al, 2000). Đặc điểm sọ: Trán cao và tròn, các cạnh trên ổ mắt phẳng.

Số lượng bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội 2n = 52 5 Đặc điểm hình thái: Túm lông trên đầu dựng đứng, ở con đực phát triển hơn tạo thành một cái mào, những con cái trưởng thành có đám lông đen trên đầu tương phản với phần lông màu nhạt ở xung quanh. Có sự lưỡng sắc giới tính thể hiện rõ ở những cá thể trưởng thành: con đực thường có màu lông đen (có hoặc không có các mảng lông má màu sáng), cá thể cái có lông màu vàng nhạt hoặc màu vàng da cam hoặc màu be nhạt, thường có mảng lông chấm màu đen, có hoặc không có đám lông bụng màu tối. Những thay đổi về màu sắc của bộ lông trong quá trình phát triển cá thể: con non sinh ra có bộ lông màu đen, gần tương tự như màu của con đực trưởng thành. Đến thời gian trưởng thành sinh dục (khoảng 5 - 8 năm tuổi), con cái thay đổi màu lông lần thứ hai và có bộ lông màu sáng đặc trưng của con cái trưởng thành (Grove, 2001).

Các loài trong giống Nomascus: Cũng giống như theo phân loại học về thú Linh trưởng, các tác giả khác nhau cũng đưa ra những quan điểm khác nhau về số lượng loài thuộc giống Nomascus. Theo Geissmann et al (2000) bao gồm 5 loài: 1. Vượn đen (chưa định tên) Nomascus. Vượn đen tuyền (Nomascus concolor) 3.

Vượn má trắng siki (N. gabriellae) Đến năm 2002, Phạm Nhật đã đưa ra quan điểm tương đối đồng nhất với Geissmann. Số loài thuộc giống Nomascus gồm 5 loài, chỉ khác là Vượn đen hải nam (Nomascus concolor ssp) được thay cho Vượn đen (chưa định tên) và tên khoa học của Vượn đen tuyền là (Nomascus concolor concolor) thay cho (Nomascus concolor). Năm 2004, Grove trong bảng phân loại thú Linh trưởng, tác giả vẫn giữ nguyên 5 loài Vượn thuộc giống Nomascus theo phân loại của Phạm Nhật.

Tuy nhiên, tên khoa học một số loài đã có sự thay đổi. 6 Vượn đen tuyền Nomascus concolor Vượn đen Hải Nam Nomascus nasutus Vượn đen má trắng Nomascus leucogenys Vượn siki Nomascus siki Vượn má hung Nomascus gabriellae Văn Ngọc Thịnh et al. (2010) thông qua tổng hợp các nghiên cứu vào dữ liệu phân tích về gen, âm học và hình thái mới nhất tại Việt Nam đã đưa ra kết luận có 6 loài thuộc giống Nomascus được liệt kê gồm: 1. Vượn đen tuyền Nomascus concolor 2.

Vượn đen Hải Nam Nomascus nasutus 3. Vượn đen má trắng Nomascus leucogenys 4. Vượn siki Nomascus siki 5. Vượn má vàng phía bắc Nomascus annamensis 6.

Vượn má vàng phía nam Nomascus gabriellae Hình 1.1: Sự khác biệt về âm học của các loài Vượn mào Nguồn: Văn Ngọc Thinh et al 2010. 7 Phân bố: Vượn mào – Nomascus chỉ phân bố ở Đông Dương bao gồm Việt Nam, Lào, phía Đông Campuchia và Tây - Nam Trung Quốc (tỉnh Vân Nam và đảo Hải Nam), sông Mê Kông là giới hạn phía tây của các vùng phân bố của chúng và ngăn cách chúng với giống Hylobates (Geissmann, 2007). Những khu vực phân bố hiện nay đã bị chia cắt mạnh gồm những mảnh rừng ít nhiều còn nguyên sinh, biệt lập và nhỏ (hình 1.