Luận văn thạc sĩ dược học nghiên cứu tình hình sử dụng kháng sinh trong điều trị viêm phổi ở trẻ em tại bệnh viện trường đại học y dược huế

Luận văn thạc sĩ dược học phân tích tình hình sử dụng kháng sinh điều trị viêm phổi ở trẻ em tại Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Huế.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Loan
• Người hướng dẫn: Thạc sĩ Võ Thị Hồng Phượng
• Trường học: Đại học Y Dược Huế
• Chuyên ngành: Dược
• Đề tài: Nghiên cứu tình hình sử dụng kháng sinh trong điều trị viêm phổi ở trẻ em tại Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Huế
• Loại tài liệu: Luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan về bệnh viêm phổi ở trẻ em
• 1.2. Tổng quan về điều trị bệnh viêm phổi ở trẻ em
• 1.3. Tổng quan về các thuốc kháng sinh chủ yếu điều trị viêm phổi ở trẻ em
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm của bệnh nhân trong mẫu nghiên cứu
• 3.2. Phân tích tình hình sử dụng kháng sinh trong mẫu nghiên cứu
• 3.3. Đánh giá hiệu quả sử dụng kháng sinh điều trị viêm phổi ở trẻ em
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm của bệnh nhân trong mẫu nghiên cứu
• 4.2. Phân tích tình hình sử dụng kháng sinh trong mẫu nghiên cứu
• 4.3. Đánh giá hiệu quả sử dụng kháng sinh điều trị viêm phổi ở trẻ em
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: Phiếu khảo sát
• Phụ lục 2: Danh sách bệnh nhân

Tóm tắt

I. Tổng quan về bệnh viêm phổi ở trẻ em

Viêm phổi là một bệnh lý hô hấp phổ biến và nguy hiểm ở trẻ em, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi. Bệnh được định nghĩa là tình trạng viêm cấp tính lan tỏa ở phế nang, mô kẽ và phế quản. Theo WHO, viêm phổi là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em trên toàn cầu, với khoảng 20% trẻ dưới 5 tuổi tử vong do nhiễm khuẩn hô hấp dưới cấp tính. Tại Việt Nam, bệnh hô hấp chiếm 28,8% trong mô hình bệnh tật trẻ em, trong đó viêm phổi là một trong 10 bệnh có tỷ lệ tử vong cao nhất. Nguyên nhân gây bệnh thường gặp bao gồm các vi khuẩn như Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, và Staphylococcus aureus. Bệnh cũng có thể do virus gây ra, nhưng nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn rất cao, đặc biệt ở các nước đang phát triển.

1.1. Tình hình dịch tễ học viêm phổi ở trẻ em

Theo số liệu của WHO, hàng năm có khoảng 150,7 triệu trẻ em mới mắc viêm phổi, trong đó 11-20 triệu trẻ bị viêm phổi nặng cần nhập viện. Tỷ lệ mới mắc cao nhất ở trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ dưới 2 tháng tuổi. Tại Việt Nam, trung bình mỗi năm một trẻ có thể mắc nhiễm khuẩn hô hấp từ 3-5 lần, trong đó 1-2 lần là viêm phổi. Việt Nam nằm trong danh sách 15 nước có số ca viêm phổi mới ở trẻ cao nhất, với 2,9 triệu ca/năm. Tỷ lệ tử vong do viêm phổi ở trẻ em Việt Nam chiếm khoảng 33% trong tổng số tử vong ở trẻ nhỏ.

1.2. Phân loại và nguyên nhân gây bệnh

Viêm phổi ở trẻ em được phân loại dựa trên mức độ nặng nhẹ, bao gồm viêm phổi nhẹ, viêm phổi nặng và viêm phổi rất nặng. Nguyên nhân gây bệnh thay đổi theo lứa tuổi. Ở trẻ dưới 5 tuổi, nguyên nhân chủ yếu là vi khuẩn như Streptococcus pneumoniae và Haemophilus influenzae. Trẻ dưới 2 tháng tuổi có thể bị nhiễm vi khuẩn gram âm đường ruột như E. coli và Klebsiella. Các yếu tố nguy cơ bao gồm thời tiết lạnh, bệnh mãn tính, suy giảm miễn dịch và tắc nghẽn đường hô hấp.

II. Điều trị viêm phổi ở trẻ em

Điều trị viêm phổi ở trẻ em tập trung vào việc sử dụng kháng sinh phù hợp, hỗ trợ hô hấp và điều trị biến chứng. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam, việc lựa chọn kháng sinh phụ thuộc vào tuổi của trẻ và mức độ nặng của bệnh. Đối với trẻ sơ sinh và dưới 2 tháng tuổi, tất cả các trường hợp viêm phổi đều được coi là nặng và cần nhập viện điều trị. Các kháng sinh thường được sử dụng bao gồm benzyl penicillin, ampicillin, và gentamycin. Đối với trẻ từ 2 tháng đến 5 tuổi, kháng sinh đường uống như amoxicillin và co-trimoxazol được ưu tiên sử dụng. Trong trường hợp viêm phổi nặng hoặc rất nặng, kháng sinh đường tiêm như cefotaxim và vancomycin được chỉ định.

2.1. Nguyên tắc sử dụng kháng sinh

Việc sử dụng kháng sinh trong điều trị viêm phổi ở trẻ em cần tuân thủ các nguyên tắc chung, bao gồm lựa chọn kháng sinh phù hợp với nguyên nhân gây bệnh, liều lượng và thời gian điều trị đủ để đảm bảo hiệu quả. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, thời gian điều trị tối thiểu là 5 ngày. Trong trường hợp vi khuẩn kháng thuốc, liều lượng kháng sinh có thể được điều chỉnh tăng lên. Việc chuyển từ kháng sinh đường tiêm sang đường uống được thực hiện khi tình trạng bệnh cải thiện và trẻ có thể dùng thuốc qua đường uống.

2.2. Hỗ trợ hô hấp và điều trị biến chứng

Hỗ trợ hô hấp là một phần quan trọng trong điều trị viêm phổi ở trẻ em, đặc biệt là trong các trường hợp nặng. Các biện pháp hỗ trợ bao gồm đặt trẻ nằm ở nơi thoáng khí, giảm tắc nghẽn đường hô hấp và kiểm tra khí máu để đánh giá tình trạng suy hô hấp. Các biến chứng thường gặp của viêm phổi bao gồm nhiễm khuẩn máu, tràn dịch màng phổi và viêm màng não. Việc điều trị biến chứng cần được thực hiện kịp thời để tránh các hậu quả nghiêm trọng.

III. Nghiên cứu tại Bệnh viện Đại học Y Dược Huế

Nghiên cứu được thực hiện tại Bệnh viện Đại học Y Dược Huế nhằm đánh giá tình hình sử dụng kháng sinh trong điều trị viêm phổi ở trẻ em. Kết quả nghiên cứu cho thấy, các nhóm kháng sinh được sử dụng phổ biến nhất bao gồm beta-lactam, macrolid, và aminoglycosid. Tỷ lệ sử dụng kháng sinh phù hợp với khuyến cáo của Bộ Y tế đạt khoảng 70%, trong đó amoxicillin và cefotaxim là hai loại kháng sinh được sử dụng nhiều nhất. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc tuân thủ phác đồ điều trị và liều lượng kháng sinh đúng giúp cải thiện đáng kể hiệu quả điều trị và giảm thiểu nguy cơ kháng thuốc.

3.1. Đặc điểm bệnh nhân và tình hình sử dụng kháng sinh

Nghiên cứu được thực hiện trên 100 bệnh nhân nhi được chẩn đoán viêm phổi tại Bệnh viện Đại học Y Dược Huế. Kết quả cho thấy, tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi chiếm 70%, trong đó trẻ dưới 2 tuổi có nguy cơ mắc bệnh cao nhất. Các nhóm kháng sinh được sử dụng phổ biến nhất là beta-lactam (chiếm 50%), macrolid (30%), và aminoglycosid (20%). Tỷ lệ sử dụng kháng sinh phù hợp với khuyến cáo đạt 70%, trong đó amoxicillin và cefotaxim là hai loại kháng sinh được sử dụng nhiều nhất.

3.2. Đánh giá hiệu quả điều trị

Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc tuân thủ phác đồ điều trị và liều lượng kháng sinh đúng giúp cải thiện đáng kể hiệu quả điều trị. Tỷ lệ bệnh nhân khỏi bệnh sau điều trị đạt 85%, trong khi 10% bệnh nhân có cải thiện và 5% không thay đổi. Thời gian điều trị trung bình là 7 ngày, với tỷ lệ tương tác thuốc thấp. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng kháng sinh hợp lý để giảm thiểu nguy cơ kháng thuốc và chi phí điều trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan về bệnh viêm phổi ở trẻ em 1. Định nghĩa Viêm phổi (VP) là tình trạng viêm cấp tính lan tỏa cả phế nang, mô kẽ và phế quản, có thể một hoặc hai bên phổi [3]. Viêm phổi là nguyên nhân chủ yếu đưa đến nhập viện và tử vong ở trẻ bị nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính.

Trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ dưới 2 tháng, là nhóm tuổi có nguy cơ mắc và tử vong do viêm phổi cao nhất [6], [19]. Tình hình dịch tễ học viêm phổi ở trẻ em 1. Tình hình dịch tễ học viêm phổi ở trẻ em trên thế giới Tỉ lệ mới mắc viêm phổi: Theo số liệu của tổ chức Y tế thế giới (WHO) năm 2012 thì hàng năm có 150,7 triệu trẻ em mới mắc viêm phổi, trong đó có 11-20 triệu trẻ em bị viêm phổi nặng (VPN) cần phải nhập viện (chiếm 7-15 %). Trẻ < 5 tuổi mắc bệnh nhiều nhất chiếm 150 triệu.

Mỗi năm một trẻ có thể mắc 0,28 lần VP trong đó 95% là trẻ ở các nước đang phát triển. Tỷ lệ mới mắc viêm phổi ở trẻ < 5 tuổi hàng năm là 3% ở nước đã phát triển và 7-18% ở nước đang phát triển [6]. Ở Châu Âu, hằng năm có 2,5 triệu trẻ bị viêm phổi. Ở Bắc Mỹ tỷ lệ mới mắc hiện nay của viêm phổi thay đổi từ 6-12/1000 ở trẻ trên 9 tuổi và từ 30-45/1000 ở trẻ dưới 5 tuổi.

Nói chung, viêm phổi thường gặp nhất ở trẻ nhỏ, trẻ càng lớn tỷ lệ này càng giảm. Tần suất viêm phổi ở các nước đang phát triển cao gấp 10 lần ở các nước phát triển [39]. Tỷ lệ tử vong do viêm phổi cũng thường gặp nhất ở các nước đang phát triển, ước tính có đến 5 triệu trẻ tử vong hằng năm, và cứ 7 giây có 1 trẻ dưới 5 tuổi tử vong vì nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính [16]. Tình hình tử vong do viêm phổi: Theo số liệu của WHO năm 2012 thì mỗi năm có 3 triệu trẻ em trong đó có 1,4 triệu trẻ em < 5 tuổi chết vì viêm phổi, hơn cả AIDS, sốt rét và lao cộng lại [6].

14 WHO báo cáo 46% tử vong do VP trên toàn thế giới xảy ra ở Châu Phi, ở đó suy dinh dưỡng là yếu tố nguy cơ lớn góp phần vào tỷ lệ tử vong [16]. Tình hình dịch tễ học viêm phổi ở trẻ em tại Việt Nam Ở Việt Nam (2010) theo thống kê của chương trình phòng chống viêm phổi thì trung bình mỗi năm 1 đứa trẻ có thể mắc nhiễm khuẩn hô hấp từ 3-5 lần, trong đó khoảng 1-2 lần viêm phổi [18]. Việt Nam nằm trong danh sách 15 nước có số ca viêm phổi mới ở trẻ cao nhất với 2,9 triệu ca/năm, đứng sau Trung Quốc (43 triệu ca), Ấn Độ (21 triệu ca)…[38]. Tại Việt Nam, VP trẻ em chiếm khoảng 33% trong tổng số tử vong ở trẻ nhỏ do mọi nguyên nhân.

Theo số liệu của UNICEF (2004) thì mỗi năm có khoảng 4000 trẻ em chết vì VP, chiếm 12% trong tổng số trẻ chết < 5 tuổi [6]. Phân loại viêm phổi ở trẻ em 1. Phân loại viêm phổi cho trẻ dưới 5 tuổi ở các nước đang phát triển [4], [15], [19] a) Viêm phổi: Ho hoặc khó thở kèm theo tần số thở (TST) nhanh: - < 2 tháng tuổi: ≥ 60 lần/ phút. - 2 ≤ -12 tháng tuổi: ≥ 50 lần/ phút.

- 12 tháng - 5 tuổi: ≥ 40 lần/ phút. Không có dấu hiệu của viêm phổi nặng hoặc viêm phổi rất nặng (VPRN). b) Viêm phổi nặng: Ho hoặc khó thở kèm theo ít nhất một trong các dấu hiệu sau: - Rút lõm lồng ngực. - Phập phồng cánh mũi.

Không có các dấu hiệu nguy hiểm toàn thân. 15 Mọi trường hợp viêm phổi ở trẻ dưới 2 tháng tuổi đều được đánh giá là nặng. c) Viêm phổi rất nặng: Ho hoặc khó thở kèm thèo ít nhất một trong các dấu hiệu sau: - Tím trung tâm. - Không bú được hoặc không uống được hoặc nôn tất cả mọi thứ.

- Co giật, li bì hoặc hôn mê. - Suy hô hấp nặng. Phân loại viêm phổi trẻ em ở các nước phát triển [15], [44] Bảng 1. Phân loại viêm phổi trẻ em ở các nước phát triển Nhẹ Nặng Nhiệt độ < 38,5 độ C Nhiệt độ > 38,5 độ C TST < 50 lần/ phút TST > 70 lần/ phút Co kéo nhẹ Co kéo vừa đến nặng Ăn, bú tốt Phập phồng cánh mũi Tím Trẻ nhũ nhi Ngưng thở từng cơn Thở rên Bỏ ăn, bú Tần số tim nhanh Thời gian đầy mao mạch ≥ 2 giây.

Trẻ lớn Nhiệt độ < 38,5 độ C Nhiệt độ > 38,5 độ C TST < 50 lần/ phút TST > 50 lần/ phút Khó thở nhẹ Khó thở nặng Không nôn Phập phồng cánh mũi Tím Thở rên 16 Dấu hiệu mất nước Tần số tim nhanh Thời gian đầy mao mạch ≥ 2 giây. Nguyên nhân gây bệnh viêm phổi ở trẻ em [12], [19], [47] Thay đổi tùy theo lứa tuổi. Đối với những nước đang phát triển: - Ở trẻ dưới 5 tuổi: viêm phổi được xem như viêm phổi do vi khuẩn (VK), thường gặp là: Streptococcus pneumoniae (S. pneumoniae), Haemophilus influenzae (H.

influenzae), Staphylococcus aureus (S. aureus), Branhamella catarrhalis, Streptococcus pyogenes. - Riêng ở trẻ dưới 2 tháng ngoài những nguyên nhân kể trên, còn có thể gặp VK gram âm đường ruột: E. coli, Kliebsiella, Proteus,.

- Ở trẻ từ 5 - 15 tuổi: Mycoplasma pneumoniae, S. pneumoniae, non-typable H. influenzae, siêu vi (influenza A hay B, Adenovirus, các loại siêu vi hô hấp khác). Các yếu tố nguy cơ dẫn đến bệnh viêm phổi ở trẻ em [12], [47] - Thời tiết lạnh hoặc khi tiếp xúc với lạnh.

- Mắc đái tháo đường, bệnh tim mạch, phổi, bệnh gan hoặc bệnh thận mãn tính, suy giảm miễn dịch. - Tắc nghẽn đường hô hấp, ứ đọng phổi do nằm lâu, biến dạng lồng ngực,… - Bệnh tai mũi họng: viêm xoang, viêm amidan, tình trạng răng miệng kém, viêm răng lợi dễ bị nhiễm vi khuẩn kị khí. Triệu chứng lâm sàng của bệnh viêm phổi ở trẻ em [16], [19], [37] - Trẻ viêm phổi không phải lúc nào cũng biểu hiện bệnh cấp, một số trẻ có thể không có dấu chứng hoặc triệu chứng hô hấp. Tuy vậy, không có dấu chứng hoặc triệu chứng lâm sàng nào đáng tin cậy để phân biệt viêm phổi do vi khuẩn với viêm phổi do các tác nhân khác [36].

17 - Khởi phát: thường khởi phát với biểu hiện nhiễm khuẩn hô hấp trên. - Toàn trạng: trẻ bị viêm phổi do vi khuẩn thường sốt cao, rét run, lo âu, mệt lả, ăn kém. Nếu bệnh khởi đầu từ từ với đau đầu, khó chịu, và sốt nhẹ thì thường là do các tác nhân không điển hình. - Ho: thường gặp những thay đổi.

Ho có đàm thường gặp trong viêm phổi do vi khuẩn điển hình ở trẻ trên 8 tuổi, trong khi ho khan thường do các tác nhân không điển hình. - Sò sè: thường do các tác nhân không điển hình như virus, Mycoplasma hay Chlamydia. - Thở rên: thường gặp ở trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ. Dấu hiệu này cùng với dấu hiệu co kéo cơ hô hấp phụ là hai dấu hiệu đặc hiệu nhất liên quan với biểu hiện thâm nhiễm phế nang trên phim X-quang ngực.

- Các triệu chứng cơ năng khác: + Đau ngực khi thở. + Đau bụng và nôn. - Khó thở nhanh, nông: là dấu hiệu hữu ích trong chẩn đoán viêm phổi ở trẻ em. + Nhịp thở ≥ 60 lần/phút ở trẻ < 2 tháng tuổi.

+ Nhịp thở ≥ 50 lần/phút ở trẻ từ 2 tháng đến < 12 tháng tuổi. + Nhịp thở ≥ 40 lần/phút ở trẻ ≥ 12 tháng đến < 5 tuổi. + Nhịp thở ≥ 30 lần/phút ở trẻ ≥ 5 tuổi. - Tím trung tâm và biểu hiện hiếu khí: gặp trong trường hợp nặng.

- Phập phồng cánh mũi: gặp trong trường hợp nặng. - Co kéo gian sườn, co kéo hõm ức trên, rút lõm lồng ngực: gặp trong trường nặng. - Khám thực thể: + Âm vang phế quản hoặc rung thanh tăng. 18 + Giảm âm thở.

+ Ran nổ: khó phát hiện ở trẻ nhỏ. + Tiếng cọ màng phổi: gợi ý viêm màng phổi kèm theo. + Bụng trướng, gan lớn. Triệu chứng cận lâm sàng a) Xquang phổi Hình ảnh tổn thương phổi trên Xquang thường đa dạng, tuy nhiên hay gặp các hình thái sau: - Đám mờ thâm nhiễm nhu mô tập trung hay rải rác, một hay hai bên phổi.

- Đám mờ thâm nhiễm có thể khu trú ở một vùng, một thùy hay phân thùy phổi. Đôi khi có xen kẽ ứ khí, tràn khí màng phổi, xẹp kết hợp. b) Xét nghiệm máu ngoại vi - Thường có số lượng bạch cầu tăng cao, tỷ lệ bạch cầu đa phổi nhân trung tính cao. - Khí máu biến đổi khi có suy hô hấp.

Hay có biểu hiện PaO 2 giảm, PaCO2 tăng, pH giảm, SaO2 thấp. c) Xét nghiệm tìm vi khuẩn Soi cấy đờm, dịch hầu họng để phân lập, vi khuẩn gây bệnh [16], [25], [45]. Tổng quan về điều trị bệnh viêm phổi ở trẻ em Nguyên tắc chung trong điều trị viêm phổi. - Sử dụng kháng sinh (KS).

- Hỗ trợ hô hấp nếu cần. - Điều trị biến chứng. - Hỗ trợ dinh dưỡng. Sử dụng kháng sinh Tham chiếu phác đồ điều trị viêm phổi của Bộ Y tế (BYT) Việt Nam theo quyết định số 708/QĐ-BYT ngày 02/03/2015 về việc “Hướng dẫn sử dụng kháng sinh điều trị viêm phổi cộng đồng ở trẻ em” [3].

a) Viêm phổi trẻ sơ sinh và < 2 tháng tuổi - Ở trẻ sơ sinh và dưới 2 tháng tuổi, tất cả các trường hợp viêm phổi đều là nặng và phải đưa trẻ đến bệnh viện để theo dõi và điều trị: + Benzyl penicilin 50mg/kg/ngày (TM) chia 4 lần hoặc + Ampicilin 100 - 150 mg/kg/ngày kết hợp với gentamycin 5 - 7,5 mg/kg/ngày (TB hoặc TM) dùng 1 lần trong ngày. Một đợt điều trị từ 5 - 10 ngày. - Trong trường hợp viêm phổi rất nặng có thể dùng: + Cefotaxim 100 - 150 mg/kg/ngày (tiêm TM) chia 3-4 lần trong ngày. b) Viêm phổi ở trẻ 2 tháng - 5 tuổi - Viêm phổi (không nặng) kháng sinh uống vẫn đảm bảo an toàn và hiệu quả trong điều trị viêm phổi cộng đồng ở trẻ em kể cả một số trường hợp nặng.

Lúc đầu có thể dùng: + Co-trimoxazol 50mg/kg/ngày chia 2 lần (uống) ở nơi vi khuẩn S. pneumoniae chưa kháng nhiều với thuốc này. + Amoxycilin 45mg/kg/ngày (uống) chia làm 3 lần. Theo dõi 2 - 3 ngày nếu tình trạng bệnh đỡ thì tiếp tục điều trị đủ từ 5 - 7 ngày.

Thời gian dùng kháng sinh cho trẻ viêm phổi ít nhất là 5 ngày. Nếu không đỡ hoặc nặng thêm thì điều trị như viêm phổi nặng. - Ở những nơi tình trạng kháng kháng sinh của vi khuẩn S.