ĐẶT VẤN ĐỀ Ở Việt Nam cây Đậu xanh (Vigna radiata (L.) Wilczek) là một trong ba cây đậu đỗ chính trong nhóm các cây đậu ăn hạt, đứng sau đậu tương và lạc. Ngoài ra, nó còn là một trong những mặt hàng xuất khẩu. Đậu xanh cũng chính là cây trồng có vị trí quan trọng trong nền nông nghiệp của nhiều nước, trong đó có Việt Nam. Trồng đậu xanh không những cung cấp nguồn thực phẩm giàu đạm, đáp ứng nhu cầu về dinh dưỡng của con người và vật nuôi, mà còn có tác dụng cải tạo và bồi dưỡng đất do rễ của cây đậu xanh có các nốt sần chứa một số loài vi sinh vật cố định đạm sống cộng sinh.
Quả và lá non đậu xanh còn được dùng như một loại rau xanh cao cấp rất giàu khoáng chất và vitamin (Riaz Ullah et al. Hạt đậu xanh dùng làm thuốc: chữa nóng sốt, say nắng, chữa viêm đường ruột, chữa ronan thần kinh, chữa quai bị, làm đẹp cho phụ nữ. Đậu xanh là một loại thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao trong thực đơn ăn uống của người Việt Nam (nấu chè, nấu cháo, bánh, đồ xôi,…) cũng như các nước trên thế giới. Đậu xanh được đánh giá là một trong những loại đậu đỗ thực phẩm rất giàu hydrat cacbon, với hàm lượng trung bình là 40 – 47%.
Hàm lượng các chất dinh dưỡng trong bột đậu xanh được tinh chế tăng lên một cách đáng kể. Bột tinh chế có hàm lượng chất dinh dưỡng là: protein 60%, dầu 1. Các chất khoáng như Na, K, Mg trong bột tinh chế cũng tăng lên rõ rệt so với dạng bột tự nhiên ban đầu của hạt đậu xanh. Protein đậu xanh chiếm đầy đủ các loại axit amin.
Đậu xanh là cây có ngồn gốc nhiệt đới. Yêu cầu của đậu xanh đối với chế độ nhiệt tương đối cao. Nhiệt độ thích hợp ở tất cả các thời kỳ đậu xanh sinh trưởng, phát triển và cho năng suất khoảng 25 – 30 °C. Nói chung, trong thời kỳ sinh trưởng, nhất là từ sau ra hoa, nhiệt độ phải luôn đảm bảo trên 250 C tốt nhất là khoảng 28 – 32 °C.
Đậu xanh chịu nóng tương đối tốt. Nhiệt độ 38 – 40oC không có ảnh hưởngđáng kể tới khả năng thụ phấn, thụ tinh của hoa và khả năng phát triển củ quả đối với một số giống cải tiến. Tuy nhiên, nhiệt độ thấp, kéo dài sinh trưởng và làm giảm chất khô tích lũy, giảm số hoa, số quả sẫn đến làm giảm năng suất. Nhiệt độ trung bình ngày là yếu tố chủ yếu chi phối thời gian sinh trưởng của đậu xanh.
Ở các tỉnh phía Bắc nước ta, trong vụ xuân, nhiệt độ thấp ở đầu vụ là nguyên nhân hạn chế năng suất đậu xanh, nhất là đối với đậu trồng sớm hoặc những năm rét muộn. Ở vùng đồng bằng Bắc bộ, sau khi thu hoạch hai vụ lúa nông dân ở nhiều địa phương tiến hành trồng cây hoa màu vụ đông, nhưng hiệu quả kinh tế chưa cao và tiềm năng đất đai còn rất lớn. Vì vậy nếu đưa được các giống đậu xanh có khả năng chịu lạnh trồng có thể sẽ giúp mở rộng diện tích và nâng cao hiệu quả sử dụng đất vụ Đông. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu sinh trưởng một số giống đậu xanh ở giai đoạn cây con trong điều kiện lạnh nhân tạo” nhằm tuyển chọn nhanh những giống đậu xanh thích hợp trồng vụ Đông tại miền Bắc, Việt Nam.
Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích Xác định ảnh hưởng của lạnh đến sinh trưởng của cây đậu xanh, nhằm phục vụ chọn tạo giống đậu xanh chịu lạnh có khả năng chịu lạnh để phát triển mở rộng sản xuất đậu xanh vụ Đông.2 Yêu cầu - Đánh giá ảnh hưởng của lạnh đến các chỉ tiêu sinh trưởng của các giống đậu xanh - Xác định một số chỉ tiêu sinh lý có thể sử dụng để đánh giá khả năng chịu lạnh của đậu xanh 2 PHẦN II. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Nguồn gốc phân loại 2.
Nguồn gốc Đậu xanh có nguồn gốc từ Ấn Độ và Trung Á , phân bổ chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và á nhiệt đới, là cây trồng khá quen thuộc ở Châu Á và rất phổ biến ở nước ta. Cây đậu xanh có khả năng thích ứng rộng, chịu hạn khá và có thể thích nghi với các vùng có điều kiện khắc nghiệt. Khu vực Đông và Nam Châu Á, cây đậu xanh được trồng nhiều ở các quốc gia như: Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh, Sri Lanka, Nepal Trung Quốc, Thái Lan, Philippin, Miến Điện, Inđônexia; hiện nay đã được phát triển tại một số quốc gia ở vùng ôn đới, ở Châu Úc, lục địa Châu Mỹ. Ở Việt Nam cho đến nay vẫn chưa đủ cơ sở để xác định nguồn gốc và thời gian đậu xanh được gieo trồng và sử dụng ở nước ta.
Tuy nhiên, qua các hoạt động văn hóa của nhân dân ta đã thấy đậu xanh được trồng ở nước ta từ lâu đời. Điều đó, được chứng minh qua các món ăn truyền thống của người Việt Nam như trong nhân bánh, đồ xôi có sự tham gia của đậu xanh, ngoài ra đậu xanh còn được dùng làm thuốc chữa bệnh. Theo Lê Quý Đôn viết trong "Vân đài loại ngữ", ông cho rằng cây đậu xanh được trồng ở nước ta từ lâu đời, ngoài mục đích làm thực phẩm, làm thuốc còn có ý nghĩa quan trọng trong cải tạo đất, chống xói mòn và dùng làm phân xanh có giá trị cao (Trần Đình Long và Lê Khả Tường, 1998). Phân loại Trong Hệ thống Cronquist năm 1981 và một số hệ thống phân loại thực vật khác, bộ Đậu (Fabales) chỉ chứa mỗi họ Đậu (Fabaceae).
Trong Hệ thống phân loại APG II (Angiosperm Phylogeny Group II) (2003): + Bộ đậu (Fabales) bao gồm 4 họ là: 3 - Họ đậu (Fabaceae) gồm 4 Phân họ. - Họ Viển chí (Polygalaceae) gồm 4 Phân họ. - Họ Suyên biến (Surianaceae) gồm 1 Phân họ. - Họ Quillajaceae + Họ đậu (Fabaceae) gồm 4 Phân họ, đây là họ lớn thứ ba sau họ Phong lan và họ Cúc, với khoảng 730 chi và 19.
+ Phân họ Đậu (Faboideae) với 31 Tông, trên 400 chi và hàng ngàn loài. Tên Latin của chi này được đặt theo tên của Domenico Vigna, nhà thực vật học người Ý ở thế kỉ 17. + Cây đậu xanh (Vigna radiata) được trồng trên thế giới gồm có 3 Thứ (Phân loài): V. Nghiên cứu và phát triển cây đậu xanh trên thế giới và Việt Nam 2.
Nghiên cứu và phát triển đậu xanh trên thế giới Đậu xanh có nguồn gốc từ Ấn Độ và Trung Á, phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và á nhiệt đới, là cây trồng khá quen thuộc ở Châu Á và rất phổ biến ở nước ta. Cây đậu xanh có khả năng thích ứng rộng, chịu hạn khá và có thể thích nghi với cacsvungf có điều kiện khắc nghiệt. Khu vực Đông và Nam Á, cây đậu xanh được trồng nhiều ở câc quốc gia như:Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh, Sri Lanka, Nepanl, Trung Quốc, Thái Lan, Philippin, Malayxia, Indonexia; hiện nay đã được phát triển ở một số quốc gia vùng ôn đới như Châu Úc, lục địa Châu Mỹ. Trung tâm nghiên cứu và phát triển rau quả Châu Âu AVRDC đã có tập đoàn giống đậu xanh lớn nhất thế giới với hơn 5000 mẫu giống, trong có giống cho năng suất 18-25 tạ/ha và thâm canh có thể đạt 40 tạ/ha.
Mặt khác giá trị sinh học của đậu xanh rất quan trọng, 4 Bressani 1973 cho rằng phân đạm mà cơ thể đậu xanh hấp thụ và giữ lại được là 40,66 nên có tác dụng rất tốt, trong cải tạo và bồi dưỡng đất vì sau khi trồng đậu xanh đất tơi xốp và tăng được một lượng đạm khoảng 30-70 kg/ha. Tuy nhiên năng suất của cây đậu xanh rất thấp, khoảng 6-8 tạ/ha vì chưa được đầu tư đúng mức nên gần đây nhiều nước đã chọn được giống cho năng suất bình quân 10-12 tạ/ha với các ưu điểm là hạt to màu đẹp, thời gian sinh trưởng ngắn, chín tập trung, chống chịu một số sâu bệnh hại chính. Ngày nay, các nhà chọn giống đang nghiên cứu tạo ra giống đậu xanh có thể cải thiện năng suất và tính kháng bệnh. Ấn Độ cso 22 trung tâm trên khắp cả nước nghiên cứu về cây đậu xanh, Thái Lan cũng có nhiều trung tâm viện trường tham gai nghiên cứu về cây đậu xanh.1 Tình hình sản xuất đậu xanh của thế giới giai đoạn năm 2014-2018 Năm Diện tích (triệu ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (triệu tấn) 2014 11,5 6,1 10,4 2015 11,9 9,2 11,1 2016 13,3 8,8 11,7 2017 12,3 9,4 11,6 2018 13,5 9,7 13,1 (Nguồn: Số liệu thống kê của FAO 2019) Qua bảng trên, ta thấy diện tích trồng đậu xanh tăng lên khá cao từ năm 2014 là 11.5 triệu ha và năm 2018 là 13.5 triệu ha, tăng hơn 2 triệu ha trong vòng 5 năm trở lại.
Năng suất cũng tăng mạnh vào năm 2015 là 9.2 tạ/ha so với năm 2014 chỉ đạt khoảng 6. Các năm sau đó năng suất đậu xanh đều tăng, cao nhất là năm gần đây 2018 đạt 9. Diện tích trồng đậu xanh tăng, do đó sản lượng đậu xanh thu được cũng tăng lên. Cụ thể, năm 2014 sản lượng đậu xanh chỉ đạt 10.4 triệu tấn so với năm 2018 tăng lên 13.1 triệu tấn, tăng thêm hơn 2.7 triệu tấn so với thời điểm 5 năm trước đó.
5 Như vậy, tình hình sản xuất đậu xanh trên thế giới đều tăng cả về diện tích và năng suất. Các giống đậu xanh mới cho năng suất cao và chống chịu được các điều kiện ngoại cảnh càng ngày càng được các nhà khoa học chú ý và nghiên cứu kĩ hơn. Bên cạnh đó, việc áp dụng các tiến bộ kĩ thuật trong canh tác đậu xanh ngày càng được ưa chuộng. Một số vùng đã áp dụng các tiến bộ kĩ thuật và thử nghiệm các giống mới cho năng xuất khá cao được thể hiện qua bảng 2.2 Tình hình sản xuất đậu xanh của một số vùng có diện tích, năng suất và sản lượng lớn trên thế giới năm 2018 Diện tích Năng suất Sản lượng Tên nước (nghìn ha) (tạ/ha) (nghìn tấn) Châu Á 12.067 Châu Phi 483 11 531 Ấn Độ 9.832 Pakistan 992 7,6 751 Úc 573 14,2 813 Iran 550 5,4 295 Myanmar 335 14,6 490 (Nguồn: Số liệu thống kê của FAO 2019) Bảng trên cho biết Châu Á là vùng có diện tích canh tác đậu xanh lớn nhất với hơn 12.079 nghìn ha, sản lượng đạt hơn 11 nghìn tấn.
Tuy nhiên, vùng này lại có năng suất trung bình vào 9. Ấn Độ là vùng có diện tích trông đậu xanh đúng thứ 2 sau Châu Á với hơn 9.600 nghìn ha, năng suất đạt 9.2 tạ/ha kéo sản lượng lên hơn 8.