CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Nguồn gốc thực vật và đặc điểm hình thái của chanh dây 1. Nguồn gốc thực vật Giới: Plantae Nhánh: Tracheophyta Nhánh: Angiospermae Nhánh: Eudicots Nhánh: Rosids Bộ: Malpighiales Họ: Passifloraceae Chi: Passiflora Loài: P. Edulis Tên danh pháp: Passiflora edulis Chanh dây thuộc họ Passifloraceae là một loại cây ăn quả có tầm ảnh hưởng được trồng trên khắp thế giới với giá trị cao.
Đa số các loài Passiflora được phân bố và có nguồn gốc ở các vùng cận nhiệt đới và nhiệt đới của Nam Mỹ. Và Brazil được biết đến như là nước tập trung sự đa dạng của họ Passifloraceae (Riascos et al. Trong số 400 loài Passiflora đã biết đến có khoảng 50 hoặc 60 loài có thể ăn được. (Martin et al.
Tên "Chanh leo" không xuất phát từ bất kỳ đặc tính nào của trái cây, mà được cho là do một tu sĩ Công giáo Tây Ban Nha đã thấy bông hoa và liên kết với biểu tượng của sự chịu đựng của Chúa Kitô, trong đó "Passus" có nghĩa là "đau đớn" và "Flos" có nghĩa là "hoa". Tại một số nước thì loại quả này được biết đến với tên là lilikoi ở Hawaii, yellow granadilla ở Nam Phi, chanh dây vàng ở Úc, maracuja peroba ở Brazil (Deshmukh et al. NGUYỄN TẤN DŨNG Trang 4 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP SVTH: NGUYỄN THỊ TƯỜNG VI Hình 1.1 Quả chanh dây 1. Đặc điểm hình thái Chanh dây là cây thân gỗ, thuộc giống cây leo, mọc rễ nông, leo lên nhờ sự giúp đỡ của những sợi cuống, nảy từ các kẽ hoa.
Lá xanh lớn xen kẽ, khi trưởng thành có ba thùy sâu, răng cưa mịn, dài 7,5 – 20 cm, màu xanh đậm và bóng ở phía trên, màu nhạt và nhám ở phía dưới. Mỗi nốt trên chồi mới mang một bông hoa có mùi thơm, có đường kính từ 5 – 7,5 cm. Được bao bọc bởi ba lá xanh (lá biến chất), nó bao gồm năm đài dài màu xanh trắng, năm cánh hoa trắng, một vành có tua có đầu trắng, năm nhị hoa với bao phấn lớn, có bầu nhụy và một nhị hoa ở vị trí ở giữa hoa (Rodriguez‐ Amaya, 2012). Hoa thường nở vào khoảng buổi trưa, thời điểm này thường là thời gian ấm nhất trong ngày cho đến cuối chiều, và trong khoảng thời gian này các loài phấn hoa sẽ lấy mật chuyển phấn từ một bông hoa sang bông hoa khác (M.
Souza et al. Đài hoa có 3 – 5 lá đài liền kề hoặc rời rạc hoặc hợp sinh. Nhị hoa 3 – 5 cái mọc ở phần dưới hoặc phần trên của bao hoa; sợi nhỏ hoặc dạng sợi, mọc tự do và có bao bọc bộ phận sinh dục; bao phấn có khả năng xoay, hướng vào trong, có hai tế bào. Bầu nhụy trên, gồm 3 – 5 lá noãn hợp nhất, chứa nhiều lá noãn ở vị trí trên niêm mạc.
Râu phấn bằng số lượng với nang, co lại ở phần đáy, riêng biệt ở phần đỉnh, râu mở rộng, đơn hoặc phân nhánh; nhụy có hình dáng đĩa, đôi khi chia thành hai thùy; nang nhiều, hình xoắn ốc, 1 – 2 hàng, gắn vào 3 – 5 nang niêm mạc theo mầm dài hoặc ngắn, phình thành dạng đĩa ở rốn. Hạt nhiều; mầm dài thành một cái đĩa nặng hoặc GVHD: PGS. NGUYỄN TẤN DŨNG Trang 5 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP SVTH: NGUYỄN THỊ TƯỜNG VI như dạng cái túi mềm; vỏ có lỗ chân lông, dễ tách khỏi niêm mạc nội màng, mang theo một rãnh dọc (Dhawan et al.2 Hoa của Chanh dây P. edulis Sims mang trái hình cầu, nặng từ 24 đến 61 gram, với vỏ màu tím đậm, rắn chắn và nhăn nhúm lại khi trái chín.
flavicarpa Degener có trái hình dáng bầu dục với vỏ màu vàng, mềm hơn so với loại màu tím và thường lớn hơn, với tỷ trọng trung bình dao động từ 44 đến 160 gram. Nó không nhăn nhiều như loại màu tím khi chính. Vỏ có độ dày từ 3 đến 6 mm và có một lớp màu trắng bên trong, tương tự như vỏ trắng của trái cây cam (Rodriguez‐Amaya, 2012). Bên trong cả hai loại vàng và tím là một khoang chứa một khối gelatin mùi thơm mạnh, màu cam vàng trong suốt (còn gọi là aril), trong đó chứa nhiều hạt nhỏ, phẳng, hình bầu dục, ăn được, màu đen (trong trái màu tím) hoặc nâu đậm (trong trái màu vàng) (Casimir et al.3 Mặt cắt ngang của quả chanh dây GVHD: PGS.
NGUYỄN TẤN DŨNG Trang 6 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP SVTH: NGUYỄN THỊ TƯỜNG VI 1. Phân bố Chanh leo được biết đến và trồng ở hầu hết các vùng nhiệt đới và vùng cận nhiệt đới trên thế giới, chủ yếu là ở Brazil, Ecuador, Colombia, Australia, Nam Phi, Kenya và Sri Lanka. Tổng sản lượng chanh leo trên thế giới được ước tính là 6,4 vạn tấn. Ấn Độ cũng được cho là một nơi sản xuất chanh leo nhỏ trên thế giới, với sự trồng trọt hạn chế ở khu vực đồi Nilgiri, Karnataka và các bang ở miền Đông Bắc.
Trong số các bang miền Đông Bắc, Nagaland (1000ha), Manipur (842ha), Mizoram (742ha), Sikkim (500ha) và Meghalaya là những bang sản xuất chanh leo. Việc trồng chanh leo đã bắt đầu ở những khu vực này khi nhận thức được tiềm năng của nó trong chế biến (Kishore et al. Brazil là quốc gia có qui mô tiêu thụ và sản xuất chanh dây vàng lớn nhất, với sản lượng lên đến 684,376 tấn vào năm 2008. Tuy nhiên, xuất khẩu sản phẩm chanh dây của Brazil không được mở rộng lắm.
Ecuador, Brazil, Colombia và Peru là những quốc gia xuất khẩu chính về nước cốt chanh dây và những quốc gia nhập khẩu chính bao gồm Vương quốc Anh, Đức, Pháp, Canada, Thụy Sĩ, Hoa Kỳ và Nhật Bản. Ngoài ra, Kenya, Nam Phi, Zimbabwe và Burundi xuất khẩu chanh dây màu tím cho thị trường quả tươi châu Âu, trong khi New Zealand xuất khẩu quả tươi đến Hoa Kỳ và Canada. Hiện nay, Ecuador là nhà xuất khẩu nước cốt chanh nén chủ yếu cho thị trường châu Âu và là quốc gia xuất khẩu nước cốt chanh bật nhất trên thế giới (Rodriguez‐Amaya, 2012). Passiflora edulis Thân cây có màu xanh, có góc cạnh khi còn non, tròn dần theo tuổi và có ruột rỗng.
Có nhiều tua xanh trên thân, một tua mọc ra từ mỗi gốc cuống lá, ở đó cũng có các lá xanh với nhiều hình dạng khác nhau. Lá mọc xen kẽ, chia thành ba thùy lớn và sâu, ngoại trừ những cây còn rất non, chúng có thể không phân chia. Chúng có năm lá đài và năm cánh hoa xen kẽ nhau, tạo nên bông hoa giống như hoa 10 cánh. Các lá đài có màu xanh lục và trắng bên trong, các cánh hoa màu trắng, mỏng và mép cong.
NGUYỄN TẤN DŨNG Trang 7 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP SVTH: NGUYỄN THỊ TƯỜNG VI Những sợi râu mỏng, xoăn, tỏa ra một vòng tròn từ một hõm ở giữa. Ở phần gốc chúng có màu tím và màu trắng ở nửa trên. Phần rỗng ở giữa của hoa có màu xanh lục, có lông màu nâu giống như các tuyến ở phía dưới và ở giữa có một bầu nhụy nhỏ màu xanh sau này sẽ phát triển thành quả. Ở gốc của nó có năm nhị hoa xòe ra với bao phấn màu vàng thon dài, gắn lỏng lẻo.
Trên cuống hoa ngay phía trên bông hoa có ba lá lớn, màu xanh lục, gọi là lá bắc. Quả có hình tròn hoặc hình bầu dục, kích thước từ 3 đến 5 cm, quả có màu xanh lục khi còn sống, màu tím đậm khi chín và cuối cùng trở nên nhăn nheo khi chín mùi. Trong lớp vỏ da cứng có rất nhiều những hạt nhỏ màu đen, mỗi hạt được bao bọc trong một lớp cùi mọng nước, có mùi thơm (Deshmukh et al.4 Quả và hoa của Passiflora edulis b. flavicarpa, còn được gọi là loại chanh dây giống như loại màu tím.
Nó được phân biệt bởi sự phủ màu đỏ, hồng hoặc tím trong thân cây, lá và cuống. Các lá giống như của loại màu tím nhưng thường lớn hơn một chút. Trong hoa, phần râu liên kết với hõm có màu tím sâu hơn, sáng hơn. Hoa mở vào khoảng trưa và đóng vào khoảng 9 hoặc 10 giờ tối.
Quả trung bình có kích thước lớn hơn quả màu tím một chút và có vỏ màu vàng chói. Phần thịt có nhiều acid hơn và hạt có màu nâu đậm thay vì màu đen. Loài này dễ bị ảnh hưởng bởi sương muối ở điều kiện Barapani, Meghalaya. Do đó, ban đầu nó mất nhiều thời gian ít nhất hai năm để thích nghi và cho năng suất kinh tế (Deshmukh et al.
NGUYỄN TẤN DŨNG Trang 8 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP SVTH: NGUYỄN THỊ TƯỜNG VI Hình 1.5 Quả và hoa của P. Passiflora alata Dryander Passiflora alata Dryander cũng có lá lớn, có gân lá chạy theo hình ngọn cưa với 7- 8 sợi gân và một hoặc hai cặp tuyến nhựa. Thân cây hình vuông với lá đuôi nhọn hẹp. Phần hoa của alata thường có màu đỏ nhạt hoặc đỏ tươi.
Các râu của alata không dài và thẳng nhưng có sọc màu đỏ tím, màu xanh tím và màu trắng như P. Quadrangularis (Deshmukh et al.6 Hoa và quả của Passiflora alata Dryander d. foetida L là một loài có tính chất dễ sinh sống, mọc dại ở vùng Tây Ấn và Nam Mỹ. Nó đã xuất hiện tại một số quốc gia nhiệt đới của châu Phi và châu Á và đã trở nên sống hoang dã.
Ở khu vực Đông Bắc, nó được tìm thấy ở Assam và Mizoram. Chanh dây là một loại cây sống lâu năm với thân cây có nhiều lông, lá hình trái tim có lông, thường có ba thùy, khoảng 4-5 cm dài, có mùi hôi khi bị nghiền. Hoa có GVHD: PGS. NGUYỄN TẤN DŨNG Trang 9 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP SVTH: NGUYỄN THỊ TƯỜNG VI đường kính khoảng 4 - 5 cm, màu trắng với vành màu tím và trắng.
Trái có hình bầu dục, màu vàng, dài khoảng 2 - 3 cm. Thịt của trái chín có thể ăn được nhưng ít được sử dụng (Deshmukh et al.7 Hoa và quả của P. Giant Granadilla (Passiflora quadrangularis L. có lá lớn và cho hoa rất nổi bật.
Hoa thường sẽ có đường kính 5-6 cm, với nhiều cánh hoa màu hồng tím xếp quanh nhau, đài hoa màu xanh bên ngoài và màu trắng bên trong, và vành có sọc màu xanh và tím. Những sợi râu của vành có sọc màu đỏ tím, xanh tím và trắng, dài và nhăn ở đầu. Sự nở hoa xảy ra vào buổi sáng và hoa đóng vào buổi tối. (Kishore et al.8 Hoa và quả của Passiflora quadrangularis L.
Thành phần dinh dưỡng của chanh dây 1. Thành phần dinhh dưỡng của chanh dây Số liệu dựa trên dữ liệu USDA, được thể hiện trong bảng dưới đây: Theo tính toán về tổng năng lượng của chanh dây trên 100g là 406/97 KJ/kcal. NGUYỄN TẤN DŨNG Trang 10 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP SVTH: NGUYỄN THỊ TƯỜNG VI Bảng 1.