Nghiên Cứu Requirement Traceability Matrix Ứng Dụng Kiểm Thử Dự Án LiveWave Tại Công Ty Paditech

Khóa luận nghiên cứu ma trận truy xuất yêu cầu trong kiểm thử dự án Livewave tại công ty Paditech, ứng dụng công nghệ thông tin hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thu Trang
• Người hướng dẫn: ThS. Ngô Thùy Linh
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Công nghệ thông tin
• Đề tài: Nghiên Cứu Requirement Traceability Matrix Ứng Dụng Kiểm Thử Dự Án LiveWave Tại Công Ty Paditech
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN BÀI TOÁN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Giới thiệu đơn vị thực tập
• 1.2. Lịch sử hình thành và phát triển
• 1.3. Lĩnh vực hoạt động
• 1.4. Tổng quan về hoạt động kiểm thử tại doanh nghiệp
• 1.5. Giới thiệu bài toán
• 1.6. Giới thiệu dự án
• 1.6.1. Giới thiệu chung
• 1.6.2. Giới thiệu chức năng
• 1.6.3. Phân tích hệ thống
• 1.6.4. Tạo thông tin nghệ sĩ
• 1.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ REQUIREMENT TRACEABILITY MATRIX
• 2.1. Khái niệm Requirement Traceability Matrix
• 2.2. Lợi ích của Requirement Traceability Matrix
• 2.3. Hạn chế của Requirement Traceability Matrix
• 2.4. Phân loại Traceability Matrix
• 2.4.1. Forward Traceability Matrix
• 2.4.2. Backward Traceability Matrix
• 2.4.3. Bi-directional traceability
• 2.5. Mục đích sử dụng Requirement Traceability Matrix
• 2.6. Quy trình và công cụ hỗ trợ xây dựng Requirement Traceability Matrix
• 2.6.1. Quy trình xây dựng
• 2.6.2. Một số công cụ hỗ trợ
• 2.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC HIỆN KIỂM THỬ, ÁP DỤNG REQUIREMENT TRACEABILITY MATRIX VÀO DỰ ÁN LIVEWAVE
• 3.1. Giao diện hệ thống
• 3.2. Xây dựng chiến lược kiểm thử
• 3.3. Áp dụng Requirement Traceability Matrix
• 3.4. Kịch bản kiểm thử
• 3.5. Xây dựng Requirement Traceability Matrix trên ReQtest
• 3.6. So sánh hiệu quả
• 3.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ HƯỚNG PHÁT TRIỂN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Requirement Traceability Matrix trong kiểm thử

Requirement Traceability Matrix (RTM) là một công cụ quan trọng trong quy trình kiểm thử phần mềm. Nó giúp theo dõi và quản lý các yêu cầu từ giai đoạn đầu đến khi sản phẩm hoàn thiện. Việc áp dụng RTM không chỉ giúp đảm bảo rằng tất cả các yêu cầu đều được thực hiện mà còn giúp phát hiện lỗi sớm trong quá trình phát triển. Đặc biệt, trong dự án LiveWave tại Công ty Paditech, RTM đã chứng minh được giá trị của nó trong việc nâng cao chất lượng sản phẩm.

1.1. Khái niệm về Requirement Traceability Matrix

Requirement Traceability Matrix là một tài liệu giúp theo dõi mối quan hệ giữa các yêu cầu và các trường hợp kiểm thử. Nó cho phép nhóm kiểm thử xác định xem tất cả các yêu cầu đã được kiểm tra hay chưa.

1.2. Lợi ích của việc sử dụng RTM trong kiểm thử

Việc sử dụng RTM mang lại nhiều lợi ích như quản lý yêu cầu hiệu quả, giảm thiểu rủi ro và đảm bảo chất lượng sản phẩm. RTM giúp các nhóm kiểm thử dễ dàng theo dõi tiến độ và phát hiện lỗi kịp thời.

II. Thách thức trong việc áp dụng Requirement Traceability Matrix

Mặc dù RTM mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó cũng gặp phải một số thách thức. Các vấn đề như thiếu tài liệu, không đồng nhất trong quy trình và sự thiếu hiểu biết về RTM có thể gây khó khăn cho nhóm kiểm thử. Đặc biệt, trong dự án LiveWave, việc thiếu sự hỗ trợ từ các bên liên quan đã làm giảm hiệu quả của RTM.

2.1. Thiếu tài liệu và thông tin

Một trong những thách thức lớn nhất là thiếu tài liệu rõ ràng về yêu cầu. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc xây dựng RTM và theo dõi các yêu cầu.

2.2. Sự không đồng nhất trong quy trình

Sự không đồng nhất trong quy trình kiểm thử giữa các nhóm có thể gây ra sự nhầm lẫn và làm giảm hiệu quả của RTM. Cần có một quy trình chuẩn để đảm bảo mọi người đều hiểu và thực hiện đúng.

III. Phương pháp xây dựng Requirement Traceability Matrix hiệu quả

Để xây dựng RTM hiệu quả, cần có một quy trình rõ ràng và các công cụ hỗ trợ phù hợp. Việc xác định các yêu cầu và liên kết chúng với các trường hợp kiểm thử là rất quan trọng. Trong dự án LiveWave, việc sử dụng công cụ ReQtest đã giúp đơn giản hóa quy trình này.

3.1. Quy trình xây dựng RTM

Quy trình xây dựng RTM bao gồm việc xác định yêu cầu, tạo các trường hợp kiểm thử và liên kết chúng lại với nhau. Điều này giúp đảm bảo rằng tất cả các yêu cầu đều được kiểm tra.

3.2. Công cụ hỗ trợ xây dựng RTM

Sử dụng các công cụ như ReQtest giúp tự động hóa quy trình xây dựng RTM, từ đó tiết kiệm thời gian và nâng cao độ chính xác trong việc theo dõi yêu cầu.

IV. Ứng dụng thực tiễn của Requirement Traceability Matrix tại Công ty Paditech

Tại Công ty Paditech, RTM đã được áp dụng trong dự án LiveWave với nhiều kết quả tích cực. Việc sử dụng RTM không chỉ giúp cải thiện quy trình kiểm thử mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm cuối cùng. Các nhóm kiểm thử đã có thể phát hiện lỗi sớm hơn và giảm thiểu rủi ro trong quá trình phát triển.

4.1. Kết quả đạt được từ việc áp dụng RTM

Việc áp dụng RTM đã giúp giảm thiểu thời gian kiểm thử và nâng cao chất lượng sản phẩm. Các nhóm kiểm thử có thể theo dõi tiến độ và phát hiện lỗi kịp thời hơn.

4.2. Những bài học rút ra từ dự án LiveWave

Dự án LiveWave đã cho thấy tầm quan trọng của việc áp dụng RTM trong kiểm thử phần mềm. Các bài học từ dự án này có thể được áp dụng cho các dự án khác trong tương lai.

V. Kết luận và hướng phát triển của Requirement Traceability Matrix

Requirement Traceability Matrix là một công cụ không thể thiếu trong quy trình kiểm thử phần mềm. Việc áp dụng RTM không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn giúp quản lý yêu cầu hiệu quả hơn. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp áp dụng RTM để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của ngành công nghệ thông tin.

5.1. Tương lai của Requirement Traceability Matrix

RTM sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý yêu cầu và kiểm thử phần mềm. Cần có các nghiên cứu sâu hơn để tối ưu hóa quy trình này.

5.2. Đề xuất cải tiến cho quy trình kiểm thử

Cần có các đề xuất cải tiến cho quy trình kiểm thử, bao gồm việc đào tạo nhân viên về RTM và sử dụng các công cụ hỗ trợ hiện đại để nâng cao hiệu quả.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Bối cảnh thực tiễn và lý do chọn đề tài

Trong kỹ thuật phần mềm hiện đại, hoạt động kiểm thử đóng vai trò trọng yếu nhằm đảm bảo tính ổn định, độ chính xác và an toàn thông tin của sản phẩm trước khi bàn giao tới khách hàng. Tại Công ty Cổ phần Công nghệ Paditech Việt Nam (Paditech Vietnam JSC) – một doanh nghiệp chuyên phát triển ứng dụng di động, hệ thống web/server và giải pháp quản trị cho thị trường Nhật Bản, Ấn Độ và Việt Nam – quy trình kiểm thử phần mềm được áp dụng theo các tiêu chuẩn chặt chẽ.

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai dự án thực tế, đơn vị gặp phải tình trạng các tài liệu đặc tả yêu cầu sản phẩm bị phân tán, không tập trung vào một nguồn tài liệu duy nhất. Thực trạng này gây khó khăn cho đội ngũ kiểm thử (Tester) trong việc tiếp cận, phân tích thiết kế hệ thống từ các giai đoạn đầu. Đặc biệt, khi khách hàng thay đổi hoặc bổ sung yêu cầu nghiệp vụ, kiểm thử viên gặp nhiều trở ngại trong việc xác định phạm vi ảnh hưởng (impact analysis) tới các trường hợp kiểm thử (test cases) đã xây dựng, dẫn đến nguy cơ bỏ sót lỗi hoặc kiểm thử thiếu toàn diện.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, đề tài "Nghiên cứu Requirement Traceability Matrix ứng dụng kiểm thử dự án LiveWave tại Công ty Paditech" được thực hiện nhằm nghiên cứu kỹ thuật Ma trận truy xuất nguồn gốc yêu cầu (Requirement Traceability Matrix - RTM), qua đó xây dựng phương án kiểm thử có độ bao phủ cao và tối ưu hóa việc quản lý các thay đổi yêu cầu trong dự án phần mềm.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Khóa luận xác định 3 mục tiêu cụ thể:

1. Tổng hợp và hệ thống hóa nền tảng kiến thức chuyên môn về kiểm thử phần mềm và lý thuyết về Ma trận truy xuất nguồn gốc yêu cầu (Requirement Traceability Matrix).
2. Tiếp cận quy trình kiểm thử thực tế tại Công ty Cổ phần Công nghệ Paditech Việt Nam nhằm củng cố kỹ năng phân tích, thiết kế kịch bản kiểm thử và quản lý lỗi trong môi trường doanh nghiệp.
3. Vận dụng kỹ thuật RTM vào dự án LiveWave của Paditech; tiến hành thiết kế ca kiểm thử, theo dõi mối quan hệ giữa yêu cầu và trường hợp kiểm thử, từ đó đánh giá hiệu quả áp dụng và đề xuất giải pháp cải tiến quy trình kiểm thử tại doanh nghiệp.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Kỹ thuật Ma trận truy xuất nguồn gốc yêu cầu (Requirement Traceability Matrix - RTM) và quy trình kiểm thử phần mềm.
• Phạm vi không gian: Dự án phát triển nền tảng phát trực tiếp LiveWave tại Công ty Cổ phần Công nghệ Paditech Việt Nam (địa chỉ: Tầng 2, tòa 539 Vũ Tông Phan, phường Khương Đình, quận Thanh Xuân, Hà Nội).
• Phạm vi chức năng: Tập trung vào 4 nhóm chức năng cốt lõi thuộc Giai đoạn 1 (xây dựng trang quản lý thông tin) của hệ thống LiveWave:
  1. Đăng ký tài khoản.
  2. Đăng nhập hệ thống.
  3. Tạo nhóm quản lý (Group).
  4. Tạo thông tin nghệ sĩ (Artist Profile).
• Phạm vi thời gian: Đề tài được hoàn thành và bảo vệ vào tháng 05/2024 trong khuôn khổ chương trình đào tạo khóa 2020 – 2024 của Khoa Công nghệ thông tin và Kinh tế số, Học viện Ngân hàng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và mô hình nghiên cứu

Khóa luận tiếp cận cơ sở lý thuyết về truy xuất nguồn gốc yêu cầu phần mềm dựa trên các công trình nghiên cứu và tài liệu chuẩn hóa quốc tế:

• Định nghĩa RTM: Theo William E. Lewis (2004, tr. 76), RTM là tài liệu theo dõi các yêu cầu của người dùng từ giai đoạn phân tích đến triển khai, đóng vai trò kiểm tra tính đầy đủ của hệ thống, xác minh không có tính năng dư thừa và hỗ trợ bảo trì hệ thống.
• Quan điểm truy xuất hai chiều: Nghiên cứu của Kannenberg và Saiedian (2009) ("Why Software Requirements Traceability Remains a Challenge") chỉ ra rằng khả năng truy xuất yêu cầu là năng lực mô tả và theo dõi vòng đời của một phần mềm theo cả hướng tiến (Forward) và hướng lùi (Backward). Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh RTM là thành phần cốt lõi trong các tiêu chuẩn quản lý chất lượng và mô hình trưởng thành năng lực như CMMI và ISO 9001:2000.
• Ứng dụng RTM trong Agile/Scrum: Khóa luận tham khảo nghiên cứu của G. Duraisamy về việc ứng dụng RTM thông qua tài liệu hóa trong phương pháp Scrum, chứng minh RTM giúp tiết kiệm thời gian theo dõi và nâng cao hiệu quả phối hợp.
• Quy trình thực hành chuẩn: Khóa luận áp dụng hướng dẫn từ tài liệu CDC Unified Process Practice Guide: Requirements Traceability (2011) để thiết lập biểu mẫu và quy trình kiểm soát yêu cầu.

Phân loại ma trận truy xuất nguồn gốc yêu cầu

Tác giả phân tích cấu trúc và đặc điểm của 3 dạng RTM chính:

Loại ma trận RTM	Hướng ánh xạ	Ưu điểm chính	Nhược điểm / Thách thức
Forward Traceability Matrix (Truy xuất nguồn gốc xuôi)	Ánh xạ từ Yêu cầu phần mềm (Requirements) $\rightarrow$ Ca kiểm thử (Test cases).	Đảm bảo mọi yêu cầu của khách hàng đều được thiết kế tính năng và bao phủ bởi ca kiểm thử; dễ theo dõi tiến độ.	Khó xác định mối liên kết ngược từ một tính năng/đoạn mã cụ thể về yêu cầu gốc.
Backward Traceability Matrix (Truy xuất nguồn gốc ngược)	Ánh xạ từ Ca kiểm thử (Test cases) $\rightarrow$ Yêu cầu phần mềm (Requirements).	Đảm bảo hệ thống không phát sinh các tính năng ngoài phạm vi (scope creep), kiểm soát tính phù hợp của mã nguồn.	Khó theo dõi tiến độ tổng thể; có thể bỏ sót những yêu cầu chưa được hiện thực hóa trong hệ thống.
Bi-directional Traceability (Truy xuất nguồn gốc hai chiều)	Kết hợp đồng thời cả hai chiều (Requirements $\leftrightarrow$ Test cases).	Cung cấp cái nhìn toàn diện, phân tích chính xác tác động của việc thay đổi yêu cầu tới kiểm thử và ngược lại.	Đòi hỏi nhiều công sức, thời gian để duy trì; dễ gây nhầm lẫn nếu không dùng công cụ quản lý chuyên dụng.

Phương pháp nghiên cứu và kỹ thuật kiểm thử thực tế

• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Thu thập, phân tích tài liệu đặc tả yêu cầu nghiệp vụ, sơ đồ phân rã chức năng và biểu đồ hoạt động (Activity Diagram) của dự án LiveWave.
• Kỹ thuật kiểm thử: Áp dụng kiểm thử hộp đen (Black-box testing) ở mức kiểm thử hệ thống (System Testing), bao gồm kiểm thử chức năng (Functional Testing) và kiểm thử giao diện người dùng (GUI Testing).
• Phương pháp xây dựng RTM: Quy trình 6 bước gồm:
  1. Xác định mục tiêu của RTM.
  2. Đối chiếu tài liệu nghiệp vụ và yêu cầu kỹ thuật.
  3. Thiết lập bảng ma trận theo dõi.
  4. Ghi nhận và định danh các yêu cầu chức năng (Requirement ID).
  5. Liên kết mã ca kiểm thử (Test Case ID) với yêu cầu chức năng tương ứng.
  6. Cập nhật ma trận định kỳ khi có phát sinh thay đổi.
• Công cụ hỗ trợ nghiên cứu: Khóa luận so sánh 4 công cụ (Microsoft Excel, Google Sheets, IBM Rational DOORS, ReQtest) và lựa chọn ReQtest để thiết lập, ánh xạ và quản lý vòng đời yêu cầu - test case - báo cáo lỗi trực tiếp.

---

Thiết kế và triển khai kiểm thử dự án LiveWave

Tổng quan hệ thống LiveWave

LiveWave là nền tảng phát trực tiếp phục vụ các nghệ sĩ, người có sức ảnh hưởng và chính trị gia (chủ yếu tại thị trường Nhật Bản và quốc tế). Hệ thống được thiết kế đồng bộ với hai phân hệ thương mại:

• LiveStick: Nền tảng bán hàng và quà lưu niệm độc quyền (áo lưu niệm, lightstick).
• LiveTV: Nền tảng bán vé trực tuyến cho các buổi hòa nhạc, chương trình phát sóng.

Trong Giai đoạn 1, hệ thống tập trung xây dựng trang quản trị thông tin dành cho các công ty quản lý nghệ sĩ. Tài liệu yêu cầu được phân rã thành 9 hạng mục kỹ thuật ($R_1$ đến $R_9$):

Mã yêu cầu	Tên yêu cầu kỹ thuật	Mô tả phạm vi
$R_1$	Đăng ký thành viên LiveWave	Đăng ký bằng email chưa tồn tại; mật khẩu từ 8-30 ký tự (chứa chữ hoa, chữ thường, số, ký tự đặc biệt); xác minh qua email.
$R_2$	Đăng nhập LiveWave	Đăng nhập bằng email/mật khẩu đã kích hoạt; giới hạn đăng nhập trên 1 thiết bị; hỗ trợ quên mật khẩu.
$R_3$	Quản lý thông tin nghệ sĩ	Nghệ sĩ thuộc về một nhóm quản lý; một nhóm quản lý được nhiều nghệ sĩ; tên nhóm có thể trùng.
$R_4$	Tạo nhóm mới	Nhập tên nhóm (tối đa 30 ký tự), ảnh đại diện tỷ lệ 1:1 ($512\times512$px, định dạng jpg, webp, png), URL nhóm, mô tả $>3$ ký tự.
$R_5$	Xem thông tin nhóm	Khóa chỉnh sửa URL sau khi tạo; URL chỉ chứa chữ, số hoặc ký tự gạch nối (-).
$R_6$	Tài liệu giao diện bổ sung	Định dạng phím Tab/Shift+Tab, sao chép/dán, giới hạn độ dài trường nhập textbox (200 ký tự), mã hóa mật khẩu.
$R_7$	Xem thông tin cá nhân	Hiển thị thông tin người dùng đã kích hoạt; không cho phép sửa email (không thuộc phạm vi kiểm thử đợt này).
$R_8$	Gửi email xác nhận	Hệ thống tự động gửi đường dẫn kích hoạt; vô hiệu hóa đường dẫn cũ khi đường dẫn mới được tạo.
$R_9$	Tạo thông tin nghệ sĩ	Bắt buộc chọn nhóm trước khi tạo; nhập ảnh đại diện, tên, thông tin, ngày sinh, nơi sinh, chiều cao, sở thích, kỹ năng.

Ma trận phân bổ yêu cầu theo chức năng kiểm thử được thiết lập như sau:

• Chức năng Đăng ký: Ánh xạ các yêu cầu $R_1, R_6, R_8$.
• Chức năng Đăng nhập: Ánh xạ các yêu cầu $R_2, R_6$.
• Chức năng Tạo nhóm mới: Ánh xạ các yêu cầu $R_4, R_5, R_6$.
• Chức năng Tạo thông tin nghệ sĩ: Ánh xạ các yêu cầu $R_3, R_6, R_9$.

Kế hoạch và môi trường kiểm thử

• Mức độ kiểm thử: Kiểm thử hệ thống (System Testing - GUI & Functional).
• Hình thức thực hiện: Kiểm thử thủ công (Manual Testing).
• Môi trường vận hành: Trình duyệt web Google Chrome.
• Nguồn lực thực hiện: Nhóm trưởng (DuongNT), kiểm thử viên (QuanNH, TrangNT).
• Công cụ quản trị ma trận và ca kiểm thử: Phần mềm ReQtest.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN BÀI TOÁN NGHIÊN CỨU

Chương 1 giới thiệu chi tiết về Công ty Cổ phần Công nghệ Paditech Việt Nam, lịch sử hình thành từ ngày 14/03/2014, định hướng phát triển sản phẩm công nghệ chất lượng cao theo chuẩn quản lý Nhật Bản, các giải thưởng đạt được (Top 10 doanh nghiệp Blockchain xuất sắc năm 2023 do VINASA bình chọn) cùng các sản phẩm tiêu biểu (HomeCare, JLPT QUIZ, VisUnite, 2home.vn, Healing Vietnam).

Tiếp đó, chương làm rõ quy trình kiểm thử 6 bước chuẩn tại doanh nghiệp:

1. Phân tích yêu cầu: Nghiên cứu tài liệu nghiệp vụ, xác định kỹ thuật kiểm thử.
2. Lên kế hoạch kiểm thử: Nhóm trưởng phân bổ nguồn lực, chọn công cụ, lập lộ trình.
3. Tạo ca kiểm thử: Thiết kế test case/checklist, chuẩn bị dữ liệu kiểm thử.
4. Thiết lập môi trường: Cài đặt và cấu hình môi trường kiểm thử tương ứng.
5. Thực hiện kiểm thử: Thực thi test case, ghi nhận lỗi, kiểm thử tích hợp và kiểm thử lại (re-test).
6. Đóng kiểm thử: Họp tổng kết, phân tích dữ liệu lỗi và rút kinh nghiệm.

Cuối chương, tác giả phân tích chi tiết sơ đồ phân rã chức năng, xây dựng bảng mô tả quy trình và biểu đồ hoạt động (Activity Diagram) cho 4 phân hệ: Đăng ký, Đăng nhập, Tạo nhóm và Tạo thông tin nghệ sĩ của dự án LiveWave.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ REQUIREMENT TRACEABILITY MATRIX

Chương 2 trình bày toàn diện lý thuyết về RTM:

• Định nghĩa chi tiết dựa trên 4 thành tố cấu thành (Requirement - Trace - Ability - Matrix).
• 5 lợi ích then chốt của RTM đối với dự án phần mềm: đảm bảo tính đầy đủ và chính xác của yêu cầu; theo dõi và kiểm soát tiến độ; quản lý rủi ro khi có yêu cầu thay đổi; tăng cường khả năng tái sử dụng tài nguyên; thúc đẩy giao tiếp hiệu quả giữa các bên liên quan.
• 3 thách thức lớn khi áp dụng: chi phí thiết lập và bảo trì ban đầu cao; rủi ro khi tài liệu yêu cầu đầu vào chưa rõ ràng; quy trình quản lý thay đổi có thể phức tạp nếu không có công cụ chuyên nghiệp.
• Phân tích chi tiết 3 loại RTM (xuôi, ngược và hai chiều) kèm theo mô hình biểu diễn.
• Quy trình 6 bước thiết kế RTM chuẩn và so sánh ưu nhược điểm của 4 công cụ tạo lập (Excel, Google Sheets, IBM Rational DOORS, ReQtest).

CHƯƠNG 3: THỰC HIỆN KIỂM THỬ, ÁP DỤNG REQUIREMENT TRACEABILITY MATRIX VÀO DỰ ÁN LIVEWAVE

Chương 3 là phần thực nghiệm ứng dụng của khóa luận. Tác giả trình bày chi tiết:

• Giao diện thực tế của 4 màn hình chức năng trên hệ thống LiveWave.
• Xây dựng chiến lược kiểm thử hệ thống và xác lập quy ước trạng thái (Pass, Fail, Button, Focus).
• Thiết kế và thực thi bộ kịch bản kiểm thử chi tiết:
  • Chức năng Đăng ký tài khoản: Gồm 42 ca kiểm thử bao phủ kiểm tra giao diện, phóng to/thu nhỏ, di chuyển phím Tab/Shift+Tab, phím F5, sao chép/dán, kiểm tra định dạng và độ dài trường email, điều kiện mật khẩu (chữ hoa, thường, số, ký tự đặc biệt), luồng đăng ký thành công/thất bại và luồng gửi/xác nhận email.
  • Chức năng Đăng nhập tài khoản: Gồm 36 ca kiểm thử bao phủ giao diện, phím điều hướng, sao chép/dán, độ dài trường dữ liệu, mã hóa mật khẩu, kiểm tra điều kiện bỏ trống trường và đăng nhập hợp lệ với các độ dài mật khẩu khác nhau (8 ký tự, 30 ký tự).
  • Chức năng Tạo nhóm và Tạo thông tin nghệ sĩ: Xây dựng đầy đủ các ca kiểm thử cho việc tải ảnh (kích thước $512\times512$px, tỷ lệ 1:1), kiểm tra các trường bắt buộc, ràng buộc ký tự URL và các trường danh mục dropdown.
• Cấu hình và thiết lập RTM hai chiều trực tiếp trên nền tảng ReQtest: nhập danh mục yêu cầu, tạo test case, ánh xạ liên kết (Link Requirement to Test Case) và trích xuất báo cáo kết quả kiểm thử.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả kiểm thử thực tế và phát hiện lỗi

Quá trình thực thi kiểm thử có sự hỗ trợ của RTM đã giúp đội ngũ kiểm thử kiểm soát $100%$ các yêu cầu nghiệp vụ được đề ra. Thông qua bảng kịch bản kiểm thử, tác giả đã phát hiện và ghi nhận nhiều lỗi sai lệch so với đặc tả yêu cầu kỹ thuật (trạng thái Fail):

Chức năng	Mã ca kiểm thử	Nội dung kiểm tra	Kết quả thực tế phát hiện lỗi (Fail)
Đăng ký	TC 13	Nhập địa chỉ email $>200$ ký tự	Hệ thống không chặn ở ký tự thứ 201 (chưa giới hạn độ dài trường email).
Đăng ký	TC 23	Hiển thị điều kiện mật khẩu khi nhập	Hệ thống không hiển thị khối thông báo điều kiện mật khẩu khi người dùng bắt đầu nhập liệu.
Đăng ký	TC 32	Nhập mật khẩu $>200$ ký tự	Hệ thống cho phép nhập đến 255 ký tự (chưa giới hạn độ dài trường mật khẩu ở mức 200 ký tự).
Đăng nhập	TC 08	Nhấn phím 'F5' làm mới trang	Khi nhấn F5, hệ thống tự động điều hướng về màn hình Top thay vì giữ nguyên màn hình đăng nhập và xóa dữ liệu đã nhập.
Đăng nhập	TC 24	Mã hóa hiển thị mật khẩu	Mật khẩu không được che giấu thành ký tự mã hóa (•••••••••) khi người dùng nhập dữ liệu.
Đăng nhập	TC 31	Nhập mật khẩu $>200$ ký tự	Hệ thống không giới hạn độ dài mật khẩu ở mức 200 ký tự.

Đóng góp thực tiễn của đề tài

1. Chuẩn hóa quy trình theo dõi yêu cầu: Khóa luận chứng minh việc áp dụng RTM hai chiều (Bi-directional Traceability) trên công cụ ReQtest giải quyết triệt để vấn đề phân tán tài liệu yêu cầu tại Công ty Paditech, giúp việc quản lý mối liên kết giữa yêu cầu và trường hợp kiểm thử trở nên minh bạch.
2. Tối ưu hóa năng suất kiểm thử: RTM giúp kiểm thử viên nhanh chóng xác định các ca kiểm thử cần thực hiện lại khi có sự điều chỉnh yêu cầu từ khách hàng Nhật Bản, tránh bỏ sót chức năng và giảm thiểu thời gian tra cứu tài liệu.
3. Cung cấp bộ tài liệu kiểm thử mẫu: Khóa luận đóng góp bộ kịch bản kiểm thử chi tiết cùng hệ thống biểu mẫu, quy trình phân tích và ánh xạ RTM hoàn chỉnh có thể tái sử dụng cho các dự án phần mềm tương tự tại doanh nghiệp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Phạm vi chức năng: Đề tài mới chỉ triển khai thực nghiệm RTM trên 4 chức năng thuộc Giai đoạn 1 (trang quản lý thông tin) của dự án LiveWave; chưa mở rộng sang các phân hệ phức tạp hơn như phát sóng trực tiếp, giao dịch mua hàng (LiveStick) hay bán vé sự kiện (LiveTV).
• Phương pháp kiểm thử: Khóa luận chủ yếu thực hiện kiểm thử thủ công (Manual Testing) trên một trình duyệt duy nhất (Google Chrome), chưa tích hợp kiểm thử tự động (Automation Testing) hoặc kiểm thử hiệu năng/bảo mật chuyên sâu.
• Dữ liệu thực nghiệm: Báo cáo so sánh định lượng chi tiết giữa các dự án áp dụng RTM và không áp dụng RTM tại doanh nghiệp còn ở mức sơ bộ, do dự án LiveWave vẫn đang trong quá trình phát triển tiếp diễn.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng ứng dụng RTM cho toàn bộ các giai đoạn tiếp theo của hệ thống LiveWave, bao gồm việc tích hợp liên kết với hai nền tảng LiveStick và LiveTV.
• Nghiên cứu kết hợp RTM với các framework kiểm thử tự động (như Selenium, Cypress hoặc Playwright) nhằm tự động hóa việc thực thi các ca kiểm thử được ánh xạ từ ma trận yêu cầu.
• Mở rộng môi trường kiểm thử trên đa nền tảng trình duyệt và thiết bị di động (Cross-browser and Mobile Testing), đồng thời nghiên cứu tích hợp RTM vào quy trình CI/CD trong mô hình DevOps.

---

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận tốt nghiệp là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên ngành Công nghệ thông tin, Hệ thống thông tin, Công nghệ phần mềm: Nắm bắt được phương pháp luận thực tế về kỹ nghệ yêu cầu (Requirements Engineering), kỹ thuật thiết kế ca kiểm thử hộp đen và quy trình kiểm thử chuẩn mực tại doanh nghiệp CNTT.
• Kiểm thử viên (Tester/QA/QC) và Chuyên viên phân tích nghiệp vụ (BA): Tham khảo quy trình 6 bước xây dựng RTM, cấu trúc bảng ánh xạ yêu cầu - ca kiểm thử và phương pháp vận hành công cụ ReQtest trong các dự án thực tế.
• Nội dung đáng giá nhất để tra cứu:
  • Cấu trúc phân loại và phân tích ưu nhược điểm của 3 dạng Ma trận truy xuất nguồn gốc yêu cầu tại Chương 2.
  • Bộ tiêu chí và kịch bản kiểm thử chi tiết cho các trường dữ liệu form nhập liệu (email, mật khẩu, xử lý phím tắt, tải tệp ảnh) tại Bảng 3.1 và Bảng 3.2.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Ma trận truy xuất nguồn gốc yêu cầu (RTM) được phân loại thành những dạng nào trong khóa luận?

Trong Chương 2, khóa luận phân loại RTM thành 3 dạng chính:

• Forward Traceability Matrix (Truy xuất xuôi): Ánh xạ từ yêu cầu phần mềm sang ca kiểm thử nhằm đảm bảo mọi yêu cầu đều được kiểm thử đầy đủ.
• Backward Traceability Matrix (Truy xuất ngược): Ánh xạ từ ca kiểm thử về yêu cầu phần mềm nhằm ngăn ngừa việc phát triển tính năng nằm ngoài phạm vi yêu cầu.
• Bi-directional Traceability (Truy xuất hai chiều): Kết hợp cả hai chiều nhằm theo dõi toàn diện vòng đời của yêu cầu và đánh giá tác động thay đổi hai chiều.

2. Dự án LiveWave mà tác giả thực hiện kiểm thử là phần mềm gì?

LiveWave là nền tảng phát trực tiếp (live streaming) dành cho nghệ sĩ, người có sức ảnh hưởng và chính trị gia tại Nhật Bản hoặc quốc tế. Nền tảng này liên kết với hai phân hệ khác gồm LiveStick (bán quà lưu niệm, đồ dùng độc quyền) và LiveTV (bán vé xem chương trình biểu diễn trực tuyến). Giai đoạn 1 của dự án tập trung xây dựng trang quản lý thông tin cho các đơn vị quản lý nghệ sĩ.

3. Những lỗi kiểm thử (Fail) cụ thể nào đã được phát hiện ở chức năng Đăng ký tài khoản?

Tại Bảng 3.1, quá trình kiểm thử chức năng Đăng ký đã phát hiện các lỗi cụ thể:

• Ca kiểm thử 13: Hệ thống không chặn nhập địa chỉ email vượt quá 200 ký tự (cho phép nhập đến 255 ký tự).
• Ca kiểm thử 23: Không hiển thị bảng kiểm tra điều kiện mật khẩu (ít nhất 8 ký tự, chữ hoa, chữ thường, số, ký tự đặc biệt) khi người dùng bắt đầu nhập liệu.
• Ca kiểm thử 32: Không chặn mật khẩu vượt quá 200 ký tự.

4. Công cụ nào được lựa chọn để thiết lập RTM trong dự án LiveWave và vì sao?

Tác giả đã so sánh 4 công cụ (Excel, Google Sheets, IBM Rational DOORS, ReQtest) và lựa chọn ReQtest. Công cụ này được chọn vì chuyên dụng cho quản lý kiểm thử, cho phép tạo RTM trực quan, dễ dàng liên kết yêu cầu với test case, theo dõi lỗi trực tiếp và tích hợp tốt với các mô hình quản lý dự án Agile/Scrum.

5. Đội ngũ thực hiện và môi trường kiểm thử dự án LiveWave được bố trí như thế nào?

Chiến lược kiểm thử dự án LiveWave quy định:

• Nguồn lực: Nhóm trưởng (DuongNT), 2 kiểm thử viên (QuanNH và TrangNT).
• Môi trường kiểm thử: Trình duyệt Google Chrome.
• Phương pháp: Kiểm thử thủ công (Manual Testing) ở mức độ kiểm thử hệ thống (System Testing), bao gồm kiểm tra chức năng và giao diện người dùng.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Thu Trang đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý thuyết về Ma trận truy xuất nguồn gốc yêu cầu (RTM) và giải quyết thành công bài toán phân tán tài liệu yêu cầu trong thực tế phát triển phần mềm tại Công ty Cổ phần Công nghệ Paditech Việt Nam. Thông qua việc ứng dụng RTM trên nền tảng ReQtest cho 4 chức năng cốt lõi của dự án LiveWave, tác giả đã thiết kế bộ kịch bản kiểm thử chi tiết, phát hiện chính xác các lỗi chức năng và giao diện quan trọng. Đề tài mang tính thực tiễn cao, đóng góp một quy trình kiểm thử có khả năng truy xuất hai chiều rõ ràng và cung cấp tài liệu tham khảo giá trị cho công tác đảm bảo chất lượng phần mềm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN BÀI TOÁN NGHIÊN CỨU 1. Giới thiệu đơn vị thực tập 1. Lịch sử hình thành và phát triển Ngày 14/03/2014, Công ty cổ phần (CTCP) công nghệ Paditech Việt Nam được thành lập bởi kỹ sư công nghệ người Nhật Bản cùng những người đã có nhiều năm kinh nghiệm làm nghề tại những công ty, tập đoàn lớn trong nước. Cùng với đó là đội ngũ kĩ sư trẻ tuổi, nhiệt tình có kinh nghiệm làm việc với đối tác Nhật Bản, Mỹ và rất nhiều Quốc gia khác.

Tên đầy đủ Công ty cổ phần Công nghệ PadiTech Việt Nam Tên bằng tiếng Anh Paditech Vietnam Technology Joint Stock Company Tên viết tắt Paditech Vietnam JSC Tầng 2, tòa 539 Vũ Tông Phan, Khương Đình, Quận Thanh Trụ sở chính Xuân, Hà Nội MST 0106482427 Website www.1: Một số thông tin về CTCP công nghệ Paditech Việt Nam CTCP công nghệ Paditech Việt Nam cam kết sử dụng những công nghệ tiên tiến nhất để tạo ra các dịch vụ hàng đầu nhằm nâng cao chất lượng và làm cho cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn. Điều này không chỉ là một cam kết mà còn là tôn chỉ căn bản định hình mọi quyết định và hoạt động của công ty. Paditech tin rằng công nghệ là một công cụ mạnh mẽ có thể cải thiện chất lượng cuộc sống và tạo ra giá trị đích thực cho cộng đồng. Từ khi thành lập, công ty đã không ngừng phát triển và mở rộng hoạt động, cung cấp các sản phẩm và dịch vụ công nghệ tiên tiến đáp ứng sự phát triển ngày càng nhanh chóng của thị trường.

Paditech cam kết sẽ tiếp tục phát triển và đóng góp cho sự phát triển bền vững của xã hội, mang lại giá trị cho cộng đồng. Ngày 22/09/2023, Paditech đã lọt vào danh sách 10 doanh nghiệp Blockchain xuất sắc tại Việt Nam do Hiệp hội Phần mềm và dịch vụ Công nghệ thông tin Việt Nam (VINASA) tổ chức. Nguyễn Thu Trang – K23HTTTA 3 Nghiên cứu Requirement Traceability Matrix Khóa luận tốt nghiệp ứng dụng kiểm thử dự án LiveWave tại Công ty Paditech 1. Lĩnh vực hoạt động “Hiện nay, CTCP công nghệ PadiTech Việt Nam đang cung cấp và phát triển sản phẩm nền tảng công nghệ cao: - Xây dựng App & Games mobile.

- Phát triển Web/Server. - Triển khai giải pháp quản lý (bán hàng, kho vận, nhân sự, chấm công,. - Tư vấn giải pháp công nghệ tối ưu theo yêu cầu. Với đội ngũ lãnh đạo là người Nhật cùng người Việt đã từng nhiều năm sinh sống và làm việc tại Nhật Bản, PadiTech đã triển khai việc phát triển hệ thống một cách bài bản, chuyên nghiệp theo đúng mô hình quản lý tiến độ công việc và chất lượng sản phẩm tương tự như các doanh nghiệp Nhật Bản.

Tự hào là một trong những công ty hàng đầu về trong lĩnh vực công nghệ, với mô hình hoạt động phần lớn nhằm phục vụ các khách hàng đến từ nước ngoài như Nhật Bản, Ấn Độ, … và các đối tác tại Việt Nam. Sản phẩm Với sự chuyên nghiệp và đam mê sáng tạo, CTCP công nghệ PadiTech Việt Nam đã không ngừng phát triển, cung cấp những sản phẩm đa dạng và chất lượng để chuyển giao cho khách hàng. Một số sản phẩm tiêu biểu mà công ty đã thực hiện và nhận được sự đánh giá tích cực từ khách hàng như: - HomeCare - Thợ của mọi nhà: Ứng dụng đặt dịch vụ tư vấn, lắp đặt, sửa chữa hệ thống điện, chiếu sáng. Homecare là ứng dụng hữu ích, hỗ trợ người dùng đặt các dịch vụ về lắp đặt, sửa chữa nhanh chóng, thuận tiện.

Ngoài ra, ứng dụng còn cung cấp các sản phẩm vật tư và thiết bị chiếu sáng chất lượng cao, được chọn lựa từ những thương hiệu danh tiếng với nhiều ưu đãi đặc biệt. - JLPT QUIZ: Exam for you – những bài thi thử JLPT sát với đề thực tế. Kỳ thi JLPT được coi là sự đánh giá chính xác nhất năng lực và sự cố gắng của những người đang theo học tiếng Nhật Bản. Tuy nhiên, việc kỳ thi chỉ diễn ra 2 lần mỗi năm nên cơ hội thử sức với người học là khá hạn chế.

JLPT Quiz đã phát triển để khắc phục vấn đề này. Ứng dụng sẽ giúp bạn học có thể trải nghiệm một bài thi giống nhất với kỳ thi thực tế. - VisUnite: Mạng xã hội kết nối nghệ sĩ và người hâm mộ của Nhật Bản. Ứng dụng cho phép người hâm mộ thể hiện tình yêu với các nghệ sĩ mà mình yêu mến.

Với Visunite, người hâm mộ có thể xem các bài đăng và video được đăng bởi các nghệ sĩ. Ngoài ra, người hâm mộ sẽ thể hiện tình yêu bằng chỉ số ‘Love’ của mình. Nguyễn Thu Trang – K23HTTTA 4 Nghiên cứu Requirement Traceability Matrix Khóa luận tốt nghiệp ứng dụng kiểm thử dự án LiveWave tại Công ty Paditech - Website Booking 2home.vn - Trang giới thiệu sản phẩm, dịch vụ, … của CTCP Bảo Kim. Là dự án được đầu tư bởi CTCP Bảo Kim và CTCP vật giá.

Website giới thiệu, mô tả thông tin và cho phép đặt phòng, dịch vụ đi kèm. Phần mềm quản trị cho phép thực hiện quản lý phòng, tin tức, doanh thu, khuyến mãi, khách hàng, thống kê các báo cáo,… Hình 1.1: Một số sản phẩm của doanh nghiệp Nguồn: (Paditech, 2023) - Healing Vietnam: Ứng dụng giới thiệu quán ăn, địa điểm du lịch, chỉ đường cho khách du lịch khi trải nghiệm du lịch tại Việt Nam. Dự án dành cho người Hàn, sản phẩm giới thiệu, chỉ đường tới những dịch vụ được quan tâm nhất tại Việt Nam với du khách nước ngoài như: massage, spa, quán ăn ngon địa điểm du lịch, địa điểm vui chơi, khách sạn. Tổng quan về hoạt động kiểm thử tại doanh nghiệp Vị trí kiểm thử tại doanh nghiệp Trong một dự án phát triển phần mềm, người kiểm thử (Tester) là người rất quan trọng và được xem như là một phần không thể tách rời của đội dự án.

Tester đóng vai trò như “cột sống” - không thể thiếu trong dự án, đảm bảo được về chất lượng của sản phẩm cuối cùng trước khi bàn giao tới phía khách hàng. Tester sẽ tận dụng trí thông minh, khả năng phân tích và đánh giá sâu sắc, cùng sự sáng tạo để tìm các lỗi và tìm ra những điểm lỗi hoặc sai sót trong sản phẩm phần mềm, phát hiện những chỗ có nguy cơ sẽ gây ra lỗi, điều mà có thể dễ bị bỏ qua bởi những người khác. Một sản phẩm có khả năng triển khai ở phía khách hàng hay không, tất cả các yêu cầu đề ra của khách hàng có được đáp ứng hay không , điều này một phần được quyết định bởi đội ngũ Tester. Đây là bộ phận chịu trách nhiệm tìm ra những nguy cơ gây nên lỗi, dù là những lỗi nhỏ nhất trong sản phẩm và sẽ tiến hành báo cáo cho các bộ phận liên quan để kịp thời chỉnh sửa để không gây nên ảnh hưởng lớn đến sản phẩm.

Nguyễn Thu Trang – K23HTTTA 5 Nghiên cứu Requirement Traceability Matrix Khóa luận tốt nghiệp ứng dụng kiểm thử dự án LiveWave tại Công ty Paditech Kiểm thử phần mềm yêu cầu sự hợp tác mật thiết giữa các bên liên quan trong nhiều giai đoạn khác nhau. Do vậy, cần có một quy trình để nắm rõ được các công đoạn kiểm thử. Sau quá trình nghiên cứu, các giai đoạn trong quy trình kiểm thử phần mềm của CTCP công nghệ Paditech Việt Nam cũng giống như các doanh nghiệp khác và được tổng quát bằng hình 1.2: Quy trình kiểm thử ⮚ Phân tích yêu cầu: đội ngũ kiểm thử sẽ tương tác với các bên liên quan, phân tích để hiểu rõ về sản phẩm cũng như những yêu cầu cần thiết cho việc thực hiện kiểm thử sản phẩm. Hoạt động cụ thể: + Xác định phương pháp kiểm thử sẽ sử dụng sao cho phù hợp.

+ Đọc tài liệu, phân tích từ yêu cầu khách hàng. ⮚ Lên kế hoạch kiểm thử: các nhóm trưởng sẽ là người hoạt động chính tại giai đoạn này. Công việc của nhóm trưởng sẽ lựa chọn công cụ kiểm thử, lên kế hoạch, giao nhiệm vụ cho các thành viên. Hoạt động cụ thể: + Lựa chọn công cụ kiểm thử phù hợp.

+ Lên kế hoạch kiểm thử, phương pháp tiếp cận cho từng giai đoạn. + Xác định nguồn lực. Nguyễn Thu Trang – K23HTTTA 6 Nghiên cứu Requirement Traceability Matrix Khóa luận tốt nghiệp ứng dụng kiểm thử dự án LiveWave tại Công ty Paditech + Phân tích, phổ biến yêu cầu dự án tới các thành viên. ⮚ Tạo ca kiểm thử: Thành viên của đội kiểm thử sẽ phân tích tài liệu mô tả tạo testcase, xác minh và kiểm tra dữ liệu kiểm thử.

Hoạt động cụ thể: + Tất cả các thành viên đều phải hiểu về dự án để thực hiện viết testcase, checklist tùy theo yêu cầu dự án. + Từng cá nhân tạo các trường hợp kiểm thử. + Chuẩn bị dữ liệu. + Trưởng nhóm xem lại testcase/checklist của các thành viên để tránh những sai sót hay rủi ro về sau.

⮚ Cài đặt/ thiết lập môi trường kiểm thử: thiết lập môi trường kiểm thử sẽ được thực hiện đồng thời với giai đoạn tạo ra các ca kiểm thử, và đây được đánh giá là tiêu chí vô cùng quan trọng trong quá trình kiểm thử. Hoạt động cụ thể: + Hiểu rõ các yêu cầu. + Thiết lập môi trường kiểm thử. ⮚ Thực hiện kiểm thử: Giai đoạn này, nhóm kiểm thử sẽ bắt đầu thực hiện kiểm thử các ca kiểm thử đã tạo ở giai đoạn tạo ca kiểm thử.

Nếu có lỗi, nhóm kiểm thử sẽ thông báo lại cho bên liên quan để xem xét, chỉnh sửa và sau khi chỉnh sửa xong, nhóm kiểm thử sẽ thực hiện kiểm thử lại cho đến khi kiểm thử không còn lỗi. Hoạt động cụ thể: + Chuẩn bị tài liệu. + Thực hiện kiểm thử. + Thực hiện báo lỗi cho bên liên quan.

+ Thực hiện kiểm thử tích hợp. + Thực hiện kiểm thử lại trường hợp lỗi, … ⮚ Đóng kiểm thử: Khi nhóm kiểu thử phát hiện ra lỗi và thực hiện kiểm thử lại các trường hợp lỗi, đây chưa phải là lúc kết thúc quy trình. Ở cuối mỗi quy trình, nhóm kiểm thử sẽ cần thảo luận với nhau để phân tích, rút ra bài học và chiến lược kiểm thử cho lần sau hay ở các dự án tương tự khác. Hoạt động cụ thể: + Xem lại, phân tích trường hợp xảy lỗi.

+ Nhóm trưởng xem hoạt động của các thành viên. + Tổng hợp, rút ra kinh nghiệm cho lần sau.