chương 1, tác giả trình bày lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu, tổng hợp những mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Bên cạnh đó, căn cứ vào phạm vi nghiên cứu, tác giả trình bày đối tượng và giới hạn nghiên cứu về thời gian và không gian. Với những mục tiêu nghiên cứu đặt ra và trên cơ sở tìm hiểu, đánh giá những công trình nghiên cứu đi trước, tác giả đã tổng hợp những đóng góp dự kiến của luận án cả về mặt lý luận và thực tiễn. luan an 10 CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2.1 Tổng quan các nghiên cứu có liên quan Du lịch cộng đồng ra đời từ những năm đầu thập niên 80 của thế kỷ 20, bắt nguồn từ: (1) Về phía cầu: Những tác động tiêu cực của loại hình du lịch đại chúng (Mass Tourism) như môi trường tự nhiên bị ô nhiễm, hủy hoại; sự giao thoa, biến đổi văn hóa tại các điểm đến; các vấn đề ô nhiễm môi trường, tệ nạn xã hội hay những mâu thuẫn giữa các tổ chức, doanh nghiệp kinh doanh du lịch với người dân bản địa; Mặt khác, cùng với sự phát triển của kinh tế - văn hóa - xã hội nhu cầu du lịch đa dạng hơn; các khám phá ngày càng có chiều sâu văn hóa đặc trưng hơn so với trước đây; (2) Về phía cung, các nước đang phát triển càng ngày, càng nhận thức tốt hơn và tạo ra nhiều điều kiện cơ sở hạ tầng tự nhiên - xã hội có thể đáp ứng nhu cầu phát triển du lịch cộng đồng.
Hiện nay trên thế giới và Việt Nam có một số công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa văn hóa và du lịch cộng đồng, ảnh hưởng của nó đến sự hài lòng của khách du lịch cụ thể như sau: 2.1 Nghiên cứu về du lịch cộng đồng Du lịch nói chung, du lịch cộng đồng nói riêng đóng vai trò quan trọng trong tăng trưởng kinh tế, góp phần xóa đói giảm nghèo, bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa. Loại hình du lịch này đã thu hút sự quan tâm của đông đảo các nhà kinh tế, nhà quản lý, nhà khoa học trên thế giới. Nhóm tác giả Rojan Baniya, Unita Shrestha và Mandeep Karn (2018) đã triển khai nghiên cứu về du lịch cộng đồng tại Nepal. Kết quả nghiên cứu cho thấy, phát triển du lịch cộng đồng có vai trò quan trọng giúp xóa đói giảm nghèo, tạo ra những biến đổi tích cực đối với cá nhân, cộng đồng và xã hội.
Những du khách tham gia du lịch cộng đồng thường có sức khỏe tốt hơn, hài lòng với cuộc sống và gắn kết cộng đồng tốt hơn. Du lịch cộng động góp phần kích thích kinh tế địa phương phát triển, nâng cao nhận thức giữ gìn các di sản văn hóa, truyền thống, góp phần bảo tồn các nét đẹp của văn hóa truyền thống địa phương, tạo thu nhập, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân địa phương, góp phần thúc đẩy hoạt động kinh doanh và sản xuất của địa phương. Tuy nhiên, hiện tại các hoạt động phát triển du lịch cộng đồng tại Nepal còn gặp nhiều thách thức do thiếu cơ chế phù hợp, thiếu sự tham gia của chính quyền địa phương, hệ thống cơ sở hạ tầng không đồng bộ. Nhìn chung, kết luan an 11 quả nghiên cứu đã góp phần gắn kết các dịch vụ du lịch với cộng đồng dân bản địa, góp vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương.
Nghiên cứu của tác giả Vikneswaran Nair và Amran Hamzah (2015) về du lịch cộng đồng được thực hiện bằng cách sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp dựa trên những bài học kinh nghiệm và thực tiễn trong mười nền kinh tế thành viên của Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á Thái Bình Dương (APEC), cụ thể là Úc, Canada, Trung Quốc, Đài Bắc Trung Quốc, Indonesia, Hàn Quốc, Malaysia, New Zealand, Philippines và Việt Nam. Dựa trên các phân tích mười trường hợp cụ thể, nghiên cứu đã khuyến nghị chín giải pháp để phát triển và duy trì loại hình du lịch cộng đồng. Chín giải pháp này được chia thành hai nhóm: phát triển du lịch cộng đồng và duy trì du lịch cộng đồng: bốn giải pháp đầu tiên liên quan đến việc xây dựng các sáng kiến, các dự án du lịch cộng đồng; năm giải pháp tiếp theo được đưa ra nhằm gia tăng tính bền vững của các dự án du lịch cộng đồng, giúp các dự án phát triển và dần chuyển lên chuỗi giá trị. Các giải pháp đề xuất được trình bày chi tiết và được hỗ trợ bởi các mô hình phát triển từ các nghiên cứu trường hợp.
Nghiên cứu đã chứng minh khả năng tồn tại lâu dài của loại hình du lịch cộng đồng và đưa ra các giải pháp để phát triển và duy trì trong dài hạn. Tuy nhiên, nghiên cứu tiếp cận chỉ ở khía cạnh quản lý nhà nước nên chưa làm nổi bật các hành vi của khách du lịch khi tham gia du lịch cộng đồng. Tác giả Eylla Laire M. Gutierrez (2019) đã nhận định những năm gần đây du lịch liên tục phát triển như một ngành công nghiệp quan trọng tạo ra sự tăng trưởng và phát triển kinh tế ở Philippines.
Gắn liền với thành công của du lịch là sự tham gia của cộng đồng xung quanh các điểm du lịch. Do đó, các dự án du lịch dựa vào cộng đồng đã xuất hiện và phát triển đem lại nhiều lợi ích kinh tế to lớn cho các địa phương. Thực hiện nghiên cứu, tác giả tiến hành điều tra, đánh giá xem liệu du lịch cộng đồng có đạt được mục tiêu giải quyết sự phân phối lợi ích công bằng và không gây ra tác động tiêu cực đến phát triển du lịch tại Philippines hay không. Nghiên cứu tìm hiểu cụ thể tại điểm đến du lịch cộng đồng gồm: Khu nghỉ dưỡng El Nido, khu du lịch sinh thái Bojo Aloguinsan và khu du lịch di sản Kawit để hiểu cách thức tham gia của cộng đồng địa phương vào phát triển điểm đến du lịch ở Philippines.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, các điểm du lịch cộng đồng đều có giá trị văn hóa và trở thành những sản phẩm du lịch độc đáo. Tuy nhiên, sau nhiều năm phát triển, các điểm du lịch này không còn tính mới lạ, đặc sắc, hấp dẫn với du khách. Có nhiều sản phẩm tại các điểm du lịch cộng đồng đang trong giai đoạn suy thoái như dịch vụ nhà nghỉ cộng đồng. Do đó, tại các điểm du lịch cộng đồng nghiên cứu, du lịch đã không phát huy tốt vai trò là công cụ bảo tồn và phát triển các giá trị văn hóa của địa phương.
luan an 12 Nhóm tác giả Tomás López-Guzmán, Sandra Sánchez-Cañizares và Victor Pavón (2011) khẳng định, du lịch dựa vào cộng đồng đang nhận được sự quan tâm của khách du lịch và dần thay thế cho du lịch đại chúng. Loại hình du lịch này giúp gia tăng sự gắn kết với cộng đồng địa phương và đem lại những thử nghiệm khác biệt cho du khách. Trong nghiên cứu của mình, nhóm tác giả thực hiện tại El Salvador để khảo sát ý kiến mà người dân bản địa về các cách thức làm hài lòng du khách thông qua: lòng hiếu khách, các tài nguyên sinh thái, hạ tầng, cơ sở vật chất… Kết quả nghiên cứu cho thấy, cộng đồng địa phương đã nhận thức được tầm quan trọng của du lịch cộng đồng trong phát triển kinh tế, tạo ra việc làm và gia tăng thu nhập cho người dân bản địa, tuy nhiên việc thiếu kỹ năng phục vụ du khách của người dân phần nào ảnh hưởng đến sự phát triển của du lịch cộng đồng tại địa phương. Sue Beeton (2006) đã cung cấp hệ thống lý thuyết cơ bản về du lịch và các vấn đề liên quan đến gắn kết cộng đồng trong phát triển du lịch tại các địa phương.
Trước tiên, tác giả thực hiện phân tích sự phát triển của cộng đồng địa phương thông qua việc kết hợp hiệu quả giữa quy hoạch cộng đồng, lập kế hoạch kinh doanh và quy hoạch du lịch. Tác giả cũng đã đưa ra những lý thuyết xác đáng về du lịch dựa trên cộng đồng và hoạt động kinh doanh nhằm chuyển từ khâu lập kế hoạch chiến lược sang trao quyền cho người dân tạo điều kiện để họ tham gia vào hoạt động du lịch cộng đồng. Nghiên cứu là tài liệu cần thiết cho các nghiên cứu về du lịch cộng đồng, tuy nhiên nghiên cứu tập trung nhiều vào quá trình hình thành các dự án du lịch mà chưa làm nổi bật các giải pháp duy trì phát triển du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, nhóm tác giả cũng nhấn mạnh mô hình này không dùng để thay thế cho phương thức lập kế hoạch theo kiểu truyền thống mà chỉ nên ứng dụng trong một bối cảnh vĩ mô nhằm giúp các bước lập kế hoạch diễn ra một cách hợp lý và toàn diện.
Bên cạnh đó, nhóm tác giả cũng khẳng định những nguyên tắc của mô hình sẽ đem lại hiệu quả hơn khi các thành viên trong cộng đồng được phép và được khuyến khích tham gia vào việc quy hoạch phát triển du lịch, các thành viên có sự gắn kết chặt chẽ, đặc biệt là cần sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương nơi có tài nguyên du lịch cộng đồng. Nhóm tác giả Shalini Singh, Dallen J. Timothy và Ross K. Dowling (2009) đã đề cập đến những tác động của hoạt động du lịch lên ba khía cạnh của điểm đến du lịch bao gồm: môi trường tự nhiên, văn hóa - xã hội và kinh tế, trong đó trình bày luan an 13 mối quan hệ giữa du lịch với cộng đồng địa phương nơi có tài nguyên du lịch - khái niệm du lịch cộng đồng điểm đã được cụ thể hóa trong nghiên cứu này.
Bên cạnh đó, từ nghiên cứu, nhóm tác giả cũng nhấn mạnh những tác động của du lịch lên cộng đồng địa phương từ đó chỉ ra những cơ hội và thách thức đối với cộng đồng trong phát triển du lịch. Dựa trên những tác động tích cực và tiêu cực của du lịch, đề tài xây dựng bảng câu hỏi khảo sát người dân bản địa nhằm tìm hiểu nhận thức của người dân và mức độ ủng hộ của họ đối với việc phát triển du lịch cộng đồng tại địa phương. Tác giả Rocharungsat Pimrawee (2015) đã tìm ra những quan điểm khác nhau của các bên tham gia trong hoạt động du lịch cộng đồng dựa trên thuyết các bên liên quan và thuyết đại diện xã hội nhằm phát triển du lịch cộng đồng thành công hơn trong tương lai.