MỞ ĐẦU Ở Việt Nam hiện nay, có xu hướng đa dạng hóa các sản phẩm thủy sản trong khẩu, ngoài các sản phẩm xuất khẩu ổn định nhiều năm nay như cá tra, cá ba sa, tôm biển, tôm hùm… thì cá biển với giá trị dinh dưỡng và thương mại cao đang là mặt hàng được ưa chuộng trên thế giới, như cá mú (Epinephelus spp.), cá giò (Rachycentron canadum), cá chẽm (Lates calcarifer) là những đối tượng nuôi phổ biến phục vụ xuất khẩu. Cá chẽm (Lastes calcarifer) là loài rộng muối, có thể nuôi trong môi trường nước mặn, nước ngọt, nước lợ. So với nhiều loài cá biển khác, cá chẽm dễ nuôi hơn vì không đòi hỏi môi trường sống khắt khe, có thể nuôi với nhiều mô hình khác nhau, như việc tận dụng các ao nuôi tôm, ao nuôi cá tra bỏ hoang để nuôi cá chẽm đã mang lại lợi ích đáng kể về kinh tế và xã hội. Với qui trình sản xuất giống và nuôi thương phẩm cá chẽm đã hoàn thiện nên việc phát triển nuôi loài cá này theo qui mô công nghiệp, nhằm cung cấp thực phẩm trong nước và phục vụ xuất khẩu là khả thi, góp phần nâng cao GDP thủy sản nước ta.
Bên cạnh đó, việc thuần hóa cá chẽm để nuôi ở nước ngọt có thể giúp cải thiện đời sống của người dân ở nhiều vùng địa lý khác nhau. Với hiệu quả kinh tế, xã hội như đã nêu trên, nuôi cá chẽm hiện nay đã được phát triển ở nhiều địa phương ở Việt Nam. Tuy nhiên, cũng như nhiều đối tượng thủy sản khác, khi được nuôi với qui mô công nghiệp thì vấn đề bệnh và tác hại của bệnh trong quá trình nuôi vẫn là một khó khăn không nhỏ cho người nuôi. Các tác nhân gây bệnh thông thường như virus, vi khuẩn và ký sinh trùng (KST),….
đã và đang gây những thiệt hại đáng kể cho nghề nuôi cá chẽm ở Việt Nam và các nước khác trong khu vực. Ký sinh trùng gây bệnh ở cá chẽm nuôi có nhiều nhóm khác nhau: động vật đơn bào-Protozoa, sán lá đơn chủ - Monogenea, giáp xác bậc thấp ký sinh - Crustacae, giun tròn - Nemathelminthes và sán lá song chủ (SLSC) - Digenea. Các ký sinh trùng là sán lá song chủ (SLSC) ở giai đoạn trưởng thành chủ yếu sống nội ký sinh ở dạ dày, ruột, mạch máu, gan, thận…của động vật có xương sống như cá, động vật trên cạn, trong đó có con người. SLSC là ký sinh trùng có chu kỳ sống phức tạp, trải qua nhiều giai đoạn ấu trùng, đòi hỏi phải có từ 1 hoặc 2 ký chủ trung gian (KCTG) để hoàn thành vòng đời.
Do vậy, khi SLSC ký sinh gây bệnh ở các loài cá nuôi việc trị bệnh này không đơn giản, hiệu quả thấp nên cách tốt nhất vẫn là phòng bệnh, ngăn chặn sự xâm nhập của ấu trùng SLSC vào ao nuôi và vào cơ thể cá (Đỗ Thị Hòa và cộng sự, 2004). 1 Hiện nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về KST gây bệnh ở cá biển nuôi, trong đó nghiên cứu trên cá chẽm đã được công bố, như nghiên cứu của Velasquez, (1975); Leong & Wong (1990); Liang & Leong (1991); Võ Thế Dũng và cộng sự (2012). Tuy nhiên, ở các nghiên cứu này việc định danh phân loại đến giống loài của KST đều dựa vào phương pháp hình thái học nên có thể gây nhầm lẫn giữa các loài trong cùng 1 giống, hoặc chỉ 1 loài nhưng lại được đặt các tên gọi khác nhau. Trong thời gian gần đây, ngành sinh học phân tử đã phát triển mạnh và được ứng dụng vào nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau.
Trên thế giới, nhiều nhà khoa học đã ứng dụng sinh học phân tử để định danh phân loại đến giống loài của nhiều động, thực vật khác nhau, trong đó có các nhóm sinh vật ký sinh là tác nhân gây bệnh ở động vật thủy sản, gồm virus, vi khuẩn và KST. Bằng việc kết hợp giữa phương pháp truyền thống phân loại dựa vào hình thái cấu tạo với kỹ thuật sinh học phân tử có thể đưa lại một kết quả định danh chính xác đến loài của các tác nhân gây bệnh, ngoài ra có thể xác định mối quan hệ di truyền giữa các loài ký sinh trùng với nhau (Blair, 1998; Anderson, 1999; Olson et al. Xuất phát từ thực tế trên, đề tài luận án “Nghiên cứu thành phần loài sán lá song chủ (Digenea) ký sinh ở cá chẽm (Lates calcarifer Bloch, 1790) nuôi tại Khánh Hòa” đã được thực hiện theo Quyết định số 1128/QĐ-ĐHNT của Hiệu trưởng Trường Đại học Nha Trang ký ngày 23 tháng 09 năm 2009, theo chương trình đào tạo Tiến sĩ, chuyên ngành Nuôi trồng thủy sản. Mục tiêu của đề tài luận án: Xác định được thành phần giống loài sán lá song chủ (Digenea) ký sinh trên cá chẽm (Lates calcarifer) nuôi, đánh giá mức độ nhiễm và mối quan hệ di truyền của các KST này ở cá chẽm nuôi, từ đó đánh giá khả năng gây bệnh và đề xuất biện pháp phòng ngừa các ký sinh trùng này ở cá chẽm nuôi tại Khánh Hòa.
Để đạt được mục tiêu trên, luận án đã thực hiện các nội dung sau: 1. Xác định thành phần giống loài sán lá song chủ (SLSC) ký sinh ở cá chẽm nuôi tại Khánh Hòa. Phân loại và xác định mối quan hệ di truyền của các loài sán lá song chủ ký sinh ở cá chẽm nuôi tại Khánh Hòa bằng kỹ thuật sinh học phân tử. Xác định mức độ nhiễm (tỷ lệ và cường độ nhiễm) sán lá song chủ ở cá chẽm nuôi tại Khánh Hòa.
Khảo sát sự phát triển các giai đoạn ấu trùng của loài sán Pseudometadena celebesensis ký sinh ở cá chẽm. Ý nghĩa của luận án - Ý nghĩa khoa học: Đây là nghiên cứu đầy đủ về thành phần giống loài, mức độ nhiễm và mối quan hệ di truyền của các loài sán lá song chủ ký sinh ở cá chẽm (Lates calcarifer) nuôi thương phẩm tại Khánh Hòa và làm cơ sở cho việc phát triển, mở rộng nghiên cứu trên các loài ký sinh trùng khác. - Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của đề tài luận án này là cơ sở khoa học để đề xuất các biện pháp phòng bệnh do sán lá song chủ gây ra ở cá chẽm nuôi. Điểm mới của luận án: - Đây là nghiên cứu đầy đủ về thành phần loài sán lá song chủ ký sinh ở cá chẽm nuôi bằng sự kết hợp giữa hai phương pháp: hình thái học và kỹ thuật sinh học phân tử.
Kết quả đã phát hiện được 6 loài sán lá song chủ thuộc 5 giống, 5 họ ký sinh ở cá chẽm nuôi thương phẩm tại tỉnh Khánh Hòa, Việt Nam. Đặc biệt nghiên cứu này đã xác định được loài sán Pseudometadena celebesensis là ký sinh trùng đặc hữu trên vật chủ là cá chẽm; - Luận án đã đánh giá mối quan hệ di truyền giữa các loài sán lá song chủ nội ký sinh trong cơ thể cá chẽm nuôi; - Lần đầu tiên tiến hành khảo sát vòng đời phát triển của 1 loài sán lá song chủ Pseudometadena celebesensis có giai đoạn trưởng thành ký sinh ở ruột của cá chẽm nuôi tại Khánh Hòa. Một số đặc điểm sinh học của cá chẽm (Lates calcarifer) 1. Hệ thống phân loa ̣i cá chẽm Ngành Chordata Ngành phu ̣ Vertebrata Lớp Pisces Lớp phu ̣ Teleostomi Bô ̣ Perciformes Ho ̣ Centropomidae Giố ng Lates Loài Lates calcarifer Bloch, 1790 Cá chẽm (Lates calcarifer Bloch, 1790), tên tiếng Anh là Barramundi hoặc Asian seabass.
Cá chẽm được Bloch mô tả đầu tiên vào năm 1790 và đặt tên Holocentrus calcarifer. Do cá chẽm có các đặc điểm giống cá vược sông Nile (Lates niloticus Linnaeus), nên năm 1828, Curvier & Valenciennes đề nghị đặt lại tên giống là Lates (Grey, 1986). Vì vậy, hiện nay cá chẽm có tên khoa học là Lates calcarifer (Bloch, 1790). Một số đặc điểm phân bố, sinh thái và dinh dưỡng của cá chẽm Cá chẽm phân bố rộng ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới thuộc tây Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương từ Đông Phi đến Papua New Guinea, từ nam Trung Quốc, Đài Loan đến bắc Úc.
Cá chẽm là loài rộng muối, sống được cả vùng nước ngọt, lợ, mặn và có tập tính di cư xuôi dòng. Cá bố mẹ thành thục tập trung ở vùng cửa sông và sinh sản. Cá con mới nở theo dòng chảy thủy triều vào sâu trong vùng nước lợ sinh sống. Khi đủ khả năng ngược dòng, chúng bắt đầu di cư ngược dòng vào sống ở các dòng sông.
Khi phát dục thành thục (ở độ tuổi 3+), chúng di cư xuôi dòng về vùng ven biển để sinh sản (Grey, 1986; Nguyễn Duy Hoan & Võ Ngọc Thám, 2000). Cá chẽm là loài chuyển đổi giới tính, lúc nhỏ là cá đực, lớn chuyển sang cái. Trong đàn cá chẽm cũng tồn tại một số cá thể là cá cái nguyên thủy (Nguyễn Duy Hoan & Võ Ngọc Thám, 2000). Cá chẽm có khả năng thích ứng rộng với sự thay đổi độ mặn, cá giai đoạn giống và trưởng thành sống được ở độ mặn từ 0 – 35‰ và có thể chịu đựng tốt với sự thay 4 đổi độ mặn đột ngột.
Thực tế cho thấy cá giống cỡ 2 – 3 cm có thể thuần hóa từ độ mặn 30 – 32‰ xuống 5 – 10‰ trong 2 – 3 giờ (Tucker, 2000). Vì vậy, cá chẽm rất thích hợp cho phát triển nuôi trong các điều kiện môi trường khác nhau, có thể nuôi trong ao ở cả nước ngọt, lợ cũng như nuôi bằng lồng trên biển. Tuy nhiên khi tiến hành nuôi ở các môi trường có độ mặn khác nhau, cá giống cần được thuần hóa độ mặn. Cá chẽm giống hoặc cá trưởng thành có thể thích ứng với nhiệt độ từ 21 – 39oC, thích hợp nhất là 27 – 30oC.
Nhiệt độ thay đổi đột ngột 2 – 3oC có thể gây sốc cho cá giống (Tucker, 2000). Cá chẽm là loài cá dữ ăn mồi sống và khi đói chúng có thể ăn thịt đồng loại, đặc biệt tỷ lệ ăn thịt lẫn nhau cao nhất ở giai đoạn từ 1 – 10 cm, nên nhu cầu protein trong khẩu phần thức ăn của cá chẽm ở mức cao. Theo Boonyaratpalin và Williams (2002), nhu cầu protein thô trong thức ăn của cá chẽm giống khoảng 50%, cho cá chẽm giai đoạn nuôi thịt khoảng 40 – 45%. Hàm lượng một số acid amin thích hợp cho sinh trưởng của cá chẽm giai đoạn giống là: tryptophan: 0,41% protein; lysine: 4,5% protein; arginine: 3,8% protein và methionine: 2,24% protein (Boonyaratpalin et al., 2002; Coloso et al.
Do cá chẽm ăn mồi sống nên trong tự nhiên cũng như trong nuôi trồng, cá chẽm thường dễ bị nhiễm các loại ký sinh trùng có vòng đời phức tạp như sán lá song chủ (Digenea), sán dây (Cestoida) hay giun đầu gai (Acanthocephala) (Đỗ Thị Hòa và và cộng sự, 2004). Cá chẽm có kích thước lớn, khối lượng tối đa có thể đạt 60 kg.
