Nghiên Cứu Tài Nguyên Phi Gỗ Của Hệ Thực Vật Tại Vườn Quốc Gia Cúc Phương

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu nguồn tài nguyên phi gỗ của hệ thực vật tại vườn quốc gia cúc phương nhằm bảo tồn những, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thúy Huệ
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Nghĩa Thìn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Nguồn Tài Nguyên Phi Gỗ Tại Vườn Quốc Gia Cúc Phương Nhằm Bảo Tồn Những Tri Thức Bản Địa Và Nguồn Gen Quý
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu về tài nguyên phi gỗ
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu cây được sử dụng làm thuốc
• 1.3. Tổng quan nghiên cứu về cây được sử dụng làm thức ăn cho người
• 1.4. Tổng quan nghiên cứu thức ăn cho Vọoc mông trắng
• 1.5. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 1.5.1. Điều kiện tự nhiên. Vị trí địa lý. Lịch sử địa chất và địa hình. Thổ nhưỡng. Khí hậu thủy văn
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng – phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp kế thừa. Phương pháp điều tra, phân tích – phân loại và xây dựng danh lục
• 2.4. Xử lý và trình bày mẫu
• 2.5. Xác định và kiểm tra tên khoa học
• 2.6. Xây dựng bảng danh lục thực vật
• 2.7. Phương pháp đánh giá một số đặc điểm của hệ thực vật
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đa dạng nguồn tài nguyên phi gỗ tại VQG Cúc Phương. Các loài cần được bảo vệ trong sách đỏ Việt Nam năm 2007
• 3.2. Các loài cần được bảo vệ theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Các loài cần được bảo vệ theo khuyến cáo của UNEP - WCMC
• 3.3. Một số giải pháp quản lý bảo tồn
• MỞ ĐẦU
• LỜI MỞ ĐẦU
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tài Nguyên Phi Gỗ VQG Cúc Phương

Việt Nam, một trung tâm đa dạng sinh học quan trọng, sở hữu nguồn tài nguyên phi gỗ Cúc Phương phong phú. Nguồn tài nguyên này đóng vai trò thiết yếu trong đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của cộng đồng dân cư miền núi. Nó không chỉ là nguồn thu nhập quan trọng mà còn góp phần vào chiến lược phát triển bền vững quốc gia, bảo tồn tài nguyên, môi trường và đa dạng sinh học Cúc Phương. Tài nguyên phi gỗ phục vụ nhiều mục đích khác nhau, từ lương thực bổ trợ (củ mài, củ nâu) đến thực phẩm (rau rừng, gia vị) và dược liệu. Ngoài giá trị kinh tế trực tiếp, nó còn có tiềm năng lớn trong việc bảo tồn hệ sinh thái rừng nhiệt đới, tăng tính đa dạng loài và tạo cơ hội cho quản lý tài nguyên rừng có sự tham gia của cộng đồng. Nghiên cứu và tập hợp giá trị tài nguyên phi gỗ là việc làm cấp thiết, đồng thời là kinh nghiệm quý báu được tích lũy từ ngàn đời nay.

1.1. Vai trò của tài nguyên phi gỗ đối với cộng đồng địa phương

Tài nguyên phi gỗ đóng vai trò quan trọng trong sinh kế của người dân địa phương Cúc Phương, cung cấp nguồn thu nhập, thực phẩm và dược liệu. Việc khai thác và sử dụng bền vững tài nguyên phi gỗ góp phần cải thiện đời sống kinh tế và bảo tồn văn hóa truyền thống. Nghiên cứu cần tập trung vào đánh giá tác động của việc khai thác tài nguyên phi gỗ đến cộng đồng và đề xuất các giải pháp quản lý phù hợp.

1.2. Tiềm năng phát triển kinh tế từ tài nguyên phi gỗ Cúc Phương

Tài nguyên phi gỗ có tiềm năng lớn để phát triển kinh tế địa phương thông qua các hoạt động như du lịch sinh thái, chế biến sản phẩm phi gỗ Cúc Phương và cung cấp nguyên liệu cho ngành dược liệu. Việc khai thác và sử dụng bền vững tài nguyên phi gỗ cần được kết hợp với các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế địa phương, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

II. Thách Thức Quản Lý và Bảo Tồn Tài Nguyên Phi Gỗ

Mặc dù có giá trị to lớn, tài nguyên phi gỗ Cúc Phương đang đối mặt với nhiều thách thức. Khai thác quá mức, mất môi trường sống do phá rừng và biến đổi khí hậu đe dọa sự đa dạng sinh học Cúc Phương và nguồn cung tài nguyên phi gỗ. Thiếu các chính sách quản lý hiệu quả và sự tham gia của cộng đồng trong bảo tồn cũng là những vấn đề cần giải quyết. Việc bảo tồn tri thức bản địa về sử dụng tài nguyên phi gỗ cũng rất quan trọng, vì nó chứa đựng những kinh nghiệm quý báu về quản lý và sử dụng bền vững. Cần có các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học, quản lý khai thác hợp lý và nâng cao nhận thức cộng đồng để bảo vệ tài nguyên phi gỗ cho các thế hệ tương lai.

2.1. Tác động của khai thác tài nguyên phi gỗ đến môi trường

Việc khai thác tài nguyên phi gỗ không bền vững có thể gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường, bao gồm suy giảm đa dạng sinh học, xói mòn đất, ô nhiễm nguồn nước và mất cân bằng sinh thái. Nghiên cứu cần đánh giá chi tiết các tác động này và đề xuất các biện pháp giảm thiểu, phục hồi môi trường.

2.2. Sự mai một tri thức bản địa về tài nguyên phi gỗ

Tri thức bản địa về sử dụng và quản lý tài nguyên phi gỗ đang dần bị mai một do sự thay đổi lối sống, thiếu sự quan tâm của thế hệ trẻ và thiếu các chương trình bảo tồn tri thức. Cần có các biện pháp ghi chép, lưu giữ và truyền bá tri thức bản địa để bảo tồn giá trị văn hóa và kinh nghiệm quản lý tài nguyên phi gỗ.

2.3. Thiếu chính sách và quản lý hiệu quả tài nguyên phi gỗ

Hệ thống chính sách và quản lý tài nguyên phi gỗ hiện tại còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu bảo tồn và phát triển bền vững. Cần có các chính sách rõ ràng, cụ thể và các biện pháp quản lý hiệu quả để đảm bảo việc khai thác và sử dụng tài nguyên phi gỗ hợp lý, công bằng và bền vững.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu và Đánh Giá Tài Nguyên Phi Gỗ

Nghiên cứu về tài nguyên phi gỗ Cúc Phương cần áp dụng các phương pháp khoa học phù hợp để đánh giá hiện trạng, tiềm năng và các yếu tố ảnh hưởng đến nguồn tài nguyên này. Các phương pháp bao gồm điều tra thực địa, phỏng vấn cộng đồng, phân tích mẫu vật và sử dụng công nghệ GIS để lập bản đồ phân bố tài nguyên phi gỗ. Đánh giá giá trị kinh tế của tài nguyên phi gỗ cũng rất quan trọng để nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của nó và thúc đẩy các hoạt động bảo tồn. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách và kế hoạch quản lý tài nguyên phi gỗ hiệu quả.

3.1. Điều tra và thu thập dữ liệu về tài nguyên phi gỗ

Việc điều tra và thu thập dữ liệu về tài nguyên phi gỗ cần được thực hiện một cách bài bản, khoa học, bao gồm xác định các loài thực vật phi gỗ Cúc Phương, động vật phi gỗ Cúc Phương, nấm ăn được, dược liệu và các sản phẩm khác. Dữ liệu cần thu thập bao gồm thông tin về phân bố, trữ lượng, đặc điểm sinh học, giá trị sử dụng và các yếu tố ảnh hưởng.

3.2. Phỏng vấn cộng đồng và thu thập tri thức bản địa

Phỏng vấn cộng đồng là phương pháp quan trọng để thu thập tri thức bản địa về sử dụng và quản lý tài nguyên phi gỗ. Cần phỏng vấn những người có kinh nghiệm, am hiểu về tài nguyên phi gỗ, bao gồm người già, thầy thuốc, thợ thủ công và những người trực tiếp khai thác tài nguyên phi gỗ.

3.3. Phân tích mẫu vật và đánh giá chất lượng sản phẩm

Phân tích mẫu vật là cần thiết để xác định thành phần hóa học, giá trị dinh dưỡng và các đặc tính khác của sản phẩm phi gỗ Cúc Phương. Đánh giá chất lượng sản phẩm giúp xác định tiềm năng sử dụng và giá trị kinh tế của tài nguyên phi gỗ.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Bảo Tồn và Phát Triển Bền Vững

Kết quả nghiên cứu về tài nguyên phi gỗ Cúc Phương có thể được ứng dụng vào nhiều lĩnh vực khác nhau, từ bảo tồn đa dạng sinh học đến phát triển kinh tế địa phương. Các ứng dụng bao gồm xây dựng các chương trình bảo tồn loài nguy cấp, phát triển du lịch sinh thái dựa trên tài nguyên du lịch Cúc Phương, hỗ trợ các hoạt động chế biến sản phẩm phi gỗ Cúc Phương và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của tài nguyên phi gỗ. Việc ứng dụng kết quả nghiên cứu cần được thực hiện một cách có hệ thống, với sự tham gia của các bên liên quan, bao gồm chính quyền địa phương, cộng đồng dân cư, các nhà khoa học và các tổ chức phi chính phủ.

4.1. Xây dựng chương trình bảo tồn đa dạng sinh học Cúc Phương

Nghiên cứu về tài nguyên phi gỗ cung cấp thông tin quan trọng để xây dựng các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học Cúc Phương, đặc biệt là các loài nguy cấp và các hệ sinh thái quan trọng. Chương trình bảo tồn cần tập trung vào bảo vệ môi trường sống, ngăn chặn khai thác trái phép và phục hồi các khu vực bị suy thoái.

4.2. Phát triển du lịch sinh thái dựa trên tài nguyên phi gỗ

Tài nguyên phi gỗ có thể là yếu tố hấp dẫn để phát triển du lịch sinh thái Cúc Phương, thu hút du khách đến khám phá vẻ đẹp tự nhiên và tìm hiểu về văn hóa địa phương. Cần xây dựng các tour du lịch sinh thái có trách nhiệm, đảm bảo không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và cộng đồng.

4.3. Hỗ trợ chế biến và tiêu thụ sản phẩm phi gỗ Cúc Phương

Nghiên cứu về tài nguyên phi gỗ có thể giúp xác định các loài có tiềm năng để chế biến thành các sản phẩm có giá trị kinh tế cao, như dược liệu, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm và đồ thủ công mỹ nghệ. Cần hỗ trợ các doanh nghiệp và hộ gia đình địa phương trong việc chế biến và tiêu thụ sản phẩm phi gỗ Cúc Phương, tạo việc làm và nâng cao thu nhập.

V. Chính Sách và Quản Lý Bền Vững Tài Nguyên Phi Gỗ

Để bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên phi gỗ Cúc Phương, cần có một hệ thống chính sách và quản lý hiệu quả. Các chính sách cần tập trung vào bảo vệ quyền sử dụng tài nguyên rừng Cúc Phương của cộng đồng địa phương, khuyến khích các hoạt động khai thác và sử dụng bền vững, ngăn chặn khai thác trái phép và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Quản lý tài nguyên phi gỗ cần được thực hiện một cách minh bạch, có sự tham gia của các bên liên quan và dựa trên các kết quả nghiên cứu khoa học.

5.1. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật về tài nguyên phi gỗ

Cần xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật về tài nguyên phi gỗ, bao gồm các quy định về quyền sử dụng, khai thác, chế biến, tiêu thụ và bảo tồn tài nguyên phi gỗ. Hệ thống pháp luật cần đảm bảo sự công bằng, minh bạch và phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

5.2. Tăng cường năng lực quản lý tài nguyên phi gỗ cho cán bộ địa phương

Cần tăng cường năng lực quản lý tài nguyên phi gỗ cho cán bộ địa phương thông qua các khóa đào tạo, tập huấn về các phương pháp quản lý bền vững, kỹ thuật khai thác và chế biến sản phẩm phi gỗ Cúc Phương, và các quy định pháp luật liên quan.

5.3. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào quản lý tài nguyên phi gỗ

Cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng địa phương Cúc Phương vào quản lý tài nguyên phi gỗ thông qua các hình thức như thành lập các tổ, nhóm quản lý cộng đồng, xây dựng các quy ước về sử dụng tài nguyên phi gỗ và chia sẻ lợi ích từ tài nguyên phi gỗ.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu và Bảo Tồn Tài Nguyên Phi Gỗ

Nghiên cứu về tài nguyên phi gỗ Cúc Phương cần tiếp tục được đẩy mạnh trong tương lai, tập trung vào các vấn đề như đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên thiên nhiên Cúc Phương, phát triển các phương pháp bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả, và tìm kiếm các giải pháp sử dụng tài nguyên phi gỗ sáng tạo và bền vững. Việc hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và bảo tồn tài nguyên phi gỗ cũng rất quan trọng, giúp chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực để giải quyết các thách thức chung.

6.1. Nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên phi gỗ

Cần nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên phi gỗ, bao gồm sự thay đổi về phân bố, trữ lượng và chất lượng của các loài. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp xây dựng các kế hoạch ứng phó với biến đổi khí hậu và bảo vệ tài nguyên phi gỗ.

6.2. Phát triển các phương pháp bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả

Cần phát triển các phương pháp bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả, bao gồm bảo tồn tại chỗ (in-situ) và bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ). Bảo tồn tại chỗ tập trung vào bảo vệ môi trường sống tự nhiên của các loài, trong khi bảo tồn chuyển chỗ tập trung vào lưu giữ các loài trong các vườn thực vật, vườn thú và ngân hàng gen.

6.3. Tìm kiếm các giải pháp sử dụng tài nguyên phi gỗ sáng tạo

Cần tìm kiếm các giải pháp sử dụng tài nguyên phi gỗ sáng tạo và bền vững, như phát triển các sản phẩm mới, sử dụng tài nguyên phi gỗ trong các ngành công nghiệp khác và thúc đẩy du lịch cộng đồng Cúc Phương dựa trên tài nguyên phi gỗ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia Cúc Phương sở hữu tổng diện tích 22.200 ha trải rộng trên địa bàn 3 tỉnh gồm Ninh Bình (chiếm 51,1%), Hòa Bình (chiếm 26,4%) và Thanh Hóa (chiếm 22,5%). Đây là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu của Việt Nam với hệ sinh thái rừng nhiệt đới trên núi đá vôi đặc trưng. Tuy nhiên, áp lực từ các hoạt động nhân sinh cùng tập quán khai thác quá mức đang đe dọa nghiêm trọng đến nguồn tài nguyên thực vật tự nhiên, làm mai một các tri thức bản địa truyền thống và đẩy nhiều nguồn gen quý vào tình trạng suy kiệt.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá toàn diện hiện trạng nguồn tài nguyên phi gỗ (lâm sản ngoài gỗ) của hệ thực vật tại Vườn Quốc gia Cúc Phương, tập trung vào 3 nhóm công dụng chính: cây làm thuốc, cây làm thức ăn cho người và cây làm thức ăn cho loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri). Đồng thời, đề tài hướng đến việc tư liệu hóa tri thức bản địa của cộng đồng dân cư địa phương và đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn bền vững.

Phạm vi nghiên cứu bao quát các sinh cảnh rừng tự nhiên tại Cúc Phương thông qua 3 đợt điều tra thực địa chuyên sâu kéo dài trong giai đoạn 2011 - 2012. Công trình có ý nghĩa khoa học và thực tiễn to lớn khi xác lập danh lục chuẩn hóa gồm 842 loài tài nguyên phi gỗ thuộc 522 chi và 158 họ, cung cấp luận cứ khoa học chính xác phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn nguồn gen và phát triển kinh tế sinh kế cho cộng đồng vùng đệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết về quản trị tài nguyên sinh vật rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và dân tộc thực vật học (Ethnobotany). Khung lý thuyết tích hợp các khái niệm học thuật cốt lõi:

• Tài nguyên phi gỗ (Lâm sản ngoài gỗ - NTFPs): Toàn bộ các sản phẩm sinh học có nguồn gốc từ thực vật rừng (không bao gồm gỗ thương phẩm) được khai thác phục vụ nhu cầu làm thuốc, thực phẩm, sợi, nhựa và các mục đích dân sinh khác.
• Tri thức bản địa về sử dụng thực vật: Hệ thống kinh nghiệm, kỹ năng và tri thức dân gian của cộng đồng địa phương (đặc biệt là đồng bào dân tộc Mường) được tích lũy qua nhiều thế hệ trong việc nhận biết, thu hái và chế biến thực vật.
• Bảo tồn nguyên vị (In-situ Conservation) và bảo tồn chuyển vị (Ex-situ Conservation): Phương thức bảo vệ nguồn gen trực tiếp tại môi trường sống tự nhiên hoặc di thực nhân giống tại các vườn thực vật chuyên biệt.
• Khung phân hạng nguy cấp sinh học: Đánh giá mức độ rủi ro tuyệt chủng dựa trên tiêu chí của Sách Đỏ Việt Nam (2007), Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ và khuyến cáo của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc - Trung tâm Giám sát Bảo tồn Thế giới (UNEP-WCMC, 2003).

Hệ thống phân loại thực vật trong luận văn tuân thủ nghiêm ngặt khung phân loại hiện đại của Brummitt (1992), kết hợp đối chiếu bộ ba tập "Danh lục các loài thực vật Việt Nam" (2001 - 2005) để chuẩn hóa danh pháp học thuật từ bậc ngành, họ, chi đến loài.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực địa kết hợp xử lý mẫu phòng thí nghiệm và phân tích thống kê sinh học:

• Quy mô và phương pháp chọn mẫu: Tiến hành thu thập mẫu thực vật theo các tuyến khảo sát đại diện qua các dạng sinh cảnh rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, thung lũng đất và rừng thứ sinh phục hồi. Quá trình thu mẫu thực hiện qua 3 đợt thực địa với tổng thời gian hơn 5 tháng: Đợt 1 (01/06/2011 - 01/08/2011), Đợt 2 (10/02/2012 - 10/03/2012) và Đợt 3 (02/05/2012 - 25/07/2012). Mẫu thu thập đạt chuẩn phân loại học, đầy đủ cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản (hoa, quả).
• Quy trình xử lý tiêu bản: Mẫu tươi được định hình sơ bộ bằng cồn tại hiện trường nhằm diệt enzym ngăn rụng lá, sau đó ép phẳng và sấy khô liên tục trong 7 ngày tại phòng thí nghiệm. Tiêu bản khô được xử lý chống nấm mốc và côn trùng bằng dung dịch cồn chứa 3% - 5% $HgCl_2$, khâu đính cố định trên bìa cứng quy chuẩn kích thước 28 x 42 cm kèm nhãn định danh đầy đủ.
• Phương pháp định danh và phân tích: Tên khoa học được xác định bằng phương pháp hình thái so sánh, tra cứu khóa lưỡng phân và đối chiếu trực tiếp với bộ mẫu chuẩn tại Bảo tàng Thực vật (Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - ĐHQGHN). Dữ liệu được xử lý thống kê để lập bảng danh lục, phân tích tỷ lệ phần trăm phân bố taxon và phân loại theo 21 nhóm bệnh chữa trị cũng như các nhóm công dụng dinh dưỡng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả nghiên cứu đã tổng hợp và xác định được cấu trúc tài nguyên phi gỗ tại Vườn Quốc gia Cúc Phương với những số liệu cụ thể:

• Tính đa dạng bậc phân loại: Hệ thực vật phi gỗ ghi nhận 842 loài thuộc 522 chi, 158 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 820 loài (chiếm 97,4% tổng số loài), 503 chi (96,4%) và 140 họ (88,6%). Trong đó, lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida) chiếm ưu thế với 701 loài (85,5% của ngành), lớp Một lá mầm (Liliopsida) có 119 loài (14,5%). Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 11 loài (1,3%), còn 3 ngành Thông đất (Lycopodiophyta), Cỏ tháp bút (Equisetophyta) và Thông (Pinophyta) chỉ chiếm tổng cộng 1,2% với 11 loài.
• Đa dạng nhóm cây làm thuốc: Ghi nhận 630 loài (chiếm 74,8% tổng số loài phi gỗ) thuộc 439 chi và 146 họ. Về bộ phận sử dụng, có 440 loài dùng lá (chiếm 69,8%), 284 loài dùng rễ (45,1%), 255 loài dùng thân (40,5%), 50 loài dùng vỏ (7,9%) và 31 loài dùng củ (4,9%). Về phổ trị bệnh, các loài cây thuốc chữa trị 21 nhóm bệnh khác nhau; dẫn đầu là nhóm bệnh tiêu hóa với 168 loài (25,9%), bệnh ngoài da 132 loài (20,3%), bệnh thận và tiết niệu 98 loài (15,1%), bệnh cảm sốt do thời tiết 85 loài (13,1%), bệnh xương khớp và bệnh gan cùng có 74 loài (11,4%).
• Đa dạng nhóm cây làm thức ăn cho người: Thống kê được 278 loài (chiếm 33,0% tổng số loài) thuộc 192 chi và 80 họ. Hầu hết các loài thuộc ngành Ngọc lan (276 loài, chiếm 99,3%). Bộ phận được thu hái nhiều nhất là lá rau tươi với 131 loài (47,1%) và quả ăn được với 122 loài (43,9%), hạt có 36 loài (12,9%) và củ có 15 loài (5,4%). Có tới 86,3% số loài chỉ khai thác 1 bộ phận chuyên biệt.
• Đa dạng nguồn thức ăn cho Voọc mông trắng: Xác định được 78 loài thực vật thuộc 59 chi và 24 họ là nguồn thức ăn tự nhiên và bán tự nhiên cho loài linh trưởng đặc hữu này. Toàn bộ 78 loài đều thuộc ngành Ngọc lan (lớp Hai lá mầm chiếm 77 loài, tương đương 99%). Thức ăn ưa thích chủ yếu là lá non và chồi non với 73 loài (chiếm 93,6%), quả với 18 loài (23,1%) và hoa với 9 loài (11,5%).
• Hiện trạng nguồn gen nguy cấp: Phát hiện 64 loài thực vật phi gỗ có giá trị cao đang bị đe dọa. Trong đó, 14 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 (3 loài cấp EN - Nguy cấp gồm Bổ cốt toái Drynaria fortunei, Lan một lá Nervilia fordii, Bảy lá một hoa Paris polyphylla; 11 loài cấp VU - Sẽ nguy cấp như Rau sắng, Đẳng sâm, Lát hoa, Khôi tía); 15 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP (2 loài nhóm IA nghiêm cấm khai thác gồm Lan kim tuyến Anoectochilus roxburghii, Hài đốm Paphiopedilum concolor; 13 loài nhóm IIA hạn chế khai thác); và 35 loài nằm trong danh mục khuyến cáo hạn chế sử dụng của UNEP-WCMC.

Thảo luận kết quả

Các số liệu thống kê được mô hình hóa qua hệ thống bảng cấu trúc taxon và biểu đồ cột/biểu đồ tròn thể hiện rõ tương quan phân bố. Đáng chú ý, biểu đồ phân bố bộ phận sử dụng cho thấy một nguy cơ bảo tồn tiềm tàng: mặc dù việc hái lá chiếm tỷ lệ cao nhất (69,8% ở cây thuốc, 47,1% ở cây ăn được), nhưng tỷ lệ khai thác rễ (45,1%), thân (40,5%) và củ (4,9%) ở nhóm cây dược liệu là rất lớn. Việc thu hái rễ, củ hoặc toàn bộ cây (chiếm 30,2% số loài cây thuốc) tác động trực tiếp đến khả năng tái sinh cá thể, dễ dẫn đến suy kiệt cục bộ quần thể trong tự nhiên.

Khi so sánh với các nghiên cứu tại các khu bảo tồn lân cận, số lượng 630 loài cây thuốc tại Cúc Phương cao hơn đáng kể so với Vườn Quốc gia Ba Vì (503 loài) và Vườn Quốc gia Cát Bà (443 loài). Điều này khẳng định vị thế của địa hình Karst Cúc Phương như một "kho bảo tàng sống" lưu trữ nguồn gen thực vật nhiệt đới phong phú. Sự trùng lặp giữa phổ thức ăn của Voọc mông trắng (78 loài) và nhóm cây có công dụng làm thuốc, thực phẩm cho con người cũng chỉ ra áp lực cạnh tranh sinh cảnh, đòi hỏi phải phân vùng quản lý nghiêm ngặt.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực địa và đánh giá mức độ nguy cấp, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược:

1. Thiết lập phân khu bảo tồn nghiêm ngặt tại chỗ (In-situ): Tiến hành khoanh vùng bảo vệ nguyên vị trọng điểm tại khu trung tâm Bống đối với 64 loài thực vật quý hiếm nằm trong Sách Đỏ và Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Đặt mục tiêu giám sát định kỳ 100% các tiểu quần thể loài EN (Lan kim tuyến, Bảy lá một hoa) từ nay đến năm 2025.
2. Xây dựng vườn thực vật bảo tồn chuyển vị và vùng thức ăn cho linh trưởng: Ban Quản lý Vườn Quốc gia cần quy hoạch vườn thực vật nhân giống với quy mô khoảng 5 - 10 ha nhằm di thực, bảo tồn nguồn gen các loài nguy cấp; đồng thời gây trồng tập trung 78 loài cây thức ăn chính cho Voọc mông trắng nhằm ổn định nguồn cung dinh dưỡng cho chương trình tái thả bán hoang dã.
3. Chuyển giao kỹ thuật canh tác và phát triển sinh kế vùng đệm: Phối hợp cùng chính quyền địa phương tại 3 tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình, Thanh Hóa xây dựng mô hình nông lâm kết hợp, chuyển giao quy trình kỹ thuật trồng các loài cây có giá trị thương phẩm cao (Đẳng sâm, Rau sắng, Khôi tía, Kim ngân) cho khoảng 300 - 500 hộ dân vùng đệm trong thời gian 24 tháng, giúp tạo thu nhập ổn định và giảm 80% áp lực vào rừng khai thác trái phép.
4. Tư liệu hóa số và giáo dục cộng đồng: Hoàn thiện cơ sở dữ liệu số hóa về 842 loài tài nguyên phi gỗ cùng các bài thuốc dân tộc Mường. Tổ chức định kỳ các khóa tập huấn nâng cao nhận thức bảo tồn cho 100% cán bộ kiểm lâm và cộng đồng dân cư sinh sống giáp ranh Vườn Quốc gia.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Sinh học, Dược học, Lâm nghiệp: Sử dụng hệ thống dữ liệu 842 loài làm cơ sở dữ liệu nền tảng cho các nghiên cứu chuyên sâu về phân loại học thực vật, sàng lọc hoạt chất sinh học tự nhiên và phát triển dược liệu mới.
• Ban Quản lý các Vườn Quốc gia và Khu Bảo tồn Thiên nhiên: Ứng dụng phương pháp điều tra thực địa, quy trình định danh tiêu bản và các giải pháp quản lý phân vùng để xây dựng phương án quản trị tài nguyên rừng bền vững.
• Các tổ chức bảo tồn đa dạng sinh học (IUCN, WWF, ENV): Tiếp cận dữ liệu sinh thái và danh lục 78 loài thức ăn của Voọc mông trắng nhằm hoạch định các dự án bảo tồn loài linh trưởng đặc hữu nguy cấp toàn cầu.
• Doanh nghiệp dược liệu và phát triển nông nghiệp công nghệ cao: Tham khảo danh mục các loài cây thuốc, cây rau đặc sản bản địa để xây dựng dự án thuần hóa, di thực và phát triển chuỗi giá trị sản phẩm lâm sản ngoài gỗ.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thực vật phi gỗ tại Vườn Quốc gia Cúc Phương có bao nhiêu loài và cấu trúc phân loại ra sao?

Nghiên cứu đã ghi nhận 842 loài tài nguyên phi gỗ thuộc 522 chi, 158 họ và 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Ngành Ngọc lan chiếm ưu thế áp đảo với 820 loài (chiếm 97,4%), trong đó lớp Hai lá mầm chiếm tới 701 loài. Ngành Dương xỉ có 11 loài, các ngành còn lại chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ khoảng 1,2%.

Cây thuốc tại Vườn Quốc gia Cúc Phương chữa trị những nhóm bệnh phổ biến nào nhất?

Tổng cộng 630 loài cây thuốc được dùng chữa 21 nhóm bệnh. Trong đó, nhiều nhất là nhóm bệnh đường tiêu hóa (tả, lỵ, ngộ độc) với 168 loài (25,9%), tiếp theo là bệnh ngoài da với 132 loài (20,3%), bệnh thận và tiết niệu với 98 loài (15,1%), và các bệnh cảm sốt do thời tiết với 85 loài (13,1%).

Loài linh trưởng đặc hữu Voọc mông trắng sử dụng những bộ phận nào của cây làm thức ăn?

Trong số 78 loài cây làm thức ăn cho Voọc mông trắng, lá non và chồi non là bộ phận được tiêu thụ chủ yếu với 73 loài (chiếm 93,6%). Tiếp đến là quả tươi với 18 loài (chiếm 23,1%), hoa với 9 loài (chiếm 11,5%), còn hạt và củ chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ lần lượt là 3,8% và 2,6%.

Có bao nhiêu loài thực vật phi gỗ tại Cúc Phương thuộc diện nguy cấp cần ưu tiên bảo tồn?

Luận văn đã xác định 64 loài thực vật quý hiếm bị đe dọa. Trong đó có 14 loài ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 (gồm 3 loài EN và 11 loài VU), 15 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP (2 loài nhóm IA cấm khai thác, 13 loài nhóm IIA), cùng 35 loài nằm trong danh mục khuyến cáo hạn chế khai thác của UNEP-WCMC.

Tại sao việc khai thác cây thuốc tại Cúc Phương lại cần kiểm soát nghiêm ngặt phương thức thu hái?

Số liệu điều tra cho thấy có tới 45,1% số loài cây thuốc bị khai thác rễ, 40,5% khai thác thân và 30,2% thu hái toàn bộ cây. Việc khai thác các bộ phận sinh dưỡng quan trọng này sẽ triệt hạ nguồn sống của cá thể thực vật, làm suy giảm nhanh chóng mật độ tự nhiên nếu không được quy hoạch thu hái bền vững.

Kết luận

• Xác lập danh lục chuẩn hóa gồm 842 loài tài nguyên phi gỗ thuộc 522 chi, 158 họ, khẳng định mức độ đa dạng thực vật vượt trội của hệ sinh thái núi đá vôi Cúc Phương.
• Phân tích chi tiết 3 nhóm công dụng cốt lõi: 630 loài cây làm thuốc chữa 21 nhóm bệnh, 278 loài cây làm thực phẩm và 78 loài cây cung cấp thức ăn cho Voọc mông trắng.
• Nhận diện 64 nguồn gen thực vật nguy cấp, quý hiếm nằm trong các danh mục ưu tiên bảo tồn quốc gia và quốc tế.
• Đánh giá định lượng tác động của tập quán khai thác rễ (45,1%) và thân (40,5%) đối với sự suy thoái tài nguyên rừng.
• Đề xuất đồng bộ các giải pháp bảo tồn nguyên vị, vườn ươm chuyển vị và phát triển sinh kế canh tác vùng đệm giai đoạn 2024 - 2030.

Luận văn của tác giả Nguyễn Thúy Huệ là công trình khoa học toàn diện, đặt nền móng vững chắc cho các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học và khai thác bền vững lâm sản ngoài gỗ. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp quan tâm hãy tham khảo chi tiết toàn văn luận văn tại Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội để cùng chung tay bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên vô giá của đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Việt Nam là đất nước nhiệt đới, là một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của thế giới và cũng là nước có tài nguyên rừng nhiệt đới giàu có cả về diện tích và cả về chất lượng, đặc biệt là nguồn tài nguyên phi gỗ. Nguồn tài nguyên phi gỗ đã và đang là một nguồn thu nhập của cộng đồng dân cư miền núi ở hầu hết các nước nhiệt đới. Chính vậy, nguồn tài nguyên này hiện được coi là một phần thu nhập kết hợp không thể thiếu trong chiến lược phát triển bền vững quốc gia, trong các chương trình bảo tồn tài nguyên và môi trường, chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học và các chiến lược phát triển kinh tế xã hội khác của các nước nhiệt đới. Đối với con người, tài nguyên phi gỗ được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau như là nguồn lương thực bổ trợ (củ quả giàu tinh bột như củ Mài, củ Nâu, ruột cây Búng bang,cây Đoác,.), các loại thực phẩm (thịt động vật hoang dã, rau rừng, các loài gia vị,.) và các loài cây con dược liệu, làm thuốc chữa bệnh.

Ngoài các giá trị kinh tế trực tiếp kể trên, tài nguyên phi gỗ còn có tiềm năng lớn đối với việc bảo tồn các hệ sinh thái rừng nhiệt đới thông qua việc góp phần làm tăng tính đa dạng loài, giảm năng lượng hao phí do chuyển dời của các loài khi đi tìm kiếm thức ăn, đảm bảo cân bằng sinh thái. Đặc biệt, tài nguyên phi gỗ là cơ sở để tạo nên nhiều cơ hội cho các hoạt động quản lý tài nguyên rừng có sự tham gia của cộng đồng. Việc nghiên cứu để tập hợp những giá trị tài nguyên phi gỗ đó là việc làm cần thiết vì đó là yêu cầu cấp thiết hiện nay đồng thời nó là kinh nghiệm quí báu đã được tích lũy từ ngàn đời nay. Xuất phát từ những lý do trên tôi chọn đề tài: “ Nghiên cứu nguồn tài nguyên phi gỗ của hệ thực vật tại Vƣờn Quốc Gia Cúc Phƣơng nhằm bảo tồn những tri thức bản địa và nguồn gen qúy.” 6 z Mục tiêu: - Đánh giá hiện trạng nguồn tài nguyên phi gỗ gồm cây thuốc, cây ăn được cho người và thức ăn cho Vọoc mông trắng tại VQG Cúc Phương.

- Nghiên cứu những tri thức bản địa về nguồn tài nguyên phi gỗ (cây thuốc, cây ăn được cho người và thức ăn cho Vọoc mông trắng). - Đề xuất một số giải pháp bảo tồn 7 z CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu về tài nguyên phi gỗ Từ bao đời nay rừng mang lại cho con người nhiều nguồn tài nguyên quý giá, trong đó có nguồn tài nguyên phi gỗ. Nguồn tài nguyên này đã thể hiện vai trò quan trọng đối với đời sống, kinh tế, văn hóa và xã hội của người dân, trong đó thể hiện rõ nhất ở các vai trò làm thuốc, thức ăn cho người và thức ăn cho Vọoc mông trắng.

Tổng quan nghiên cứu cây đƣợc sử dụng làm thuốc Y học cổ đại đã hình thành ở Ấn Độ và Trung Quốc từ lâu đời. Trong sự phát triển của loài người, mỗi dân tộc mỗi quốc gia đều có những nền Y học cổ truyền riêng. Các kinh nghiệm dân gian được nghiên cứu ở các mức độ khác nhau tùy thuộc vào sự phát triển của quốc gia đó. Ở các nước Nga, Đức, Trung Quốc đã dùng cây Mã đề (Plantago major L.) sắc nước hoặc giã lá tươi đắp chữa trị vết thương, viêm tiết niệu, sỏi thận.

Ở Cuba, người ta đã dung bột papain lấy từ mủ cây Đu đủ ( Carca papaya L.) để kích thích tổ chức hạt ở các vết thương phát triển.