CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ SỰ THAM GIA CỦA NGƯỜI DÂN TRONG CÁC DỰ ÁN TÁI THIẾT NHÀ Ở ĐÔ THỊ 1. Nhóm các nghiên cứu quốc tế về sự tham gia của người dân trong các dự án tái thiết nhà ở đô thị “STG của công chúng” hay “STG của cộng đồng” có nguồn gốc từ các nước phương Tây từ những năm của thập niên 60 (Arnstein, 1969). Arnstein (1969) đã định nghĩa đó là “một hình thức phân loại quyền lực của người dân”. Kể từ thập niên 70, cơ chế này được phổ biến tại Mỹ và các nước phát triển như một công cụ để cải thiện môi trường đô thị và đáp ứng nhu cầu cuộc sống của người dân (Arnstein, 1969; Sanoff, 2000).
Đến thập niên 80, một phong trào đã nổi lên tại các nước phát triển, chuyển hướng việc kiến tạo các công trình kiến trúc và các thành phố bằng cách thông qua STG (Hatch, 1984). Sanoff (2000) nhấn mạnh rằng, STG của người dân đã trở thành một khía cạnh không thể thiếu của nền dân chủ. Ngày nay, cơ chế này đã được thực hiện tại hầu hết các quốc gia và vùng phát triển, bao gồm USA, Brazil, Đan Mạch, Nhật Bản, và Hồng Kong (Sanoff, 2000). Trong ngành xây dựng, STG của người dân đã được phổ biến trong các lĩnh vực khác nhau như phát triển giao thông vận tải (Rosener, 1978; Transportation Research Board, 1999), các dự án cải tạo chỉnh trang tiện ích công cộng (Vieren và Cộng sự, 2011), các dự án công viên và khu vui chơi giải trí công cộng (Wang, 2001), và các dự án quản lý chất thải (Wang, 2001).
STG của người dân được triển khai thực tiễn tại các nước phát triển cho thấy, điều này có thể góp phần khiến các dự án phát triển và quản trị hợp tác trở nên hiệu quả hơn (Sanoff, 2000; Enserink and Koppenjan, 2007). Hơn nữa, các hình thức tham gia khác nhau, bao gồm các buổi tiếp xúc cộng đồng, điều tra khảo sát, hội chợ triển lãm, và các hội đồng/ ủy ban tư vấn đã được xây dựng và thông qua tại các quốc gia và vùng lãnh thổ phát triển nhằm đáp ứng các yêu cầu về STG của người dân trong các dự án (Sanoff, 2000; Li và Cộng sự, 2012). Khác với các nước phát triển, STG của cộng đồng tại các nước đang phát triển mới diễn ra với lịch sử tương đối ngắn. Mặc dù cơ chế này đã được thực hiện trong các chương trình phát triển nông thôn toàn cầu dành cho các nước đang phát triển cuối thập niên 40 (Cahn and Passett, 1971; Uphoff và Cohen, 1977), hầu hết các quốc gia như Thái Lan (Manowong và Ogunlana, 2006), Bulgari (Almer và Koontz, 2004), Bangladesh (Momtaz, 2002), and Thổ Nhĩ Kỳ (Ogunlana và Cộng sự, 2001) đã chỉ ra 6 cơ chế này trong việc quản lý các dự án đầu tư xây dựng CSHT công cộng cuối thập niên 90.
Tuy nhiên, các hoạt động tham gia của người dân tại các nước đang phát triển có thực sự hiệu quả hay không vẫn là vấn đề còn gây tranh cãi trong các tài liệu nghiên cứu hiện tại (Manowong và Ogunlana, 2006; Almer và Koontz, 2004). Do tính hạn chế của các quy định trong việc thực hiện STG của cộng đồng, chỉ có rất ít hình thức tham gia đối với người dân, chẳng hạn như các buổi tiếp xúc trực tiếp và tham vấn, đã và đang được thực hiện và được đánh giá có hiệu quả tại các nước đang phát triển (Manowong và Ogunlana, 2006; Almer và Koontz, 2004). Việc áp dụng các hình thức tham gia không đầy đủ cũng là một trong những nguyên nhân gây ra sự thiếu hiệu quả khi triển khai STG của người dân trong các dự án tại các nước đang phát triển. Nhiều học giả lại lập luận rằng, sự không hiệu quả trong thực tế khi người dân tham gia tại các nước đang phát triển là do thiếu một truyền thống dân chủ có STG (Manowong và Ogunlana, 2006; Almer và Koontz, 2004).
Trung Quốc cũng đã phải đối mặt với tình trạng tiến thoái lưỡng nan tương tự trong việc thực hiện cơ chế này như các nước đang phát triển chưa thiết lập được một truyền thống có STG của cộng đồng người dân (Lin-lin Xie, Yu Yang, Yi Hu và Albert P. Trong số các nghiên cứu về tác động đem lại bởi STG của người dân, một số tác giả đã phân biệt STG vào các diễn đàn thảo luận (không gian công cộng nơi diễn ra các hoạt động tham gia của người dân) và các khía cạnh ra quyết định. Các tác giả cũng gợi ý rằng, các khía cạnh ra quyết định có người dân tham gia thường mang tính hình thức, hời hợt hơn là những “thay đổi thực sự” mang tính dân chủ được đưa vào quá trình ra quyết định (Gaudin 1998, Lafaye 2001, Hamel 2003). Theo quan điểm này, thực tế, việc ra quyết định thường diễn ra trong những khu vực riêng, nơi bị ngắt kết nối khỏi các diễn đàn công cộng, theo đó các cuộc thảo luận sẽ hạn chế tác động từ tiến trình tham gia của công chúng (Catherine Martineau-Delisle và Solange Nadeau, 2010).
Mức độ ảnh hưởng của cộng đồng đối với chương trình cải tạo nhà ở cũ là tương đối hạn chế và phụ thuộc vào năng lực và thái độ hợp tác của các đội ngũ chuyên gia kỹ thuật (kiến trúc sư và nhà thầu) hướng tới STG của người dân, cũng như sức mạnh của các hiệp hội địa phương. Có một sự nhất trí cao rằng, người dân đã có ảnh hưởng rất lớn trong khâu thiết kế kiến trúc, mặc dù ít người tại thời điểm ban đầu tin rằng việc trình bày và đề xuất dự án sẽ thu hút được STG từ người dân. Họ đã có những điều chỉnh thiết thực nhằm đáp ứng nhu cầu của cộng đồng về dự án (Inter-American Development Bank, 2012)1. Các tác giả đã đề cập đến các cách tiếp cận khác nhau về STG của người dân 1 Inter-American Bank (2012) Slum Upgrading: Lessons learned fromBrazil 7 trong các Dự án cải tạo nhà ở.
Chương trình Triệu ngôi nhà (MHP – Million Houses Programme) của Sri Lanka tập trung vào việc hỗ trợ xây dựng nhà ở an toàn và được công nhận một cách hợp pháp theo từng hộ gia đình, để họ được hưởng lợi từ an ninh nhà ở như một hàng hóa có thể bán và là tài sản đảm bảo chính thức được chấp nhận. Chương trình đã được triển khai thông qua việc tiến hành đào tạo chuyên sâu đối với chương trình Nhà ở Quốc gia năm 1983. Chính phủ đã có sự hỗ trợ trực tiếp đáng kể đối với mô hình cung cấp nhà ở ‘tự lực’ thông qua chương trình nhà ở One Lakh. Chương trình đã có hình thức hạn chế sự can thiệp của chính phủ đối với việc cung cấp các khoản vay nhỏ, thay vào đó cung cấp tư vấn các kỹ thuật cơ bản cho các hộ gia đình có thu nhập thấp để họ tự xây dựng hoặc cải tạo nhà ở.
Chương trình nghiên cứu đã khẳng định rằng, sáng kiến nâng cấp nhà ở có STG của người dân đã có tác động đáng kể đến hình thức và cấu trúc xã hội đô thị của toàn thành phố, mặc dù đây không phải là mục tiêu được tuyên bố của Sri Lanka. Chương trình Tiểu đô thị MHP đã đề cập rõ ràng đến mục tiêu chất lượng nhà ở và CSHT trong nước thông qua việc cung cấp hỗ trợ về mặt kỹ thuật và tài chính tối thiểu cho các hộ gia đình. Ngay cả ở Rio, nơi mà “sự hội nhập của hai khu vực chính thức và không chính thức của thành phố” là mục tiêu quan trọng của chương trình, thậm chí được vẫn có thể nhìn thấy sự tách biệt về mặt vật lý và xã hội giữa các khu phố có thu nhập thấp giữa một nhóm giàu có giữa thành phố. Theo Ali Hossein và cộng sự (2017), STG về mặt ý chí và tinh thần của người dân nhằm đáp ứng mục tiêu chung và chia sẻ các trách nhiệm trong các dự án tái thiết đô thị có thể được cụ thể hóa bằng khả năng huy động và mong muốn đóng góp nguồn lực của người dân trên 3 khía cạnh: a) STG đóng góp về mặt tài chính Các vấn đề tài chính là mối quan tâm chính trong các khả năng tham gia của người dân, cụ thể là khả năng đóng góp tiền cho các dự án, các kế hoạch đô thị phục vụ mục đích công.
Dễ thấy, điều kiện kinh tế hạn chế sẽ cản trở sự đóng góp tài chính của người dân. b) STG đóng góp về mặt vật lực Cách tiếp cận tham gia này bao gồm các công cụ cho vay, các phương tiện và thiết bị, có thể phân thành tài sản di động và BĐS (quyền sử dụng đất và sở hữu nhà ở). Việc áp dụng các chiến lược tài chính và thúc đẩy STG của công chúng là điều bắt buộc đối với các kế hoạch phát triển đô thị. c) STG đóng góp về mặt trí tuệ 8 Người dân có thể đưa ra các đề xuất liên quan đến cách họ giải quyết vấn đề liên quan đến dự án.
Ví dụ: tham gia vào hội đồng giải quyết các tranh chấp; bình luận, đóng góp ý kiến về các hoạt động của dự án; tham gia các cuộc họp khác nhau về cải tạo, xây dựng lại nhà ở cũ; tham dự các cuộc thảo luận, hội thảo liên quan đến các vấn đề nhà ở đô thị; cho ý kiến bằng cách điền vào bảng hỏi điều tra khảo sát cũng như trả lời phỏng vấn về một số khía cạnh cụ thể liên quan đến dự án. d) Sự tham gia đóng góp về sức lao động Người dân đều có thể tham gia phối hợp với CQĐP để cải thiện môi trường sống của họ. Ví dụ tình nguyện dọn vệ sinh lề đường, thu gom rác trong các ngày nghỉ hoặc ngày lễ đặc biệt. e) STG bảo tồn các di tích lịch sử Tái thiết có tính đến các giá trị văn hóa và lịch sử của những khu phố cũ phải cải tạo vừa là nhu cầu, vừa là yêu cầu của người dân.
Mặt khác, việc cải tạo những khu vực này sẽ khả thi hơn nhiều thông qua STG của người dân trên mô hình tái thiết quy mô nhỏ. Nhóm các nghiên cứu trong nước về STG của người dân trong các dự án tái thiết nhà ở đô thị Trong thời gian qua, có khá nhiều công trình nghiên cứu trong nước liên quan đến nội dung STG của người dân trong cải tạo tái thiết đô thị. Liên quan đến chủ đề nghiên cứu của đề tài, những năm gần đây đã có một số các công trình trong nước nghiên cứu được thực hiện và xuất bản duới dạng bài viết tạp chí, các bài báo cáo tại các hội thảo khoa học v.