CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE ĐẠI DỊCH VÀ TÁC ĐỘNG CUA ĐẠI DỊCH DEN PHÁP LUẬT HỢP DONG 1. Lý thuyết về đại dịch 1. Khái niệm dai dịch Trong lịch sử xã hội loài người, sự xuất hiện của đại dịch đã được ghi nhận từ rất sớm cũng như xuyên suốt các giai đoạn của lịch sử. Mỗi đại dịch trôi qua, nhân loại đều phải hứng chịu những tác động vô cùng to lớn trong mọi phương diện của đời sống.
Thậm chí với một nền y học hiện đại như hiện nay, đại dịch COVID-19 van cho nhân loại thấy được sự tác động ghê gớm mà một đại dịch có thể mang lại. Cho dù các đại dịch đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử nhưng chỉ cho tới thế kỷ XVII (năm 1666), khái niệm đại dich (Pandemic) mới lần đầu tiên được sử dụng trên cơ sở kết hợp hai từ tiếng Hy Lạp“pan” (tất cả) va “demos” (người dân) dé chỉ căn bệnh xuất hiện phổ biến. Tuy nhiên trong giai đoạn đầu phát triển, khái niệm đại dịch được các học giả thời kỳ đó đồng nhất với khái niệm dịch bệnh (epidemic) và không có sự phô biến cao trong xã hội.? Theo tiến trình phát triển của xã hội loài người cùng với các cuộc cách mạng công nghiệp và sự tiến bộ khoa học kỹ thuật giúp con người nhìn nhận được cách thức lây lan của dịch bệnh, thực trạng trên đã được thay đổi. Cu thé, tới năm 1918 khi đại dich cúm Tây Ban Nha bùng nô, khái niệm đại dịch đã vô cùng phổ biến trong xã hội và trở thành một khái niệm độc lập so với khái niệm dịch bệnh.
Khái niệm đại dịch mơ hồ trong giai đoạn phát triển đầu đã dần được hoàn thiện sau khi nhân loại phải trải qua những lần bùng phát dịch kinh hoàng trong thế kỷ XIX, XX với các đại dịch tả năm 1831-1832, đại dịch cúm năm 1889 và đại dich cúm Tây Ban Nha năm 1918. Có thé nói trong thời kỳ này, khái niệm đại dịch đã được định hình trên cơ sở hai đại dịch cúm năm 1889 và năm 1918. Tuy nhiên sau thời kỳ trên, đi liền với sự phổ biến của khái niệm đại dịch là sự lạm dụng, sử dụng không thống nhất khái niệm đó tạo ra nhiều quan điểm trái chiều xung quanh van đề này. Thậm chí, với sự tiễn bộ vượt bậc trong việc kiểm soát các đại dịch, khái niệm đại dịch đã không còn được quan tâm nghiên cứu như trước.
Trong vài thập ! Gideon Harvey (1666), Morbus Anglicus, Nathaniel Brook Press, London, p. Website: https://books.vn/books?id=aghmAAAAcAAJ&hl=vi&pg=PP 13#v=onepage&q&f=false (Truy cập ngày 13/02/2021) (Những căn bệnh tại Anh Quốc, Nxb. Nathaniel Brook, London, tr. 3) 7 Noah Webster (1828), An American Dictionary of the English Language, p.
Website: https://books.vn/books?id=HzWIFmxXpRIMC&ots=WDsitWOmkn&lr&hl=vi&pg=PA939#v=onepage&q&f=fal se (Truy cập ngày 13/02/2021) (7ừ điển Tiếng Anh, tr. 942) 7 kỷ trước sự bùng phát của đại dịch COVID-19, chỉ có số lượng rat hạn chế các văn bản y học, pháp ly quan tâm tới việc đưa ra khái niệm đại dịch. Chính vì lý do trên, khi đại dich COVID-19 bùng phát, vẫn còn tồn tại rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm đại dịch. Dưới góc độ dịch tễ học, khái niệm đại dịch được Hiệp hội Dịch té học Quốc tế (IEA) nhìn nhận như sau: “Đại dich là một dịch bệnh xay ra trên quy mô toàn cẩu hoặc trên một khu vực rất rộng lớn, vượt ra ngoài biên giới quốc gia và thường có ảnh hưởng tới một số lượng lớn người dân trên thé giới ”“ Dưới góc độ y học, năm 2003 Tổ chức Y tế Thế giới cũng đã đưa ra khái niệm đại dịch với nhiều nét tương đồng qua một khái niệm nhỏ hơn là đại dịch cúm, cụ thể: “Đại dich cum xảy ra khi một virus cum mới gây bệnh cho con người ma chưa có miễn dịch cộng đồng đối với loại virus này, tạo ra nhiều đợt bùng phát dịch cùng lúc xuất hiện trên toàn câu dẫn tới số lượng lớn các ca nhiễm bệnh và tử vong.
”3 Tuy chưa phải là khái niệm chính thức của Tổ chức Y tế Thế giới về đại dich nhưng trong bối cảnh COVID-19 bùng phát, để có thể tuyên bố căn bệnh này là đại dịch, Tổ chức Y tế Thế giới đã dựa vào các dấu hiệu được nêu trong khái niệm trên như phạm vi lây lan, mức độ nguy hiểm và sự tác động tới toàn xã hội của căn bệnh. Vì vậy, dưới góc độ y học, khái niệm đại dịch có thé được hiểu như sau: “Đại dịch là một căn bệnh truyền nhiễm mới xuất hiện, lan rộng trên một khu vực địa lý rộng lớn hoặc trên quy mô toàn cẩu, tác động mạnh mẽ tới toàn xã hội, có tính nguy hiểm cao và chưa có miễn dịch cộng đồng đối với căn bệnh nay.” Dưới góc độ pháp lý, hiện nay hầu như các quốc gia trên thế giới vẫn chưa dành su quan tâm đầy đủ tới việc đưa ra khái niệm đại dịch trong các văn bản pháp luật cũng như trong các công trình nghiên cứu khoa học. Từ các khái niệm đại dịch theo y học và dịch tễ học nêu trên, có thé thấy đại dịch có ban chất pháp lý là một sự kiện pháp lý mang tính khách quan. Bên cạnh đó, với các yếu tô đặc trưng như có tính mới, tính lây lan mạnh, nguy hiểm cao và có sức tác động mạnh mẽ tới toàn xã hội, đại dịch có thê tác động tới nhiều lĩnh vực pháp luật cũng như nhiều quan hệ pháp luật khác nhau.
Theo đó các chủ thé trong quan hệ pháp luật rất khó dé lường trước sự bùng phát của đại dịch 3 David M. Website: https://academic.com/jid/article/200/7/1018/903237 (Truy cap ngay 13/02/2021) (“Dai dich là gi?”, Tap chí về bệnh truyén nhiễm, (200), tr. 1018-1019) 4 International Epidemiological Association (2015), A Dictionary of Epidemiology, Oxford University Press, p. Website: https://bibop.org/docs/24/L024EPIX10E-P_DictionaryEpidemiology.pdf (Truy cập ngày 13/02/2021) (Tờ điền về dịch bệnh, Nxb.
Đại học Oxford, tr. Website: https://www.org/pdf/bwho/2011. 532) 5 Phát biểu khai mạc của Tổng Giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới ngày 24/02/2020. Website: https://www.int/director- general/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---24-february-2020 (Truy cập ngày 13/02/2021) 8 cũng như khó có thé khắc phục những tac động mà dai dich dem lại.
Từ những phân tích trên, có thé đưa ra khái niệm dai dich dưới góc độ pháp lý như sau: “Đại dịch là một sự kiện pháp lý khách quan, khó lường trước, khó khắc phục, tác động đến nhiều lĩnh vực pháp luật và gây ảnh hưởng tới khả năng thực hiện quyên và nghĩa vụ của các chủ thé trong quan hệ pháp luật. Đặc điểm của đại dịch Bên cạnh các đặc điểm y học của dai dịch như có tinh truyền nhiễm, phạm vi lây lan rộng lớn, có tính mới, chưa có miễn dịch cộng đồng, có sức bùng phát mạnh mẽ và có tính nguy hiểm cao, khi nghiên cứu đại dich dưới góc độ pháp lý với bản chất là một sự kiện pháp lý, đại dịch có các đặc điểm sau: Thứ nhất, đại dich là sự kiện pháp ly có tính khách quan tôn tại dưới dang sự bién tuyệt đối Với những tác động mạnh mẽ tới toàn xã hội, khi đại dịch xảy ra nó sẽ gan VỚI VIỆC làm phát sinh, thay đổi hay cham dứt nhiều quan hệ pháp luật. Chính vì điều này mà đại dịch có bản chất là một sự kiện pháp lý mà cụ thé là dưới dạng một sự biến tuyệt đối. Sự biến tuyệt đối là một loại sự kiện pháp lý, xảy ra trong thiên nhiên hoàn toàn không phụ thuộc vào ý muốn của con người.” Xét về nguồn gốc phat sinh, đại dich xảy ra trong thé giới tự nhiên, nằm ngoài ý chí của con người bởi các loài sinh vật gây bệnh như virus, vi khuẩn, ký sinh trùng và nam.
Do đó, dưới góc độ pháp lý đại dich cần được nhìn nhận như một sự biến tuyệt đối và điều này cũng tạo ra tính khách quan cho một đại dịch. Thứ hai, đại dich có tính khó lường trước Một tiêu chí dé nhận diện đại dịch dưới góc độ y học chính là tính mới, tính mới được thé hiện ở điểm đại dịch phải có tác nhân là chủng loại mới hoặc biến thé mới so với các tác nhân gây bệnh đang tôn tại. Chính vì điều này mà sự xuất hiện cũng như diễn biến của một dai dich là rất khó dé có thé lường trước, ngay cả đối với cách chuyên gia trong lĩnh vực y tế. Do đó, đặt đưới góc độ pháp lý, các chủ thé trong nhiều quan hệ pháp luật khó có thê lường trước hoặc thậm chí trong nhiều trường hợp các chủ thể này còn không thể lường trước được sự xuất hiện và ảnh hưởng của đại dịch tới quan hệ pháp luật.
Thứ ba, đại dịch có tính khó khắc phục Tính khó khắc phục của đại dịch không chỉ được thê hiện ở việc khó kiểm soát sự lây lan của đại dich mà còn thé hiện ở chỗ các chủ thê khó có thé khắc phục những ảnh hưởng tới quan hệ pháp luật mà đại dịch đem lại. Với tốc độ bùng phát nhanh chóng kèm với đó là tính nguy hiểm cao và tính mới của đại dịch, các chủ thể khó có thể khắc phục hay ngăn chặn sự tác động của đại dịch tới các quan hệ pháp luật thậm chí kế cả khi đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép. 7 Trường Đại học Luật Hà Nội (2019), Giáo trinh Luật Dân sự tập 1, NXB. Công an nhân dân, tr.
Thứ tu, đại dịch có thể gây ảnh hưởng đến khả năng thực hiện quyên và nghĩa vụ của các chủ thể trong quan hệ pháp luật Sự ảnh hưởng của đại dịch đến khả năng thực hiện quyền và nghĩa vụ của các chủ thé trong quan hệ pháp luật thường được thể hiện thông qua sự suy giảm về khả năng thực hiện nghĩa vụ hay thực hiện quyền của các bên tham gia quan hệ. Sự suy giảm khả năng này thường là do nguồn lực tài chính của các chủ thé bi ảnh hưởng dưới tác động của đại dịch hoặc do các chủ thể không thể hoặc sẽ gặp thiệt hại nghiêm trọng nếu tiếp tục thực hiện quyền và nghĩa vụ khi dịch bệnh lây lan. Đại dịch không chỉ tác động về mặt vật chất mà còn về tinh thần, tâm lý của các chủ thê trong quan hệ pháp luật, từ đó ảnh hưởng tới khả năng thực hiện quyền và nghĩa vụ của họ. Thứ năm, đại dịch có tác động đến nhiễu lĩnh vực pháp luật Chính vì đại dịch có ảnh hưởng rất lớn tới các quan hệ pháp luật cũng như những ảnh hưởng này rất khó dé có thé khắc phục nên mỗi khi bùng phat đại dich lại đặt ra rất nhiều vấn đề pháp lý.
Những vấn đề pháp lý này hết sức đa dạng, có thể xoay quanh việc áp dụng các biện pháp phòng chống dịch hay là việc thực hiện hợp đồng, giải quyết tranh chấp do đại dịch.