Chương 1 MỘT SỐ VẤN ðỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC LÃNH THỔ SẢN XUẤT CHÈ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC LÃNH THỔ SẢN XUẤT CHÈ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 1. Quan niệm về phát triển bền vững các hình thức tổ chức lãnh thổ sản xuất chè * Tổ chức lãnh thổ Thực tế cho thấy, trong lĩnh vực nghiên cứu về tổ chức lãnh thổ, các nhà khoa học ñã sử dụng những thuật ngữ không hoàn toàn giống nhau, song nhìn chung bản chất của vấn ñề không bị thay ñổi. Các nhà khoa học thuộc Liên Xô trước ñây ñã sử dụng khái niệm “Phân bố lực lượng sản xuất”, nghĩa là phân bố sức sản xuất theo lãnh thổ [59].
Cũng từ quan ñiểm này, phân bố lực lượng sản xuất ñược xem như việc tổ chức, phân phối giữa các ngành sản xuất và các cơ sở sản xuất trong một phạm vi không gian lãnh thổ nhất ñịnh. Vào cuối thế kỷ 19, các nhà khoa học Phương Tây theo hướng kinh tế thị trường lại sử dụng phổ biến thuật ngữ “Tổ chức không gian kinh tế - xã hội” [60]. Tổ chức không gian kinh tế ñược xem là việc lựa chọn các phương án sử dụng lãnh thổ một cách ñúng ñắn và có hiệu quả. Nhờ có sự sắp xếp một cách trật tự và hài hoà giữa các ñối tượng trong lãnh thổ mà tạo ra một chuỗi giá trị mới lớn hơn, làm cho sự phát triển của lãnh thổ hài hoà và bền vững hơn.
ðối với Việt Nam, nhiều ý kiến cho rằng, quan niệm về tổ chức không gian và tổ chức lãnh thổ ñược xem như giống nhau, các nhà khoa học khuyến 8 nghị sử dụng khái niệm “Tổ chức lãnh thổ”, ñó chính là tổ chức các hoạt ñộng kinh tế, xã hội, môi trường trên một lãnh thổ nhất ñịnh [59]. Theo tác giả, tổ chức lãnh thổ có hai loại hình cơ bản ñó là tổ chức lãnh thổ kinh tế và tổ chức lãnh thổ xã hội. Yếu tố môi trường ñã ñược hàm chứa trong cả tổ chức lãnh thổ kinh tế và tổ chức lãnh thổ xã hội. Hai nội dung này gắn bó chặt chẽ với nhau tạo nên sự thống nhất về tổ chức lãnh thổ.
Phát triển các hình thức tổ chức lãnh thổ là việc thực hiện rõ nhất quá trình tổ chức lãnh thổ. Trong bài tham luận của TS. Vũ Như Vân tại cuộc hội thảo quốc gia (2007) về “Các vấn ñề môi trường và phát triển bền vững vùng ðông Bắc Việt Nam” có nói ñến vấn ñề “Tổ chức không gian phát triển mở”. Có thể hiểu rằng, ñây là tìm kiếm một sự phân bố tối ưu về dân số, lao ñộng, các nguồn lực, giá trị sản xuất và dịch vụ ñể tránh mất cân ñối trên lãnh thổ quốc gia hay một vùng, từ ñó hướng tới sự phát triển cân bằng.
Hay theo GS.TSKH Nguyễn Thế Bá, các ñiều kiện phát triển hội tụ rất khác nhau theo lãnh thổ do ñó tổ chức lãnh thổ là tất yếu khách quan. Từ những quan ñiểm này, tác giả cho rằng tổ chức lãnh thổ là nội dung cụ thể của một chính sách kinh tế phát triển theo lãnh thổ dài hạn nhằm ñạt ñược mục tiêu phát triển bền vững. Mặt khác, tổ chức lãnh thổ là một trong những hành ñộng hướng tới sự công bằng về mặt không gian, lãnh thổ, tối ưu hoá các mối quan hệ hữu cơ giữa trung tâm và ngoại vi, giữa các cực với nhau và giữa các cực với các không gian còn lại, nhằm làm cho toàn bộ lãnh thổ phát triển trong thế bền vững, tạo ra ñược sự ổn ñịnh cần thiết ñể thiết lập tiền ñề cho phát triển. Từ những phân tích trên, tác giả ñồng tình với quan niệm về tổ chức lãnh thổ của học giả Ngô Doãn Vịnh: “Tổ chức lãnh thổ kinh tế - xã hội là sự sắp xếp, bố trí và phối hợp các ñối tượng trong mối liên hệ ña ngành, ña lĩnh 9 vực và ña lãnh thổ trong một vùng cụ thể nhằm sử dụng một cách hợp lý các tiềm năng tự nhiên, lao ñộng, lợi thế vị trí ñịa lý và cơ sở vật chất kỹ thuật ñã và sẽ ñược tạo dựng ñể ñem lại hiệu quả kinh tế - xã hội cao và nâng cao mức sống dân cư vùng ñó” [59].
* Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp Tác giả cho rằng, tổ chức lãnh thổ nông nghiệp là một hình thức của tổ chức nền sản xuất xã hội theo lãnh thổ. Cùng với ngành công nghiệp, tổ chức lãnh thổ nông nghiệp với tư cách là tổ chức ngành sản xuất vật chất, ngành kinh tế then chốt ñang ñược quan tâm nhằm góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế của nền sản xuất xã hội. Tác giả ñồng quan ñiểm với một số nhà khoa học trong lĩnh vực ñịa lý kinh tế, về quan niệm tổ chức lãnh thổ nông nghiệp. Bởi quan niệm về vấn ñề này là phù hợp với thực tế hiện nay.
“Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ñược hiểu là một hệ thống liên kết không gian của các ngành, các xí nghiệp nông nghiệp và các lãnh thổ dựa trên cơ sở các quy trình kỹ thuật mới nhất, chuyên môn hoá, tập trung hoá, liên hợp hoá và hợp tác hoá sản xuất cho phép sử dụng có hiệu quả nhất sự khác nhau theo lãnh thổ về các ñiều kiện tự nhiên, kinh tế, nguồn lao ñộng và ñảm bảo năng suất lao ñộng xã hội cao nhất” [27]. * Quan niệm về phát triển bền vững Phát triển bền vững là một khái niệm ñược sử dụng phổ biến hiện nay, ñó là sự phát triển về mọi mặt trong hiện tại mà vẫn ñảm bảo tiếp tục phát triển trong tương lai. Quan ñiển phát triển này hiện ñang là mục tiêu hướng tới của nhiều quốc gia trên thế giới, mỗi quốc gia sẽ dựa theo ñặc thù kinh tế, xã hội, chính trị, ñịa lý, văn hóa riêng ñể hoạch ñịnh chiến lược phù hợp nhất với quốc gia ñó. 10 Tổ chức FAO ñã xác ñịnh: “Phát triển bền vững là sự quản lý và bảo vệ các nguồn lợi tự nhiên.
Các thay ñổi kinh tế và thể chế ñể ñạt tới sự thoả mãn về nhu cầu của con người cả ở hiện tại và tương lai. Phát triển bền vững không làm thoái hoá môi trường mà bảo vệ ñược tài nguyên ñất, nước, các nguồn lợi di truyền ñộng, thực vật, ñồng thời phải thích ứng về kỹ thuật, có sức sống về kinh tế và ñược chấp nhận về xã hội [65]”. Trong nông nghiệp, nông thôn, phát triển bền vững ñược hiểu một cách cụ thể hơn. ðó là quá trình thay ñổi chú trọng tới sự khai thác và sử dụng tài nguyên, hướng ñầu tư, hướng phát triển của công nghệ, kỹ thuật và sự thay ñổi về tổ chức sản xuất là thống nhất, làm tăng khả năng ñáp ứng nhu cầu hiện tại và tương lai của con người.Harwood cho rằng: "Nông nghiệp bền vững là một nền nông nghiệp, trong ñó các hoạt ñộng của các tổ chức kinh tế từ việc lập kế hoạch, thực hiện và quản lý các quá trình sản xuất, kinh doanh nông nghiệp ñều hướng ñến bảo vệ và phát huy lợi ích của con người và xã hội trên cơ sở duy trì và phát triển nguồn lực, tối thiểu hoá lãng phí ñể sản xuất một cách hiệu quả các sản phẩm nông nghiệp và hạn chế tác hại môi trường, trong khi duy trì và không ngừng nâng cao thu nhập cho dân cư nông nghiệp" [62].
Như vậy, nông nghiệp bền vững ñề cập một cách toàn diện và tổng hợp ñến cả khía cạnh môi trường và khía cạnh kinh tế, xã hội của phát triển nông nghiệp. Xét về khía cạnh môi trường, là quá trình tác ñộng hợp lý của con người ñối với các yếu tố tự nhiên (ñất ñai, nguồn nước, năng lượng tự nhiên) nhằm giảm thiểu tác hại môi trường, bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên, giảm thiểu ô nhiễm, suy thoái môi trường. Xét về khía cạnh kinh tế, nó là quá trình giảm chi phí ñầu vào, nâng cao thu nhập cho các hình thức tổ chức sản xuất trên cơ sở thoả mãn tốt nhất nhu cầu xã hội về nông sản phẩm. Xét về khía cạnh xã hội, nó là quá trình xây dựng và phát triển các giá trị xã hội như sức khoẻ, văn hoá tinh thần của con người.
11 * Quan niệm về PTBV các hình thức tổ chức lãnh thổ sản xuất chè Tác giả cho rằng, trong ñiều kiện nền kinh tế thị trường và quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ñang diễn ra mạnh mẽ, việc tổ chức các hình thức sản xuất nông nghiệp nói chung và tổ chức các hình thức sản xuất chè nói riêng không thể dừng lại ở việc xem xét các ñiều kiện tự nhiên, mà cần tính tới các yếu tố kinh tế, xã hội, tiến bộ kỹ thuật và lợi nhuận, cũng như cần quan tâm ñầy ñủ tới vấn ñề bảo vệ môi trường và cân bằng sinh thái. Tổ chức các hình thức sản xuất chè theo lãnh thổ phải ñảm bảo cả lợi ích trước mắt và lợi ích lâu dài. ðề ñạt ñược yêu cầu ñó, cần có luận chứng khoa học rõ ràng. Việc nghiên cứu các hình thức tổ chức lãnh thổ sản xuất chè cần xem xét ñầy ñủ các khía cạnh như: nghiên cứu từng khâu trong quá trình sản xuất, nghiên cứu sự liên kết, hợp tác trong chuỗi giá trị sản xuất chè, phân tích các nhân tố ảnh hưởng (vị trí ñịa lý, ñiều kiện hạ tầng cơ sở, các chính sách hỗ trợ, phong tục, tập quán.) tới từng hình thức tổ chức sản xuất chè.
Nghiên cứu các hình thức tổ chức lãnh thổ sản xuất chè cần quan tâm tới các ñặc ñiểm cơ bản sau: (1) Việc kết hợp các ñiều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội là cơ sở ñể hình thành các mối liên hệ qua lại theo không gian trong các hình thức tổ chức lãnh thổ sản xuất chè; (2) Các ñặc ñiểm không gian (lãnh thổ) của các hình thức tổ chức lãnh thổ sản xuất chè ñược xác ñịnh bởi tính chất của việc khai thác và sử dụng các ñiều kiện sản xuất hiện có; (3) Hiệu quả về kinh tế, xã hội và môi trường là tiêu chuẩn hàng ñầu trong nghiên cứu các hình thức tổ chức lãnh thổ sản xuất chè. Trong ñiều kiện hiện nay, nghiên cứu các hình thức tổ chức lãnh thổ sản xuất chè phải gắn liền với khoa học công nghệ, với quá trình công nghiệp hoá, hiện ñại hoá. Cùng với sự phát triển của nền sản xuất xã hội, của khoa học công nghệ, các hình thức tổ chức lãnh thổ sản xuất chè dần hoàn thiện, 12 phù hợp với thực tế và mang lại hiệu quả cao về các mặt kinh tế, xã hội và môi trường.
