Luận án nghiên cứu thành phần loài và phân bố giáp xác nước ngọt ở Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng

Luận án tiến sĩ nghiên cứu thành phần loài và đặc trưng phân bố của giáp xác nước ngọt Crustacea tại Vườn Quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng.

• Tác giả: Lê Danh Minh
• Người hướng dẫn: PGS. Hồ Thanh Hải
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Nghiên cứu thành phần loài và đặc trưng phân bố của giáp xác nước ngọt (Crustacea) ở khu vực Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Các nghiên cứu về giáp xác nước ngọt ở trên thế giới
• 1.2. Các nghiên cứu về phân loại các nhóm giáp xác nước ngọt
• 1.3. Giáp xác chân chèo nước ngọt Copepoda
• 1.4. Giáp xác râu chẻ râu ngành (Cladocera)
• 1.5. Giáp xác có vỏ Ostracoda
• 1.6. Các nghiên cứu về môi trường sống và sự phân chia các nhóm loài sinh thái sống trong thủy vực vùng núi đá vôi
• 1.6.1. Các thủy vực vùng núi đá vôi
• 1.6.2. Sự phân chia các nhóm loài sinh thái sống trong thủy vực ngầm
• 1.6.3. Thành phần loài giáp xác các thủy vực nước ngọt vùng núi đá vôi
• 1.7. Các nghiên cứu về giáp xác nước ngọt ở Việt Nam
• 1.7.1. Các nghiên cứu về thành phần phân loại học
• 1.7.2. Giáp xác chân chèo Copepoda và râu chẻ Cladocera
• 1.7.3. Các nghiên cứu về giáp xác nước ngọt ở vùng núi đá vôi Việt Nam
• 1.8. Các nghiên cứu về giáp xác nước ngọt ở vùng núi đá vôi Phong Nha - Kẻ Bàng
• 1.8.1. Vị trí địa lý
• 1.8.2. Địa hình, địa mạo
• 1.8.3. Đặc điểm về địa chất
• 1.8.4. Đặc điểm khí hậu
• 1.8.5. Hệ thống hang động vùng núi đá vôi Phong Nha-Kẻ Bàng
• 1.8.6. Các loại hình thủy vực ở vùng núi đá vôi Phong Nha-Kẻ Bàng
• 1.8.6.1. Hệ thống sông ngòi
• 1.8.6.2. Thủy vực ngầm trong hang động
• 2. CHƯƠNG II: ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Cách tiếp cận
• 2.4.2. Tiếp cận về hình thái học
• 2.4.3. Tiếp cận về sinh thái cảnh quan và phân bố
• 2.4.4. Tiếp cận hệ sinh thái
• 2.4.5. Phương pháp thu mẫu ngoài thực địa
• 2.4.6. Phương pháp phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm thành phần loài giáp xác nước ngọt ở khu vực nghiên cứu
• 3.1.1. Giáp xác chân chèo (Copepoda)
• 3.1.2. Giáp xác râu chẻ (Cladocera)
• 3.1.3. Giáp xác có vỏ Ostracoda
• 3.1.4. Bathynellacea và Themosbaenacea
• 3.1.5. Amphipoda và Isopoda
• 3.2. Đặc điểm phân bố của các loài giáp xác ở khu vực nghiên cứu
• 3.2.1. Phân bố theo loại hình thủy vực
• 3.2.2. Các thủy vực ngầm trong hang động
• 3.2.3. Các thủy vực trên mặt đất (lộ thiên)
• 3.2.4. Phân bố giữa nhóm giáp xác sống ở tầng nổi và tầng đáy
• 3.2.5. Phân bố theo mùa
• 3.2.6. Phân bố và mật độ giáp xác nước ngọt
• 3.2.6.1. Nhóm giáp xác sống nổi
• 3.2.6.2. Nhóm giáp xác sống đáy
• 3.3. Mức độ đa dạng sinh học quần xã giáp xác nước ngọt
• 3.3.1. Nhóm giáp xác sống nổi
• 3.3.1.1. Chỉ số phong phú Margalef (d)
• 3.3.1.2. Chỉ số đa dạng Shannon-Weiner H’
• 3.3.2. Nhóm giáp xác sống đáy
• 3.3.2.1. Chỉ số phong phú Margalef (d)
• 3.3.2.2. Chỉ số đa dạng Shannon-Weiner H’
• 3.4. Mối tương quan giữa quần xã giáp xác nước ngọt và các yếu tố môi trường
• 3.4.1. Chất lượng môi trường nước ở các thủy vực vùng núi đá vôi khu vực VQG Phong Nha – Kẻ Bàng
• 3.4.1.1. Độ cứng của nước
• 3.4.1.2. Hàm lượng oxy hòa tan (DO)
• 3.4.1.3. Muối dinh dưỡng nitơ và phốt pho
• 3.4.2. Mối tương quan giữa các yếu tố môi trường và các chỉ số sinh học của quần xã giáp xác
• 3.5. Đề xuất các giải pháp bảo tồn và sử dụng bền vững tài nguyên giáp xác nước ngọt tại khu vực nghiên cứu
• 3.5.1. Các áp lực tới hệ sinh thái thủy vực và quần xã giáp xác ở PN-KB
• 3.5.1.1. Phát triển du lịch quá nhanh ở VQG Phong Nha - Kẻ Bàng
• 3.5.1.2. Khai thác quá mức và bất hợp pháp thủy sản
• 3.5.1.3. Hệ sinh thái thủy vực ngầm và quần xã sinh vật trong hang động chưa được chú ý bảo tồn
• 3.5.2. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học hệ sinh thái và quần xã giáp xác trong hang động ở Phong Nha - Kẻ Bàng
• 3.5.3. Quy hoạch phát triển du lịch bền vững ở VQG Phong Nha – Kẻ Bàng
• 3.5.4. Tuyên truyền giáo dục nâng cao nhận thức của cộng đồng trong bảo tồn đa dạng sinh học
• 3.5.5. Xây dựng ý thức bảo vệ môi trường cho cộng đồng địa phương và du khách
• 3.5.6. Xây dựng các đề án nghiên cứu khoa học và quan trắc đa dạng sinh học ở VQG Phong Nha – Kẻ Bàng
• 3.5.7. Kiểm soát và phòng trừ các loài sinh vật ngoại lai xâm hại
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thành phần loài giáp xác nước ngọt tại Vườn Quốc Gia Phong Nha Kẻ Bàng

Nghiên cứu đã xác định thành phần loài của giáp xác nước ngọt tại Vườn Quốc Gia Phong Nha Kẻ Bàng, bao gồm các nhóm chính như Copepoda, Cladocera, Ostracoda, Amphipoda, và Isopoda. Kết quả cho thấy sự đa dạng cao về loài, với nhiều loài đặc hữu và mới được phát hiện. Các loài này phân bố chủ yếu trong các hệ sinh thái nước ngọt như sông, suối, hồ và đặc biệt là các thủy vực ngầm trong hang động. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, môi trường nước ngọt tại khu vực này có điều kiện lý tưởng cho sự phát triển của các loài động vật giáp xác.

1.1. Đặc điểm sinh học của giáp xác nước ngọt

Các loài giáp xác nước ngọt tại Vườn Quốc Gia Phong Nha Kẻ Bàng có đặc điểm sinh học đa dạng, phù hợp với môi trường sống đặc thù. Nhóm Copepoda và Cladocera chiếm ưu thế về số lượng loài và mật độ cá thể. Các loài này thường sống ở tầng nổi, đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn. Nhóm Ostracoda và Amphipoda lại thích nghi với môi trường đáy, đặc biệt là trong các thủy vực ngầm. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự xuất hiện của các loài mới, góp phần làm phong phú thêm đa dạng sinh học của khu vực.

1.2. Phân bố giáp xác nước ngọt theo loại hình thủy vực

Sự phân bố giáp xác tại Vườn Quốc Gia Phong Nha Kẻ Bàng phụ thuộc chặt chẽ vào loại hình thủy vực. Các loài giáp xác nước ngọt được tìm thấy nhiều nhất trong các thủy vực ngầm như hang động, nơi có điều kiện môi trường ổn định và ít bị tác động bởi con người. Trong khi đó, các thủy vực lộ thiên như sông, suối cũng có sự hiện diện của nhiều loài, nhưng mật độ thấp hơn. Nghiên cứu còn chỉ ra sự biến động về phân bố giáp xác theo mùa, với mật độ cao hơn vào mùa mưa do nguồn thức ăn dồi dào.

II. Mối quan hệ giữa giáp xác nước ngọt và môi trường

Nghiên cứu đã phân tích mối quan hệ giữa giáp xác nước ngọt và các yếu tố môi trường nước ngọt tại Vườn Quốc Gia Phong Nha Kẻ Bàng. Các yếu tố như nhiệt độ, độ pH, hàm lượng oxy hòa tan (DO), và nồng độ các chất dinh dưỡng (NH4+, PO43-) có ảnh hưởng đáng kể đến sự phân bố và mật độ của các loài động vật giáp xác. Kết quả cho thấy, các thủy vực ngầm có điều kiện môi trường ổn định hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài giáp xác đặc hữu.

2.1. Ảnh hưởng của chất lượng nước đến giáp xác nước ngọt

Chất lượng môi trường nước ngọt là yếu tố quyết định đến sự tồn tại và phát triển của giáp xác nước ngọt. Nghiên cứu chỉ ra rằng, các thủy vực có độ pH trung tính và hàm lượng oxy hòa tan cao thường có mật độ giáp xác cao hơn. Ngược lại, sự gia tăng nồng độ các chất dinh dưỡng như NH4+ và PO43- có thể dẫn đến hiện tượng phú dưỡng, ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái nước ngọt và các loài động vật giáp xác.

2.2. Biến động mật độ giáp xác theo mùa

Mật độ giáp xác nước ngọt tại Vườn Quốc Gia Phong Nha Kẻ Bàng có sự biến động rõ rệt theo mùa. Mùa mưa, với lượng nước dồi dào và nguồn thức ăn phong phú, là thời điểm mật độ giáp xác đạt cao nhất. Ngược lại, vào mùa khô, sự suy giảm nguồn nước và thức ăn khiến mật độ các loài giáp xác giảm đáng kể. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thích nghi của các loài giáp xác với điều kiện môi trường khắc nghiệt, đặc biệt là trong các thủy vực ngầm.

III. Bảo tồn đa dạng sinh học giáp xác nước ngọt

Nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học của giáp xác nước ngọt tại Vườn Quốc Gia Phong Nha Kẻ Bàng. Các giải pháp bao gồm quản lý chặt chẽ các hoạt động du lịch, kiểm soát khai thác thủy sản bất hợp pháp, và tăng cường nghiên cứu khoa học về hệ sinh thái nước ngọt. Đặc biệt, cần chú trọng bảo vệ các thủy vực ngầm trong hang động, nơi có nhiều loài giáp xác đặc hữu và quý hiếm.

3.1. Giải pháp quản lý du lịch bền vững

Phát triển du lịch bền vững là một trong những giải pháp quan trọng để bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn Quốc Gia Phong Nha Kẻ Bàng. Nghiên cứu đề xuất việc hạn chế số lượng khách tham quan các thủy vực ngầm, đồng thời tăng cường giáo dục nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường cho du khách. Các hoạt động du lịch cần được quy hoạch hợp lý để tránh gây ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái nước ngọt và các loài giáp xác.

3.2. Tăng cường nghiên cứu và giám sát

Việc tăng cường nghiên cứu sinh thái và giám sát định kỳ các thủy vực tại Vườn Quốc Gia Phong Nha Kẻ Bàng là cần thiết để đánh giá tình trạng đa dạng sinh học của giáp xác nước ngọt. Nghiên cứu đề xuất xây dựng các chương trình quan trắc môi trường và sinh vật, đặc biệt là trong các thủy vực ngầm. Điều này sẽ giúp phát hiện sớm các nguy cơ đe dọa và đưa ra các biện pháp bảo vệ kịp thời.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Nghiên cứu phân loại và sinh thái học quần xã giáp xác nước ngọt tại các hệ sinh thái karst có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá tính đa dạng sinh học và cấu trúc chuỗi thức ăn thủy vực. Tại Việt Nam, khu hệ giáp xác nước ngọt thể hiện tính đa dạng cao về thành phần loài, giống cũng như số lượng cá thể trong các thủy vực nội địa. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây về thủy sinh vật vùng núi đá vôi chủ yếu tập trung vào các thủy vực lộ thiên hoặc được thực hiện qua các đợt khảo sát ngắn ngày, quy mô nhỏ lẻ. Cho đến trước thời điểm thực hiện luận án, toàn quốc mới chỉ ghi nhận 16 loài giáp xác sống trong hang động (trong đó có 7 loài và 4 giống mới cho khoa học).

Vườn Quốc gia (VQG) Phong Nha - Kẻ Bàng (tỉnh Quảng Bình) được thành lập theo Quyết định số 189/2001/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, có diện tích vùng lõi 85.754 ha và vùng đệm 195.400 ha, được UNESCO hai lần công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới vào năm 2003 (tiêu chí địa chất, địa mạo) và năm 2015 (tiêu chí đa dạng sinh học). Mặc dù sở hữu hệ thống hang động karst cổ và mạng lưới thủy văn ngầm phức tạp bậc nhất khu vực, các nghiên cứu trước đó tại đây mới chỉ ghi nhận 33 loài giáp xác nước ngọt (với 12 loài ở sông ngầm Động Phong Nha, bao gồm 2 loài Calanoida mới cho khoa học). Khoảng trống nghiên cứu lớn về thành phần loài, mật độ cá thể và đặc trưng phân bố của giáp xác nước ngọt giữa các sinh cảnh ngầm và lộ thiên là lý do tác giả Lê Danh Minh thực hiện luận án tiến sĩ với đề tài: "Nghiên cứu thành phần loài và đặc trưng phân bố của giáp xác nước ngọt (Crustacea) ở khu vực Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng".

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể gồm ba nội dung:

1. Có được các dẫn liệu cập nhật về thành phần loài giáp xác nước ngọt ở các thuỷ vực Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.
2. Xác định được các đặc trưng phân bố, số lượng của giáp xác nước theo không gian và mùa khí hậu.
3. Đề xuất được các giải pháp bảo tồn các kiểu đất ngập nước đặc thù, quan trọng ở vùng núi đá vôi thuộc VQG Phong Nha - Kẻ Bàng.

Đối tượng nghiên cứu bao gồm các nhóm giáp xác nước ngọt thuộc các bộ Calanoida, Cyclopoida, Harpacticoida (thuộc phân lớp Copepoda), Diplostraca (Cladocera), Podocopida (Ostracoda), Amphipoda, Isopoda, Thermosbaenacea, Bathynellacea, Decapoda và các thông số thủy lý - hóa môi trường nước (ánh sáng, nhiệt độ, pH, DO, độ cứng tính theo $\text{CaCO}_3$, $\text{NH}_4^+$, $\text{NO}_3^-$, $\text{PO}_4^{3-}$).

Phạm vi không gian nghiên cứu bao gồm 22 thủy vực (9 thủy vực hang động ngầm, 11 sông suối và 2 hồ chứa) phân bố tại huyện Bố Trạch và Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình. Phạm vi thời gian nghiên cứu thực hiện từ năm 2013 đến năm 2017, kết hợp kế thừa mẫu vật từ hai đợt khảo sát vào tháng 8/2011 và tháng 4/2013, tiến hành 5 đợt thu mẫu thực địa bổ sung (tháng 4/2014, tháng 8/2014, tháng 9/2014, tháng 4/2015 và tháng 8/2015) với tổng số 89 lượt thu mẫu và hơn 1.000 mẫu vật.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu về phân loại học và sinh thái học giáp xác nước ngọt trên thế giới và tại Việt Nam:

Trên thế giới, các nghiên cứu phân loại giáp xác nước ngọt đã được tiến hành từ thế kỷ XVIII-XIX với các công trình kinh điển của Müller (1776, 1785), Jurine (1820), Milne-Edwards (1840), Sars (1861, 1903), Lilljeborg (1901), Claus (1868) và Latreille (1802, 1829). Trong thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, các hệ thống phân loại hiện đại được hoàn thiện bởi Boxshall & Halsey (2004) đối với Copepoda; Martin & Davis (2001), Frey (1973-1995), Fryer (1963-1987) đối với Cladocera; Cohen (1982), Martens et al. (2008), Martens & Savatenalinton (2010) đối với Ostracoda; Burkenroad (1963, 1981), De Grave et al. (2008), Ng et al. (2008), Yeo et al. (2008), Cumberlidge et al. (2009) đối với Decapoda.

Về khu hệ thủy vực ngầm và hang động karst, Stoch & Galassi (2010) thống kê có 4.775 loài động vật không xương sống trong hang động thế giới, trong đó giáp xác chiếm 3.324 loài (Copepoda: 1.000 loài, Amphipoda: 950 loài, Ostracoda: 300 loài, Bathynellacea: 200 loài, Decapoda: 130 loài). Tại Đông Nam Á, Brancelj et al. (2013) thống kê 102 loài giáp xác nước ngọt trong thủy vực ngầm.

Quốc gia	Copepoda	Ostracoda	Syncarida	Thermosbaenacea	Isopoda	Amphipoda	Decapoda	Tổng số loài
Philippines	6	0	0	0	4	7	17	34
Thái Lan	10	1	2	2	2	2	5	24
Indonesia	2	0	2	0	6	0	7	17
Malaysia	1	1	0	0	2	1	9	14
Việt Nam	5	0	1	0	2	0	1	9
Campuchia	0	0	0	1	0	2	0	3
Lào	0	0	0	0	0	0	1	1
Myanmar	0	0	0	0	0	0	0	0

Giai đoạn 2013–2016, nhiều tác giả tiếp tục bổ sung các loài mới ở Đông Nam Á như Do & Nguyen (2014), Ng & Vidthayanon (2013), Cai & Vidthayanon (2016), Tran & Chang (2014), Tran & Hołyńska (2015), Rogers & Sanoamuang (2016). Về mặt sinh thái học hang động, luận án kế thừa hệ thống phân loại sinh thái của Schiner (1854) và Racovitza (1907) chia sinh vật hang động thành ba nhóm: Troglobites (sinh vật sống chính thức/điển hình trong hang tối), Troglophiles (sinh vật ưa hang động, sống nơi ánh sáng yếu), và Trogloxenes (sinh vật vãng lai, không cư trú thường xuyên). Về mặt thủy văn nước ngầm, luận án dựa trên các mô hình của Thienemann (1925), Ginet & Decou (1977), Camacho et al. (1992) và nghiên cứu di nhập vật chất hữu cơ của Rouch (1968), Delay (1968, 1969).

Tại Việt Nam, các công trình phân loại học của Đặng Ngọc Thanh (1961–1980), Đặng Ngọc Thanh và cs. (1980, 2002), Đặng Ngọc Thanh & Hồ Thanh Hải (2001, 2012), Trần Đức Lương (2008, 2012), Nguyễn Văn Xuân (1978–2011) đã xây dựng nền tảng cho các nhóm Copepoda, Cladocera, Ostracoda và Decapoda. Riêng tại vùng núi đá vôi và hang động, các công bố trước đây còn rải rác: Borutzky (1967) ghi nhận 7 loài Harpacticoida ở hang Chi Nê (Hòa Bình); Camacho (2005) mô tả 2 loài thuộc bộ Bathynellacea ở Vịnh Hạ Long (Paraeobathynella vietnamensis, Sketinella trontelji); Brancelj (2005) mô tả Hadodiaptomus dumonti ở VQG Cúc Phương; Apostolov (2007) khảo sát ở Hữu Lũng (Lạng Sơn); Trần Đức Lương và cs. (2011) nghiên cứu ở Tràng An (Ninh Bình); Đỗ Văn Tứ và cs. (2014, 2015, 2017) mô tả các loài tôm, cua mới. Tại Phong Nha - Kẻ Bàng, Đặng Ngọc Thanh & Hồ Thanh Hải (2001) mô tả 2 loài Calanoida mới (Nannodiaptomus phongnhaensis, Neodiaptomus curvispinosus); Hồ Thanh Hải và cs. (2003) ghi nhận 33 loài giáp xác; Ng (1996) mô tả loài cua Nemoron nomas; Đỗ Văn Tứ & Nguyễn Tống Cường (2014) mô tả tôm càng Macrobrachium phongnhaense ở Hang Va.

Vị trí của luận án: Luận án là công trình tổng hợp, đồng bộ đầu tiên khảo sát toàn diện thành phần phân loại giáp xác nước ngọt trên cả ba hệ sinh thái thủy vực (hang ngầm, sông suối lộ thiên, hồ chứa) tại VQG Phong Nha - Kẻ Bàng, giải quyết khoảng trống về dữ liệu định lượng mật độ cá thể, biến động mùa và mối tương quan giữa quần xã giáp xác với các thông số môi trường nước karst.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng ba hướng tiếp cận khoa học chính:

• Tiếp cận hình thái học (Morphological taxonomy): Dựa trên nền tảng phân loại học sinh học (Mayr, 1969; Simpson, 1961), sử dụng các đặc điểm cấu trúc có tính ổn định di truyền cao và gián đoạn giữa các taxon (đặc biệt là cơ quan sinh dục) kết hợp thiết bị quang học, chụp ảnh và vẽ mô tả. Khung phân loại sử dụng kết hợp từ Đặng Ngọc Thanh & Hồ Thanh Hải (2001, 2012), Kotov et al. (2013), Boxshall & Halsey (2004), Lowry & Myers (2013) và Camacho (2006).
• Tiếp cận sinh thái cảnh quan và phân bố: Phân chia thủy vực dựa trên chế độ thủy văn và địa hình núi đá vôi karst thành hai phân hệ lớn: thủy vực lộ thiên (sông, suối, vũng ngập tạm thời, hồ chứa) và thủy vực ngầm (nước chảy trong kẽ đá, sông ngầm chảy từ ngoài vào trong, sông ngầm chảy từ trong ra, vũng đọng tạm thời, hồ nước ngầm siphon).
• Tiếp cận hệ sinh thái (Ecosystem approach): Áp dụng khung đánh giá của UNESCO để xem xét sự tương tác giữa quần xã sinh vật và môi trường tự nhiên, phân tích sức khỏe hệ sinh thái qua các chỉ số sinh học và xác định các áp lực nhân sinh nhằm phục vụ quản lý bền vững.

Phương pháp thu mẫu ngoài thực địa:

• Mẫu định tính và định lượng nhóm sống nổi (GXSN): Sử dụng lưới vớt động vật phù du hình chóp nón ở tầng mặt (0–1 m) với tốc độ kéo 0,5–1 m/s; tại các thủy vực sâu trên 2 m sử dụng lưới Juday kéo theo phương thẳng đứng từ đáy lên mặt. Mẫu được cố định bằng dung dịch formol 5%.
• Mẫu định tính và định lượng nhóm sống đáy (GXSĐ): Tại các vùng nước nông dùng vợt cầm tay và cào đáy tam giác; tại vùng nước sâu sử dụng gàu cuốc đáy Petersen diện tích $25 \times 25\text{ cm}$ ($0,0625\text{ m}^2$) thu mẫu bùn đáy, lọc qua rây chuyên dụng và bảo quản trong cồn 70% hoặc dung dịch formol 5%.

STT	Tên điểm khảo sát	Loại hình thủy vực	Địa danh hành chính	Tọa độ địa lý	Số lượt thu mẫu
1	Động Phong Nha	Hang động ngầm	Xã Sơn Trạch, Bố Trạch	$17^\circ35'04.0''\text{N} - 106^\circ16'56.8''\text{E}$	7
2	Hang Sơn Đoòng	Hang động ngầm	Xã Tân Trạch, Bố Trạch	$17^\circ27'05.5''\text{N} - 106^\circ17'10.0''\text{E}$	2
3	Hang Thiên Đường	Hang động ngầm	Xã Sơn Trạch, Bố Trạch	$17^\circ31'10.0''\text{N} - 106^\circ13'22.1''\text{E}$	6
4	Hang Tối	Hang động ngầm	Xã Sơn Trạch, Bố Trạch	$17^\circ34'27.4''\text{N} - 106^\circ13'14.3''\text{E}$	5
5	Hang E	Hang động ngầm	Xã Sơn Trạch, Bố Trạch	$17^\circ33'05.4''\text{N} - 106^\circ15'37.9''\text{E}$	6
6	Hang 35	Hang động ngầm	Xã Tân Trạch, Bố Trạch	$17^\circ24'52.9''\text{N} - 106^\circ12'46.3''\text{E}$	4
7	Hang Va	Hang động ngầm	Xã Tân Trạch, Bố Trạch	$17^\circ29'22.5''\text{N} - 106^\circ17'49.0''\text{E}$	3
8	Hang Tú Làn	Hang động ngầm	Xã Tân Hóa, Minh Hóa	$17^\circ46'17.1''\text{N} - 106^\circ05'11.0''\text{E}$	2
9	Hang Yên Hợp	Hang động ngầm	Xã Thượng Hóa, Minh Hóa	$17^\circ40'02.6''\text{N} - 105^\circ56'47.1''\text{E}$	2
10	Sông Son	Sông lộ thiên	Xã Sơn Trạch, Bố Trạch	$17^\circ37'00.1''\text{N} - 106^\circ17'25.3''\text{E}$	7
11	Sông Chày	Sông lộ thiên	Xã Sơn Trạch, Bố Trạch	$17^\circ34'22.1''\text{N} - 106^\circ13'19.1''\text{E}$	7
12	Khe Rinh	Suối lộ thiên	Xã Thượng Hóa, Minh Hóa	$17^\circ44'05.2''\text{N} - 105^\circ57'39.1''\text{E}$	3
13	Suối Phú Nhiêu	Suối lộ thiên	Xã Thượng Hóa, Minh Hóa	$17^\circ41'18.1''\text{N} - 106^\circ00'01.5''\text{E}$	3
14	Suối Tân Hóa	Suối lộ thiên	Xã Tân Hóa, Minh Hóa	$17^\circ46'28.2''\text{N} - 106^\circ02'16.7''\text{E}$	3
15	Suối Chà Nòi	Suối lộ thiên	Xã Xuân Trạch, Bố Trạch	$17^\circ38'43.1''\text{N} - 106^\circ08'36.5''\text{E}$	3
16	Suối Yên Hợp	Suối lộ thiên	Xã Thượng Hóa, Minh Hóa	$17^\circ40'08.9''\text{N} - 105^\circ57'35.2''\text{E}$	3
17	Suối Khe Ván	Suối lộ thiên	Xã Tân Trạch, Bố Trạch	$17^\circ29'13.3''\text{N} - 106^\circ18'03.7''\text{E}$	4
18	Khe Dát	Suối lộ thiên	Xã Xuân Trạch, Bố Trạch	$17^\circ39'43.3''\text{N} - 106^\circ13'52.4''\text{E}$	4
19	Suối Thiên Đường	Suối lộ thiên	Xã Sơn Trạch, Bố Trạch	$17^\circ32'12.5''\text{N} - 106^\circ13'51.3''\text{E}$	6
20	Rào Con	Suối lộ thiên	Xã Tân Trạch, Bố Trạch	$17^\circ29'02.6''\text{N} - 106^\circ19'49.6''\text{E}$	3
21	Hồ Đồng Suôn	Hồ chứa lộ thiên	Xã Hưng Trạch, Bố Trạch	$17^\circ36'55.3''\text{N} - 106^\circ22'36.8''\text{E}$	3
22	Hồ Khe Ngang	Hồ chứa lộ thiên	Xã Phúc Trạch, Bố Trạch	$17^\circ38'54.9''\text{N} - 106^\circ16'38.5''\text{E}$	3

Phương pháp phân tích sinh học và xử lý số liệu:

• Tính toán chỉ số phong phú loài Margalef: $d = \frac{S - 1}{\ln(N)}$ (trong đó $S$ là tổng số loài, $N$ là tổng số cá thể).
• Tính toán chỉ số đa dạng loài Shannon-Wiener: $H' = -\sum_{i=1}^S p_i \ln(p_i)$ (trong đó $p_i = \frac{n_i}{N}$).
• Phân tích tương quan tuyến tính giữa các chỉ số quần xã ($S$, mật độ, $d$, $H'$) với các yếu tố lý - hóa môi trường ($\text{NH}_4^+$, $\text{NO}_3^-$, $\text{PO}_4^{3-}$, DO, nhiệt độ, độ cứng $\text{CaCO}_3$) thông qua hệ số tương quan $r$.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Tổng quan tài liệu

Chương I (dài 28 trang) tổng hợp cơ sở lý luận và tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế. Tác giả phân tích lịch sử nghiên cứu các bộ phân loại giáp xác lớn trên thế giới, bao gồm Decapoda (khoảng 1.900 loài nước ngọt), Copepoda (khoảng 2.800 loài nước ngọt với 3 bộ tự do Calanoida, Cyclopoida, Harpacticoida), Cladocera (khoảng 620 loài thuộc 4 thứ bộ Anomopoda, Ctenopoda, Haplopoda, Onychopoda), Ostracoda (khoảng 2.000 loài nước ngọt thuộc bộ Podocopida), Isopoda (khoảng 950 loài), Amphipoda (khoảng 1.870 loài) và Syncarida (khoảng 240 loài). Tác giả tổng quan điều kiện địa lý tự nhiên, cấu trúc địa mạo karst khối Kẻ Bàng - Khe Ngang rộng khoảng 200.000 ha trải qua 5 giai đoạn phát triển địa chất (từ Ordovic muộn đến Đệ tứ), hệ thống hang động dài trên 85 km chia thành 3 hệ thống chính (Phong Nha, Hang Vòm và Rục Mòn), cùng mạng lưới sông Gianh, sông Son, sông Chày và các hồ chứa nhân tạo.

Chương II: Đối tượng, địa điểm, thời gian và phương pháp nghiên cứu

Chương II (dài 14 trang) mô tả chi tiết đối tượng, mạng lưới 22 điểm khảo sát thực địa tại các huyện Bố Trạch và Minh Hóa, quy trình thu mẫu 89 lượt và bảo quản mẫu vật. Chương này trình bày chi tiết ba cách tiếp cận khoa học (hình thái học, sinh thái cảnh quan, tiếp cận hệ sinh thái), phương pháp thu mẫu định tính và định lượng cho tầng nổi và tầng đáy bằng các thiết bị chuyên dụng (lưới chóp nón, lưới Juday, vợt tam giác, gàu Petersen), phương pháp phân tích phòng thí nghiệm và công thức tính các chỉ số đa dạng sinh thái ($d$, $H'$) cùng phương pháp phân tích tương quan thống kê môi trường.

Chương III: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương III (dài 78 trang) trình bày toàn bộ các phát hiện thực nghiệm của luận án, tập trung vào các nội dung chính:

• Đặc điểm thành phần loài: Xây dựng danh lục thành phần loài giáp xác nước ngọt VQG Phong Nha - Kẻ Bàng thuộc các bộ Copepoda (Calanoida, Cyclopoida, Harpacticoida), Cladocera, Ostracoda, Bathynellacea, Thermosbaenacea, Amphipoda, Isopoda và Decapoda.
• Cấu trúc thành phần theo sinh cảnh: Phân tích cấu trúc thành phần loài giữa hệ thống hang động ngầm và thủy vực lộ thiên; phân loại thành nhóm loài hang động điển hình (nhóm A - Troglobites) và nhóm hang động không chính thức (nhóm B - Troglophiles/Trogloxenes).
• Phân bố theo tầng nước và theo mùa: So sánh tỷ lệ thành phần loài giữa nhóm giáp xác sống nổi (GXSN) và nhóm giáp xác sống đáy (GXSĐ); đánh giá biến động số lượng loài giữa mùa mưa và mùa khô.
• Mật độ cá thể: Trình bày số liệu định lượng mật độ trung bình của nhóm sống nổi và nhóm sống đáy tại các điểm sông (Sông Son, Sông Chày), suối, hồ chứa (Hồ Đồng Suôn, Hồ Khe Ngang) và các hang động (Động Phong Nha, Hang E, Hang Thiên Đường, Hang Tối, Hang Va, Hang Sơn Đoòng...).
• Chỉ số đa dạng sinh thái: Đánh giá mức độ đa dạng sinh học thông qua chỉ số phong phú Margalef ($d$) và chỉ số đa dạng Shannon-Wiener ($H'$) cho cả hai nhóm sinh thái tầng nổi và tầng đáy theo từng thủy vực và từng mùa khảo sát.
• Tương quan môi trường: Đánh giá chất lượng môi trường nước qua các thông số nhiệt độ, pH, độ cứng $\text{CaCO}_3$, oxy hòa tan (DO), muối amoni ($\text{NH}_4^+$), nitrat ($\text{NO}_3^-$) và photphat ($\text{PO}_4^{3-}$); xác định hệ số tương quan giữa mật độ, số loài, chỉ số $d$, chỉ số $H'$ với các thông số dinh dưỡng $\text{NH}_4^+$ và $\text{PO}_4^{3-}$ ở thủy vực ngầm và lộ thiên.
• Áp lực và giải pháp bảo tồn: Nhận diện các áp lực chính từ sự gia tăng du lịch, khai thác thủy sản trái phép và sự thiếu hụt quy chế bảo tồn thủy vực ngầm; đề xuất 5 nhóm giải pháp quản lý đất ngập nước karst bền vững.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được các kết quả khoa học và đóng góp mới sau:

Về mặt lý luận và khoa học:

• Cung cấp bộ dữ liệu đồng bộ, cập nhật và toàn diện nhất về thành phần loài giáp xác nước ngọt tại các hệ sinh thái thủy vực karst VQG Phong Nha - Kẻ Bàng, bổ sung nhiều ghi nhận phân loại cho khu hệ Copepoda, Cladocera, Ostracoda, Amphipoda, Isopoda, Bathynellacea, Thermosbaenacea và Decapoda.
• Làm sáng tỏ quy luật phân bố không gian (giữa thủy vực lộ thiên và thủy vực ngầm trong hang động, giữa tầng nổi và tầng đáy) và biến động theo mùa (mùa mưa và mùa khô) của quần xã giáp xác karst.
• Phân định rõ ranh giới sinh thái giữa nhóm loài sống chính thức trong hang động (Troglobites) và nhóm loài hang động không chính thức (Troglophiles/Trogloxenes) theo các kiểu thủy vực ngầm khác nhau (sông ngầm chảy vào, sông ngầm chảy ra, hồ ngầm siphon, vũng nước tạm).
• Xác định định lượng mối tương quan giữa các chỉ số cấu trúc sinh học ($S$, mật độ, $d$, $H'$) của quần xã giáp xác với các yếu tố lý - hóa môi trường nước đặc thù ($\text{CaCO}_3$, DO, $\text{NH}_4^+$, $\text{PO}_4^{3-}$).

Về mặt thực tiễn và giải pháp ứng dụng:

• Đưa ra cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ công tác kiểm kê đa dạng sinh học và quy hoạch quản lý các kiểu đất ngập nước đặc thù trong vùng Di sản thiên nhiên thế giới VQG Phong Nha - Kẻ Bàng.
• Đề xuất 5 giải pháp quản lý và bảo tồn bền vững:
  1. Quy hoạch phát triển du lịch bền vững, kiểm soát lượng khách tại các hang động ngầm.
  2. Tuyên truyền giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng địa phương trong bảo tồn đa dạng sinh học.
  3. Xây dựng ý thức bảo vệ môi trường cho cộng đồng và khách du lịch.
  4. Xây dựng các đề án nghiên cứu khoa học chuyên sâu và thiết lập mạng lưới quan trắc định kỳ đa dạng sinh học thủy sinh vật.
  5. Kiểm soát và phòng ngừa sự xâm nhập của các loài thủy sinh vật ngoại lai xâm hại vào hệ thống hang động.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên phạm vi và nội dung trình bày trong văn bản:

• Phạm vi khảo sát thực địa trong các hang động ngầm karst có độ sâu lớn và cấu trúc buồng hang hiểm trở (như Hang Sơn Đoòng, Hang Tú Làn, Hang Yên Hợp) mới chỉ thực hiện được từ 2 đến 3 đợt thu mẫu do hạn chế về điều kiện tiếp cận kỹ thuật và tính chất ngập nước theo mùa.
• Các phân tích hóa lý môi trường tập trung vào các chỉ tiêu dinh dưỡng cơ bản ($\text{NH}_4^+$, $\text{NO}_3^-$, $\text{PO}_4^{3-}$, DO, độ cứng), chưa mở rộng phân tích các nguyên tố vết và tải lượng hữu cơ hòa tan tổng số trong các túi nước ngầm sâu.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung: tăng cường tần suất quan trắc định kỳ tại các hệ thống hang sông lớn; kết hợp phương pháp sinh học phân tử (phân tích DNA barcode) để làm rõ mối quan hệ phát sinh chủng loại của các taxon giáp xác đặc hữu hang động; nghiên cứu chi tiết chuỗi thức ăn vi sinh vật - chất hữu cơ - giáp xác ngầm trong điều kiện thiếu vắng hoàn toàn ánh sáng.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị tham khảo đối với nhiều đối tượng:

• Cán bộ nghiên cứu và nghiên cứu sinh chuyên ngành Động vật học, Thủy sinh học, Sinh thái học: Tham khảo quy trình thu mẫu thủy sinh vật hang động chuyên dụng (lưới Juday, gàu Petersen), khóa định loại hình thái các bộ giáp xác nước ngọt và phương pháp phân tích tương quan sinh thái - môi trường.
• Giảng viên và sinh viên các trường đại học khối khoa học tự nhiên, sư phạm, môi trường: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy, học tập chuyên đề về đa dạng sinh học vùng karst và sinh thái học môi trường nước ngầm.
• Ban quản lý VQG Phong Nha - Kẻ Bàng và cơ quan quản lý môi trường, tài nguyên: Ứng dụng danh lục loài, chỉ số đa dạng sinh học và các giải pháp đề xuất để xây dựng kế hoạch bảo tồn các vùng đất ngập nước ngầm, đánh giá sức tải môi trường trong hoạt động phát triển du lịch sinh thái hang động.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát bao nhiêu điểm thu mẫu và phân bố ở những dạng thủy vực nào?
Luận án khảo sát tổng cộng 22 thủy vực thuộc địa bàn hai huyện Bố Trạch và Minh Hóa (Quảng Bình), bao gồm 9 thủy vực hang động ngầm (Động Phong Nha, Hang Sơn Đoòng, Hang Thiên Đường, Hang Tối, Hang E, Hang 35, Hang Va, Hang Tú Làn, Hang Yên Hợp), 11 sông suối lộ thiên (Sông Son, Sông Chày, Khe Rinh, Suối Phú Nhiêu, Suối Tân Hóa, Suối Chà Nòi, Suối Yên Hợp, Suối Khe Ván, Khe Dát, Suối Thiên Đường, Rào Con) và 2 hồ chứa lộ thiên (Hồ Đồng Suôn, Hồ Khe Ngang).

2. Hệ thống hang động ngầm tại VQG Phong Nha - Kẻ Bàng được phân loại thành các kiểu thủy vực nào?
Theo đặc điểm hình thái và thủy văn, luận án chia thủy vực ngầm thành 4 dạng chính: 1) Thủy vực nước chảy trong kẽ đá (dòng chảy thẳng đứng do thấm qua kẽ nứt); 2) Sông ngầm trong hang động (gồm dạng có dòng chảy từ ngoài vào trong hang và dạng có dòng chảy từ trong hang ra ngoài); 3) Vũng nước nhỏ đọng tạm thời (hình thành theo mùa trong hang ướt); 4) Hồ nước ngầm trong hang động (thường tồn tại dưới dạng hồ siphon thông nhau ở tầng nước ngầm sâu).

3. Nhóm loài hang động điển hình và nhóm hang động không chính thức khác nhau như thế nào về mặt sinh thái?
Theo hệ thống Schiner-Racovitza được luận án áp dụng, nhóm hang động điển hình/chính thức (Troglobites) gồm những loài sống hoàn toàn trong môi trường tối sâu, có biến đổi thích nghi hình thái và sinh thái, hoàn thành toàn bộ vòng đời trong hang và không phân bố tự nhiên ở thủy vực ngoài mặt đất. Nhóm hang động không chính thức (Troglophiles và Trogloxenes) là những loài ưa bóng tối hoặc loài vãng lai từ bên ngoài trôi dạt/di nhập vào hang, sinh sản chủ yếu ở vùng lộ thiên và thường chỉ bắt gặp ở khu vực gần cửa hang hoặc sau các đợt lũ.

4. Những yếu tố lý - hóa môi trường nước nào được luận án phân tích tương quan với quần xã giáp xác?
Các yếu tố môi trường được đo đạc và phân tích tương quan bao gồm: nhiệt độ nước ($T^\circ\text{C}$), pH, độ cứng của nước tính theo $\text{CaCO}_3$, hàm lượng oxy hòa tan (DO), muối amoni ($\text{NH}_4^+$), muối nitrat ($\text{NO}_3^-$) và muối photphat ($\text{PO}_4^{3-}$).

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Lê Danh Minh là công trình nghiên cứu hệ thống về thành phần loài và phân bố của giáp xác nước ngọt tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng. Bằng việc kết hợp tiếp cận hình thái học, sinh thái cảnh quan và tiếp cận hệ sinh thái, luận án đã làm rõ cấu trúc quần xã giáp xác nước ngọt trên cả hệ thống thủy vực ngầm trong hang động và thủy vực lộ thiên mặt đất. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu về đa dạng sinh học và mối tương quan môi trường nước karst, đồng thời đề xuất các giải pháp khoa học phục vụ công tác bảo tồn đất ngập nước Di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan: 28 trang. Chương 2: Đối tượng, địa điểm, thời gian và phương pháp nghiên cứu: 14 trang. Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận: 78 trang. Kết luận và kiến nghị: 2 trang 4 CHƢƠNG I.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Các nghiên cứu v giáp xác nƣớc ngọt ở trên th giới 1. C c nghiên cứu v phân i học nh gi p c nước ngọt Những nghiên cứu về phân loại học giáp xác nước ngọt đã được tiến hành từ khá sớm ở trên thế giới. Trong tổng số khoảng 11.990 loài giáp xác đã biết cho đến nay thì bộ giáp xác mười chân (Decapoda) có khoảng 1.900 loài, phân lớp giáp xác chân chèo (Copepoda) có khoảng 2.800 loài, phân bộ râu chẻ (Cladocera) có khoảng 620 loài, lớp có vỏ (Ostracoda) có khoảng 2.000 loài, bộ chân đều (Isopoda) có khoảng 950 loài, bộ chân khác (Amphipoda) có khoảng 1.870 loài và tổng bộ Syncarida (khoảng 240 loài) [8,9,10,11,12].

Trong thời gian gần đây, nhiều loài mới trong nhóm giáp xác nước ngọt vẫn được các tác giả tiếp tục nghiên cứu và ghi nhận.Giáp xác chân ch o n c ngọt (Copepoda) Các tác giả Müller (1776), Jurine (1820), Milne-Edwards (1840), Brady (1883), Giesbrecht (1892) đã có các nghiên cứu về phân loại học đối với nhóm giáp xác chân chèo nước ngọt (Copepoda) dựa trên các đặc điểm hình thái. Hệ thống phân loại của Sars (1903-1913) về cơ bản vẫn được sử dụng trong thời gian dài sau đó [13,14,15,16]. Trong nửa cuối thế kỷ XX, đã bổ sung nhiều taxon mới về phân loại học của nhóm này. Hệ thống phân loại giáp xác của Boxshall & Halsey (2004) được hầu hết các nhà nghiên cứu chấp nhận và sử dụng rộng rãi, theo đó Copepoda được chia làm 9 bộ, các loài sống tự do ở nước ngọt hầu hết nằm trong 3 bộ: Calanoida, Cyclopoida và Harpacticoida [17].

Theo Boxshall & Halsey (2004), Boxshall & Defaye (2008), hiện đã ghi nhận khoảng 2.800 loài giáp xác Copepoda sống ở các thuỷ vực nước ngọt nội địa trên thế giới [8,17]. Các nghiên cứu về thành phần loài giáp xác Copepoda nước ngọt đã được tiến hành ở hầu hết các nước thuộc khu vực Đông Nam Á. Ở Mã lai và In-đô-nê-xia, có các công trình của Douwe (1901, 1907), Daday (1906), Chappuis (1928, 1931, 1933) ở Java và Sumatra; Fernando (1978), Fernando và Ponyi (1981) về khu hệ Copepoda ở Mã lai. Brehm (1951, 1954), Lindberg (1952) nghiên cứu về thành phần loài ở Căm Pu Chia.

Trong thời gian gần đây thành phần 5 loài Copepoda nước ngọt của Thái Lan được điều tra kỹ lưỡng từ các nghiên cứu của các tác giả Boonsom (1984), Dumont và Reddy (1994), Dumont et al. (1996); Reddy et al. (1998, 2000); Sanoamuang (1999, 2001a, 2001b); Sanoamuang và Athibai (2002), Chullasorn et al. Trong số đó có khoảng 10 loài Copepoda được mô tả ở Thái Lan [8] Ở Trung Quốc, Shen và Tai (1962, 1963, 1964) có các nghiên cứu về giáp xác Copepoda ở các hồ và sông lớn, trong đó có nhiều loài và giống mới cho khoa học đã được mô tả.

Theo Shen et al (1979) có 206 loài giáp xác Copepoda trong các thuỷ vực nước ngọt nội địa Trung Quốc [23,24,25,26,27]. Giáp xác râu ch r u ng nh (Diplostraca: Cladocera) Giáp xác râu chẻ (Diplostraca: Cladocera) được các tác giả Müller (1776, 1777, 1785), De Geer (1778) nghiên cứu với một số giống đầu tiên được công bố. Theo đó, các tác giả dùng các tên gọi khác nhau và không phân biệt với các nhóm giáp xác nhỏ khác (Conchostraca, Ostracoda, Copepoda). Năm 1829, Latreille đề xuất bộ Cladocera vào cùng với một hệ thống phân loại với 10 bộ khác của lớp giáp xác Crustacea.

Tuy nhiên, vị trí phân loại của phân bộ Cladocera thay đổi rất nhiều trong hệ thống chung của lớp giáp xác cũng như các taxon trong bộ này bởi các công trình nghiên cứu về hệ thống phân loại của nhiều tác giả như Milne-Edwards (1840); Dana, (1853); Sars (1861, 1862); Claus (1868); Richard (1895, 1896); Lilljeborg (1901) đã mô tả và vẽ hình minh hoạ của 102 loài cùng với một hệ thống các taxon trong bộ Cladocera [28]. Hệ thống của Lilljeborg đã được sử dụng rộng rãi cho các nghiên cứu sau này. Tuy vậy, hạn chế của hệ thống phân loại này và nhiều công trình về sau là còn có sự nhầm lẫn về vị trí phân loại của một số taxon trong lớp giáp xác chân mang (Branchiopoda). Dưới sự hỗ trợ của kỹ thuật của kính hiển vi điện tử quyét (SEM) và phân tích ADN, các tác giả như Frey (1973, 1980, 1982, 1987, 1991, 1995), Fryer (1963, 1968, 1974, 1987), Olesen (1996, 2000) đã có những phân tích sâu hơn và làm sáng tỏ mối quan hệ phát sinh chủng loại của các taxon trong nhóm Branchiopoda.

Hiện nay, giáp xác râu chẻ phân bộ Cladocera được xếp trong bộ Diplostraca cùng với các phân bộ khác là Laevicaudata, Spinicaudata và Cyclestherida thuộc phân lớp giáp xác chân lá (Phyllopoda), trong lớp giáp xác chân mang (Branchiopoda). 6 Theo Martin & Davis (2001), cho đến nay đã biết khoảng 620 loài giáp xác râu chẻ (Cladocera) sống ở nước ngọt xếp vào trong 4 thứ bộ: Anomopoda (537 loài), Ctenopoda (50 loài), Haplopoda (1 loài) và Onychopoda (32 loài) [29]. Song song với sự hoàn thiện về hệ thống phân loại, những nghiên cứu về thành phần loài của khu hệ ở các nước và khu vực khác nhau trên toàn thế giới gần như cũng được tiến hành đồng thời như ở Châu Âu, Bắc Mỹ và Châu Phi. Khu vực Châu Á được nghiên cứu muộn hơn, Đông Nam Á có các công trình tiêu biểu như: ở In-đô-nê-sia với công trình của các tác giả Richard (1891, 1895, 1896), Stingelin (1905), Grochmalicki (1915), Johnson (1956) được nghiên cứu ở các đảo Java, Sumatra.

Ở Ma-lay-sia, có các công trình nghiên cứu của các tác giả Johnson (1962, 1963, 1965, 1975), Fernando (1977, 1980), Idris (1983). Ở Thái Lan có các nghiên cứu của Boonsom (1984), Pholpunthin (1997), Sirimongkonthaworn (1997), Sanoamuang (1998), Pipatcharoenchai (2001), Sanoamuang et al. (2001), Maiphae et al. Ở Trung Quốc, Chiang và Du (1979) đã thống kê được 136 loài trong 45 giống và 10 họ.

Cho đến nay, ở khu vực Đông Nam Á đã có những nghiên cứu tương đối đầy đủ về thành phần loài giáp xác râu chẻ (Cladocera). Trong đó, thành phần loài phản ảnh tính chất phân bố rộng của nhóm giáp xác này với các đặc điểm chủ yếu là các loài ở vùng nhiệt đới và có phân bố rộng, các nhóm loài đặc hữu chiếm tỷ lệ rất thấp. Giáp xác c v (Ostracoda) Những năm 1777 và 1778, Müller đã có những nghiên cứu về phân loại học nhóm giáp xác Ostracoda: ông mô tả các loài trong giống Cypris và xếp chung với một số nhóm giáp xác nhỏ khác. Năm 1802, Latreille đề xuất thuật ngữ Ostracoda và được xem như một bộ ("Ostrachode") bao gồm cả một số giống trong nhóm Cladocera và Copepoda.

Sau đó, các tác giả Milne-Edwards (1840), Claus (1868) tách các nhóm này ra và thành lập các bộ riêng xếp trong Branchiopoda. Năm 1866, Sars chia bộ Ostracoda thành 4 nhóm: Podocopa, Myodocopa, Cladocopa và Platycopa. Müller (1900) xem 4 nhóm này là 4 phân bộ trong bộ Ostracoda. Hệ thống phân loại này gần như được duy trì trong suốt thời gian dài sau đấy, mặc dù có sự thay đổi của nhiều taxon bậc thấp hơn.

Năm 1961, Moore nâng 7 bộ Ostracoda thành một phân lớp trong lớp chân kìm (Maxillopoda) và chia làm 5 bộ Archaeocopida, Leperditicopida, Palaeocopida, Podocopida, Myodocopida. Năm 1982, Cohen tách phân lớp Ostracoda khỏi lớp Maxillopoda và nâng lên thành lớp giáp xác có vỏ (Ostracoda) gồm Myodocopa, Halocyprida, Platycopida và Podocopida xếp trong 2 phân lớp Myodocopa và Podocopa [30]. Theo thống kê của Martens et al.000 loài giáp xác Ostracoda nước ngọt nội địa đã được ghi nhận trên toàn thế giới, hầu hết chúng có đời sống tự do, chỉ có khoảng 12 loài sống bán ký sinh, tất cả đều thuộc bộ Podocopida [11]. Vùng Đông Phương (Oriental) có 199 loài trong 6 họ.

Trong đó, họ Cyprididae có số loài nhiều nhất với 154 loài. Khu vực Đông Nam Á có các nghiên cứu của Moniez (1892), Sars (1903), Tressler (1937) đã được kiểm tra bởi Victor & Fernando (1982). Các nghiên cứu của Victor & Fernando (1979, 1980, 1981, 1982), tập trung chủ yếu vào các đảo của Mã lai và In-đô-nê-sia. Theo Fernando (1982), có 87 loài thuộc 26 giống được ghi nhận ở Mã lai, In-đô-nê-sia và Phi-líp-pin.

Theo Martens & Savatenalinton (2010), đã có những nghiên cứu khá đầy đủ về thành phần loài của phân họ Cypricercinae và mô tả 6 loài mới cho khu vực này [31]. Tôm, cua (Decapoda) Từ những năm giữa thế kỷ XIX, những nghiên cứu về tôm, cua nước ngọt thế giới đã được tiến hành các nước ở Châu Âu, và Châu Á. Theo hệ thống phân loại trước đây, bộ mười chân (Decapoda) vẫn tồn tại bậc phân chia Natantia bao gồm nhóm tôm do Boas đề xuất từ 1880, theo đó ông chia bộ Decapoda thành hai phân bộ Natantia (tôm) và Reptantia (cua). Hệ thống này được hầu hết các tác giả thừa nhận về sau này, chỉ thay đổi ít nhiều về các thành phần của nhóm Natantia.

Năm 1963, Burkenroad chia lại bộ Decapoda thành 2 phân bộ mới: Dendrobranchiata (= Penaeidea) và Pleocyemata, bao gồm các nhóm còn lại của bộ Decapoda, số này được phân thành 2 liên nhóm (supersection) hoặc thứ bộ (infraorder) Natantia và Reptantia. Burkenroad (1981) xem xét lại cách phân chia nói trên và phân chia lại bộ Decapoda thành 4 phân bộ: Dendrobranchiata (= Penaeidea), Stenopodidea, Caridea và Reptantia. Cách phân chia mới này được nhiều tác giả sau này tiếp thu với ít nhiều thay đổi, theo xu hướng chia bộ Decapoda thành 3 phân bộ lớn: 8 Dendrobranchiata (= Penaeidea), Natantia (bao gồm các nhóm tôm khác ngoài Penaeidea) và Reptantia (Cua) [32]. Theo De Grave et al.500 loài tôm nhóm Caridea thuộc 31 họ, sống ở cả nước mặn, nước lợ và nước ngọt.

Trong đó, có khoảng 655 loài nước ngọt. Tôm Caridea nước ngọt thuộc 8 họ và phân họ, trong đó 2 họ Atyidae và Palaemonidae chiếm số loài đông nhất. Họ tôm diu (Atyidae) có 359 loài, họ tôm càng (Palaemonidae) với các giống phổ biến như Macrobrachium, Palaemon, Exopalaemon, Palaemonetes. Theo De Grave et al.

Theo các tác giả Ng et al. (2008), Yeo et al. Theo Cumberlidge et al.476 loài cua nước ngọt đã biết trên thế giới được phân bố ở mọi vùng địa lý động vật, trong đó có 1.306 loài thuần tuý nước ngọt. Hai họ có thành phần loài đông nhất là Potamidae (505 loài và 95 giống) và họ Gecarcinucidae (344 loài và 59 giống , các loài này chủ yếu tập trung ở vùng Đông Nam Á và Nam Á [9].

Theo Cumberlidge et al. Các nước khác, tuy việc thống kê cho tới nay còn chưa thật đầy đủ song cũng đã ghi nhận được số loài khá lớn, như: In-đô-nê-xia (83 loài), Phi-líp-pin (42 loài), Việt Nam (40 loài) [9].