Luận văn nghiên cứu thành phần hoá học và tác dụng bảo vệ gan của cây cỏ mật eriochloa ramosa retz hack họ poaceae

Nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng bảo vệ gan của cây cỏ mật Eriochloa ramosa Retz Hack họ Poaceae, ứng dụng tiềm năng trong y học.

• Tác giả: Ts. Lê Thị Kim Loan
• Trường học: Viện Dược liệu
• Chuyên ngành: Dược học
• Đề tài: Nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng bảo vệ gan của cây cỏ mật (Eriochloa ramosa)
• Loại tài liệu: báo cáo kết quả nghiên cứu đề tài cấp bộ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cây cỏ mật và mục tiêu nghiên cứu

Cây cỏ mật (Eriochloa Ramosa) là một loại thảo dược mọc hoang ở vùng đồng bằng và trung du Việt Nam. Theo kinh nghiệm dân gian, cây này được sử dụng để chữa các bệnh về gan mật, cảm sốt và mụn nhọt. Mục tiêu của nghiên cứu là xác định thành phần hóa học chính của cây cỏ mật và đánh giá tác dụng bảo vệ gan trên mô hình thực nghiệm. Nghiên cứu này nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng cây cỏ mật như một loại thuốc bảo vệ gan từ nguồn nguyên liệu tự nhiên.

1.1. Tổng quan về cây cỏ mật

Cây cỏ mật (Eriochloa Ramosa) thuộc họ Poaceae, được biết đến với các tác dụng dược lý như hạ sốt, giảm đau, lợi mật và lợi tiểu. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu nào về tác dụng bảo vệ gan của cây này. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích thành phần hóa học và đánh giá tác dụng bảo vệ gan của cây cỏ mật, nhằm bổ sung vào danh mục các cây thuốc có tiềm năng trong điều trị bệnh gan.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm xác định thành phần hóa học chính của cây cỏ mật, xây dựng quy trình chiết xuất và phân lập các nhóm hoạt chất. Đồng thời, nghiên cứu đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của hoạt chất toàn phần, cũng như tác dụng bảo vệ gan trên mô hình thực nghiệm. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần phát triển các sản phẩm dược liệu từ cây cỏ mật.

II. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp hóa học thực vật để phân tích thành phần hóa học của cây cỏ mật, bao gồm chiết xuất, phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất. Các phương pháp nghiên cứu dược lý được áp dụng để đánh giá tác dụng bảo vệ gan, bao gồm các mô hình gây tổn thương gan bằng CCl4 và paracetamol. Nghiên cứu cũng đánh giá tác dụng chống oxy hóa và độc tính của các dịch chiết từ cây cỏ mật.

2.1. Phương pháp hóa học thực vật

Các phương pháp hóa học thực vật bao gồm chiết xuất bằng nước và cồn, sắc ký lớp mỏng (SKLM) và phổ khối lượng phun mù điện tử (ESI-MS) để phân tích thành phần hóa học. Các hợp chất được phân lập và xác định cấu trúc bằng phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR). Kết quả cho thấy sự hiện diện của các hợp chất tự nhiên như saponin và flavonoid trong cây cỏ mật.

2.2. Phương pháp nghiên cứu dược lý

Các mô hình thực nghiệm được sử dụng để đánh giá tác dụng bảo vệ gan, bao gồm gây tổn thương gan bằng CCl4 và paracetamol. Các chỉ số sinh hóa như ALT, AST và MDA được đo lường để đánh giá mức độ tổn thương gan. Nghiên cứu cũng đánh giá tác dụng chống oxy hóa của các dịch chiết từ cây cỏ mật thông qua việc đo nồng độ MDA trong dịch đồng thể.

III. Kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã xác định được 5 hợp chất hữu cơ trong cây cỏ mật, trong đó có một chất mới được phát hiện lần đầu tiên từ thiên nhiên. Các dịch chiết từ cây cỏ mật cho thấy tác dụng bảo vệ gan rõ rệt trên mô hình thực nghiệm, giảm đáng kể các chỉ số ALT, AST và MDA. Nghiên cứu cũng chứng minh tác dụng chống oxy hóa và độc tính thấp của cây cỏ mật, mở ra tiềm năng ứng dụng trong điều trị các bệnh về gan.

3.1. Thành phần hóa học

Nghiên cứu đã phân lập và xác định cấu trúc của 5 hợp chất hữu cơ từ cây cỏ mật, bao gồm saponin và flavonoid. Một trong số đó là một chất mới, lần đầu tiên được phát hiện từ thiên nhiên. Các hợp chất này có tiềm năng lớn trong việc phát triển các sản phẩm dược liệu bảo vệ gan.

3.2. Tác dụng bảo vệ gan

Các dịch chiết từ cây cỏ mật cho thấy tác dụng bảo vệ gan rõ rệt trên mô hình thực nghiệm. Các chỉ số ALT, AST và MDA giảm đáng kể, chứng tỏ khả năng phục hồi tổn thương gan của cây cỏ mật. Nghiên cứu cũng chứng minh tác dụng chống oxy hóa của các dịch chiết, góp phần bảo vệ tế bào gan khỏi các gốc tự do.

IV. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu đã cung cấp bằng chứng khoa học về tác dụng bảo vệ gan của cây cỏ mật (Eriochloa Ramosa). Các kết quả cho thấy tiềm năng ứng dụng của cây cỏ mật trong điều trị các bệnh về gan, đặc biệt là viêm gan và tổn thương gan do nhiễm độc. Nghiên cứu cũng đề xuất các hướng phát triển tiếp theo, bao gồm nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác dụng và thử nghiệm lâm sàng các sản phẩm từ cây cỏ mật.

4.1. Giá trị thực tiễn

Nghiên cứu đã chứng minh tác dụng bảo vệ gan và độc tính thấp của cây cỏ mật, mở ra tiềm năng ứng dụng trong điều trị các bệnh về gan. Các sản phẩm từ cây cỏ mật có thể trở thành một lựa chọn hiệu quả và an toàn cho bệnh nhân viêm gan và tổn thương gan.

4.2. Hướng phát triển

Nghiên cứu đề xuất các hướng phát triển tiếp theo, bao gồm nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác dụng của các hợp chất tự nhiên trong cây cỏ mật, cũng như thử nghiệm lâm sàng các sản phẩm dược liệu từ cây này. Việc phát triển các sản phẩm từ cây cỏ mật có thể góp phần giảm chi phí điều trị và nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Viêm gan là bệnh lý thường gặp trong các bệnh về gan mật. Có nhiều nguyên nhân gây bệnh, có thể do các loại virus ( A, B, C.), do thuốc, do rượu hoặc do hóa chất xâm nhập vào gan. Bệnh có thể tiến triển từ viêm gan cấp đến viêm gan mạn rồi tiến tới xơ gan hoặc ung thư gan. Theo Phạm Hoàng Phiệt, Việt Nam nằm trong vùng dịch tễ của viêm gan B với khoảng 10 triệu người mang HBsAg [23], ước tính tỷ lệ tử vong có liên quan đến viêm gan vào khoảng 48.000 người trong một năm [29].

Viêm gan do nhiễm độc thuốc hoặc do hóa chất cũng thường gặp đặc biệt là viêm gan do dùng thuốc chống lao hoặc thuốc hạ sốt giảm đau paracetamol có xu hướng ngày càng tăng. Viêm gan do virus có thể điều trị bằng thuốc kháng virus như Inteferol, Lamivudin.Tuy nhiên những thuốc này có giá thành quá cao và có nhiều tác dụng không mong muốn. Hơn nữa hiện nay đã xuất hiện dòng virus đột biến kháng Lamivudin. Các trường hợp viêm gan do nguyên nhân khác (do thuốc, hóa chất.) hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, những bệnh nhân này chủ yếu được điều trị bằng các thuốc làm tăng khả năng phục hồi tổn thương gan và bảo vệ gan.

Một số thuốc bảo vệ gan được nhập vào Việt Nam như Silymarin (Legalon), Biphenyldimethyl dicarboxylat (Fortex) có tác dụng tương đối tốt song giá thành tương đối cao, không phù hợp với điều kiện kinh tế của đa số người bệnh khi phải dùng thuốc dài ngày. Vì thế việc nghiên cứu các thuốc bảo vệ gan từ nguồn nguyên liệu trong nước là điều hết sức cần thiết. Y học cổ truyền nước ta có lịch sử hàng ngàn năm. Với sự phong phú và đa dạng sinh học vào bậc nhất khu vực Đông nam á, tạo điều kiện cho nước ta có nguồn cây thuốc dồi dào.

Dược liệu dùng chữa bệnh gan mật có rất nhiều và cũng được các thầy thuốc Y học cổ truyền sử dụng rộng rãi như chi tử ( hạt dành dành ), actiso, nghệ vàng, nhân trần, bồ bồ. Để có thể tìm kiếm, bổ sung và danh mục này những cây thuốc có tác dụng tốt lại có sẵn trong tự nhiên là công việc hết sức cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn. Cây cỏ mật là cây mọc hoang ở vùng đồng bằng và trung du nước ta. Theo kinh nghiệm của nhân dân ở một số địa phương như Nam Định, Phú thọ, Sơn tây.

dùng cỏ mật để chữa cảm sốt, chữa mụn nhọt và chữa các bệnh về gan mật. Một số tác giả trong nước cũng đã nghiên cứu về tác dụng hạ sốt, giảm đau, lợi mật, lợi tiểu. của cỏ mật trên thực nghiệm [11], [26] nhưng chưa thấy có nghiên cứu nào về tác dụng bảo vệ gan và phục hồi tổn thương gan của cây này. Để có cơ sở khoa học trong việc sử dụng cây thuốc này với mục đích làm thuốc bảo vệ và phục hồi tổn thương gan, chúng tôi tiến hành thực hiện Đề tài “ Nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng bảo vệ gan của cây cỏ mật (Eriochloa ramosa (Retz., họ Poaceae với các mục tiêu sau: - Xác định thành phần hóa học chính của cây cỏ mật.

- Xây dựng quy trình chiết xuất và phân lập các nhóm hoạt chất chính trong cây cỏ mật 1 - Đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của hoạt chất toàn phần. - Đánh giá tác dụng bảo vệ gan trên mô hình súc vật thí nghiệm của hoạt chất toàn phần 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Bệnh viêm gan và một số xét nghiệm thường dùng để đánh giá tổn thương gan 2.

Bệnh viêm gan Viêm gan là bệnh lý thường gặp trong các bệnh về gan mật. Bệnh viêm gan thường được chia làm hai loại dựa vào sự tiến triển của bệnh, đó là: - Viêm gan cấp: Khi có bất thường về gan dưới 6 tháng hoặc về mặt giải phẫu thấy xuất hiện các tổn thương ở trung tâm tiểu thùy gan. - Viêm gan mạn: Khi có bất thường về gan trên 6 tháng hoặc hoặc về mặt giải phẫu thấy xuất hiện các tổn thương ở xung quanh tiểu thùy gan. Tuy nhiên sự phân loại về thời gian và giải phẫu như trên không phải lúc nào cũng đúng như vậy.

Nếu hình ảnh giải phẫu như viêm gan cấp nhưng thời gian tiến triển của bệnh trên 6 tháng hoặc hình ảnh giải phẫu giống viêm gan mạn mà thời gian tiến triển của bệnh dưới 6 tháng đều được chẩn đoán là viêm gan mạn. * Viêm gan cấp: Có ba nguyên nhân gây viêm gan cấp hay gặp nhất đó là do virus, do thuốc hoặc do nhiễm độc. - Viêm gan cấp do virus Viêm gan do virus là bệnh phổ biến với tác nhân gây bệnh là các loại virus A, B, C, D, E và G. Viêm gan virus A và E thường gây thành dịch nhưng lành tính.

Viêm gan virus B, C, D tiến triển âm ỉ, dễ gây tình trạng mạn tính dẫn tới xơ gan, ung thư gan với tỷ lệ tương đối cao [23], [33]. Cơ chế sinh bệnh viêm gan do virus liên quan đến quá trình đáp ứng miễn dịch, trong đó chủ yếu là đáp ứng qua trung gian tế bào và sự tăng sinh gốc tự do tạo ra các phản ứng oxy hóa dẫn đến tổn thương gan và hủy hoại tế bào gan [35], [47]. Mỗi năm trên thế giới có khoảng 2 triệu người chết do suy gan cấp, xơ gan và ung thư gan do virus viêm gan B gây ra. Bệnh hay gặp ở các nước đang phát triển như Ấn Độ, Việt Nam.

- Viêm gan cấp do thuốc. Một số thuốc có độc tính cao đối với gan như Tetracyclin hoặc chất chuyển hóa ổn định của chúng gây độc với gan như 5.Fluorouracin hoặc chất chuyển hóa trung gian tấn công trực tiếp vào tế bào gan gây viêm gan, hủy hoại tế bào gan như Paracetamol, Erythromycin, Isoniasid.Trong số các lọai thuốc trên thì Paracetamol ( PAR) là thuốc hạ sốt, giảm đau dùng phổ biến trên khắp thế giới trong đó có Việt Nam. Với liều điều trị thông thường, PAR không gây độc cho gan, nhưng nếu dùng liều cao sẽ sinh ra nhiều N-acetyl-p-benzoquinoneimin (NAPQI ), đó là chất gây tổn 2 thương tế bào gan [7],[45]. Theo thống kê tại Trung tâm chống độc thuộc Bệnh viện Bạch mai, ngộ độc thuốc hạ sốt giảm đau trong 2 năm 1998-2000 chiếm 6,34% số các trường hợp ngộ độc.

Đến năm 2002-2003, tỷ lệ này tăng lên 12,2% và đứng thứ ba trong các loại ngộ độc thuốc. Viêm gan cấp do một số thuốc khác, đặc biệt là do dùng thuốc chống lao Isoniasid phối hợp với Rifampicin cũng thường gặp, trong số đó có một số trường hợp đã gây tử vong. - Viêm gan cấp do nhiễm độc Các trường hợp thường gặp là nhiễm độc thuốc trừ sâu, phẩm nhuộm, nấm độc, nhiễm độc thực phẩm hoặc các hóa chất dùng trong công nghiệp như Carbon tetraclorid (CCl4). CCl4 là một chất gây hủy hoại tế bào gan điển hình.

Trong quá trình chuyến hóa, CCl4 tạo thành các gốc tự do, chính các gốc tự do này sẽ liên kết với lipid và các protein trên hệ thống lưới nội mô của tế bào gan gây phá hủy cấu trúc và chức năng của hệ thống lưới, làm tổn thương gan [41], [47]. Mức độ tổn thương phụ thuộc vào liều lượng CCl4, dạng tổn thương thường tập trung chủ yếu ở vùng trung tâm tiểu thùy. Chính vì vậy CCl4 hay được dùng trong mô hình gây viêm gan cấp để nghiên cứu thuốc có tác dụng bảo vệ gan. * Viêm gan mạn - Viêm gan mạn do virus: Trên thế giới hiện có khoảng hai tỷ người nhiễm virus viêm gan B và 400 triệu người đang bị bệnh viêm gan B mạn tính.

Viêm gan virus B là nguyên nhân dẫn đến viêm gan mạn, xơ gan và ung thư gan, gây tử vong với tỷ lệ cao[14]. Việt Nam là một trong những nước có tỷ lệ viêm gan B cao nhất thế giới. Theo thống kê, tỷ lệ người mang bệnh là 17% [14]. Viêm gan virus C chiếm 2% trong các trường hợp viêm gan virus, 55-85% bệnh nhân viêm gan C sẽ chuyển thành viêm gan mạn nếu không được điều trị kịp thời và nghiêm trọng hơn 15% số này sẽ chuyển thành ung thư gan [10].

Trong thời gian gần đây, các nhà khoa học đã phát hiện thêm loại virus gây viêm gan nữa là virus G, tuy nhiên cũng chưa thấy tài liệu nào công bố virus này có gây viêm gan mạn hay không [10] - Viêm gan mạn do thuốc hoặc hóa chất: Nguyên nhân thường gặp là do dùng một hay nhiều loại thuốc/ chất độc đối với gan trong thời gian dài như dùng thuốc điều trị lao, thuốc sốt rét, thức ăn chứa formon. hoặc do nhiễm độc nghề nghiệp, do tiếp xúc với hóa chất độc hại thường xuyên. Sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật không đúng phương pháp cũng gây nhiều tác hại đến sức khỏe nói chung và đặc biệt là gây tác hại với tế bào gan. Theo thống kê của trung tâm ADR quốc gia năm 2006, ADR do thuốc chống lao đứng thứ hai sau ADR do kháng sinh, trong đó gặp nhiều trường hợp viêm gan do dùng phối hợp Isoniazid phối hợp Rifampicin [4].

- Viêm gan mạn do rượu: Viêm gan do rượu được biết đến từ lâu, rượu chuyển hóa ở gan tạo các gốc tự do, các gốc tự do này tấn công vào các thành phần tế bào, kết hợp với các protein làm tăng quá trình peroxy hóa lipid dẫn đến tình trạng màng lipid bị phá hủy, ảnh hưởng đến tính toàn vẹn của màng tế bào. Bên cạnh đó rượu còn làm giảm glutathion ( GSH) nội bào thông qua hàng loạt các cơ chế khác nhau. 3 Như vậy tổn thương gan do rượu là do tăng quá trình peroxy hóa lipid và làm giảm các chất chống oxy hóa [10], [35]. - Viêm gan mạn tính tự miễn: Là tình trạng mất khả năng thích ứng miễn dịch của gan với chính các tổn thương gan.

Nguyên nhân và cơ chế chưa rõ song viêm gan mạn tính tự miễn luôn có mặt các tự kháng thể và tăng gama globulin máu [10]. - Viêm gan tiềm tàng: Là những trường hợp có biểu hiện tình trạng viêm gan mạn tính nhưng không tìm được nguyên nhân. Hiện nay với các phương pháp nghiên cứu hiện đại như y sinh học phân tử, miễn dịch học, thì viêm gan tiềm tàng đã giảm do đã xác định được nguyên nhân và điều trị kịp thời [10]. Một số xét nghiệm thường dùng để đáng giá tổn thương gan Gan là cơ quan quan trọng trong cơ thể, được thể hiện thông qua các chức năng do gan đảm nhận.

Các xét nghiệm của hệ thống gan, mật rất đa dạng và phong phú, có vai trò lớn trong quá trình chẩn đoán và tiên lượng bệnh.