Chương 1 và Chương 2, trong chương 3 tác giả rút ra bài học kinh nghiệm và đưa ra một số giải pháp để nâng cao hiểu quả quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và Thái Lan trong tương lai. CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA QUAN HỆ VIỆT NAM – THÁI LAN TRONG LỊCH SỬ 1. Cơ sở hình thành quan hệ Việt Nam – Thái Lan 1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên * Vị trí địa lý Thái Lan và Việt Nam là hai quốc gia cùng nằm trên bán đảo Trung - Ấn và cùng thuộc Đông Nam Á lục địa.
Khoảng cách giữa hai nước là khá gần gũi, không có cách trở lớn về mặt địa lý. Hơn nữa, đường giao thông tự nhiên giữa hai nước, như sông MêKông và đường biển ven bờ, cũng tương đối thuận lợi. Đó là một trong những điều kiện cần thiết để mối quan hệ này được hình thành trong lịch sử trên quy mô nhà nước, nhân dân; cũng như trên mọi lĩnh vực kinh tế - chính trị - văn hóa - xã hội. Thông qua tuyến đường biển ven bờ, trao đổi buôn bán giữa hai nước đã có từ rất sớm.
Thuyền Xiêm đến Đại Việt buôn bán cũng theo đường biển ven bờ. Cho đến khi người Việt tiến xuống lập cư ở Nam Bộ, đường biển ven bờ đã trở thành con đường giao thông chính giữa hai nước. Thuyền Xiêm khi buôn bán với Trung Quốc cũng đi dọc theo ven biển của Việt Nam. Thậm chí tuyến đường biển ven bờ còn được người Xiêm sử dụng để buôn bán với Campuchia qua ngã Gia Định.
Ngoài ra, tuyến đường này còn được sử dụng trong các quan hệ chính trị giữa hai nước như đi sứ, chuyển quân. Xét về mặt địa lý nhân văn, Lào và Campuchia là cầu nối quan trọng của mối quan hệ Việt – Xiêm. Trong lịch sử dưới thời Sukhothaya (1238 – 1438) hay dưới triều đại Taksin (1767 – 1782), người Xiêm đã ở rất gần Việt Nam khi họ đặt được sự thống trị tại Lào. Trên thực tế, quan hệ giữa hai nước từ lâu đã được coi như mối quan hệ láng giềng dù không địa giới.
Trong các thư từ qua lại giữa vua Xiêm và chúa Nguyễn, đều có thấy xuất hiện nhiều lần sự ghi nhận về tính chất “láng giềng” hay “hàng xóm” giữa hai nước. Trong một bức thư vua Xiêm gửi cho chúa Nguyễn đã từng viết rằng: “Nước An Nam và nước Xiêm cùng ở về một dải đường biển, cùng chung một trời. Hai nước tuy cách xa nhau, nhưng cũng như đồng một đất nước” [20, 22]. Yếu tố địa lý gần kề và thuận lợi không chỉ giúp quan hệ Việt Nam – Thái Lan hình thành sớm.
Đó còn là nguyên nhân giúp mối quan hệ này được duy trì thường 15 xuyên, lâu dài trong lịch sử. Ngoài ra, dưới cái nhìn địa chính trị, chính yếu tố này đã làm nên tính chất đặc thù và những vấn đề riêng trong quan hệ giữa hai nước như sự phát triển liên tục, lợi ích đa dạng, cũng như các vấn đề về lãnh thổ, dân cư. Hiện tại, yếu tố này vẫn có những tác động trực tiếp đến quan hệ Việt Nam – Thái Lan và sẽ tiếp tục chi phối quan hệ hai nước trong tương lai. * Điều kiện tự nhiên Việt Nam và Thái Lan có nhiều điểm tương đồng về điều kiện tự nhiên.
Đây cũng là một tiền đề tạo sự thuận lợi cho việc hình thành và phát triển quan hệ hai nước trong lịch sử. Xét về mặt kiến tạo điạ lý, hai nước có những điểm tương đối giống nhau. Địa hình có độ dốc thoai thoải ra phía biển, có kết cấu đa dạng gồm các vùng rừng núi, cao nguyên và đồng bằng, trong đó đồng bằng là chủ yếu. Đặc biệt, khu vực đồng bằng Đông Bắc của Thái Lan và Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam đều được hình thành từ quá trình bồi tụ của dòng sông MêKông.
Chính vì thế hợp tác kinh tế của hai nước cũng gắn liền với vấn đề hợp tác trong khai thác nguồn nước sông MêKông. Khí hậu của hai nước đều là nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm. Một năm có hai mùa mưa và mùa khô xen nhau. Sự tương đồng về địa hình và khí hậu quy định nhiều điểm giống nhau trong hệ sinh vật tự nhiên và cơ cấu cây trồng khiến cho hai nước khá giống nhau đó là cơ cấu kinh tế đa dạng gồm cả nông, lâm, ngư nghiệp với vai trò chủ đạo của nền nông nghiệp lúa nước.
Các nghiên cứu khảo cổ học đã chỉ ra mối liên hệ về giống lúa giữa Việt Nam và Thái Lan như nhóm giống Indica ở miền Nam Việt Nam và Thái Lan, nếp Indica ở Bắc Việt Nam và Bắc Thái Lan, Japonica và nếp Japonica ở Bắc Việt Nam và Bắc Thái Lan… [20,24]. Những nét tương đồng trên đã tác động không nhỏ tới quan hệ giữa hai nước. Những điểm chung trong nhận thực, ứng xử với tự nhiên – xã hội cũng như nền văn minh lúa nước đã làm cho quan hệ Việt Nam – Thái Lan có sự gần gũi, gắn bó; quá trình giao lưu cũng thuận lợi, dễ dàng hơn và mối quan hệ cũng dễ được duy trì hơn. 16 Nhìn một cách tổng quát, trong quan hệ Việt Nam - Thái Lan, điều kiện tự nhiên đã tạo thêm sự thuận lợi cho việc thiết lập các mối quan hệ kinh tế.
Những liên hệ kinh tế này có từ rất sớm và đã tồn tại xuyên suốt trong lịch sử. Cho đến ngày nay, kinh tế vẫn tiếp tục là động lực quan trọng trong quan hệ Việt Nam - Thái Lan. Mối quan hệ về văn hóa – xã hội giữa hai quốc gia trong lịch sử * Về văn hóa Việt Nam và Thái Lan là hai quốc gia có các cơ sở văn hóa và quá trình phát triển văn hóa tương đối giống nhau. Điều này được xuất phát từ những yếu tố như điều kiện tự nhiên tương đối giống nhau dễ tạo nên sự gần gũi trong nhân sinh quan và thế giới quan; nền văn hóa vật chất cũng được xây dựng trên cơ sở nông nghiệp lúa nước; bề dày giao lưu và quá trình tiếp biến văn hóa lâu đời giữa hai nước tạo ra khả năng chuyển tải và tiếp thu các giá trị của nhau.
Bên cạnh, Việt Nam và Thái Lan cùng nằm trong khu vực giao lưu của văn hóa Ấn Độ và Trung Quốc, do đó mà cùng chịu ảnh hưởng của hai nền văn minh này. Từ thế kỷ XVI, khi văn minh phương Tây bắt đầu thâm nhập vào khu vực Đông Nam Á, hai nước lại cùng chịu thêm những tác động của nền văn minh này. Những điều này đã làm cho nền văn hóa hai nước có những giá trị và sắc thái tương đồng. Vị trí gần kề và quá trình quan hệ lâu đời giữa nhân dân hai nước làm quá trình giao lưu và tiếp thu văn hóa của nhau diễn ra mạnh mẽ hơn.
Sự gần gũi và những nét tương đồng văn hóa giữa Việt Nam và Thái Lan có thể thấy được ở mọi nơi, từ văn hóa vật chất tới văn hóa tinh thần, từ các yếu tố của văn hóa lúa nước tới văn hóa làng bản, từ đời sống tâm linh tới hoạt động tôn giáo. Điều này hiện diện trong suốt quá trình lịch sử lẫn hiện tại. Điểm lại trong quá khứ, Thái Lan và Việt Nam đã có những lần mâu thuẫn với nhau, nhưng không xuất phát từ văn hóa. Giữa hai nước hầu như không tồn tại xung đột văn hóa.
Hơn nữa, quá trình giao lưu và tiếp nhận văn hóa giữa hai nước đều diễn ra một cách hòa bình thông qua các quá trình phát tán – hội nhập. Rõ ràng, quá trình giao lưu văn hóa giữa hai nước đã diễn ra trong suốt quá trình lịch sử lẫn hiện tại chính là một cái phông nền cho sự tồn tại và phát triển của quan hệ Việt Nam – Thái Lan. Nếu dùng ngôn ngữ của quan hệ quốc tế ngày nay thì những tương đồng trong cơ sở và quá trình văn hóa chính là điều 17 kiện góp phần tạo nên sự gần gũi và sự hiểu biết lẫn nhau điều kiện cần để phát triển quan hệ, hạn chế tranh chấp. Đây là một yếu tố vô cùng thuận lợi để phát triển quan hệ hai nước trong hiện tại và tương lai.
*Về xã hội Trước khi chính thức lập quốc trên phần đất Thái Lan ngày nay vào thế kỷ XIII, người Thái đã có một quá trình sinh sống lâu dài ở miền Nam Trung Quốc và phía Bắc bán đảo Trung - Ấn cùng địa vực với các dân tộc Bách Việt. Một số kết quả khảo cổ đã đưa ra nhận định có thể người Thái đã di cư xuống Bắc Đông Dương từ đầu Công nguyên” [20, 28]. Đây là nền tảng hình thành mối quan hệ giữa nhân dân hai nước trong lịch sử. Trong suốt chiều dài lịch sử đã có những cuộc di cư của người Thái sang đất Việt và ngược lại.
Khoảng từ thế kỷ VIII và nhất là trong đợt thiên di thế kỷ IX – X, người Thái đã di cư đến thượng nguồn sông Đà và hình thành những điểm tụ cư ở vùng Tây Bắc Việt Nam [21, 43]. Khác với người Thái đã có quá trình di cư xuống phía Nam một cách lâu dài, có hệ thống và được bắt đầu xa xưa; người Việt di cư sang Thái mang tính lẻ tẻ và nhiều trường hợp xuất phát từ các lý do tình thế. Lịch sử ghi nhận một số trường hợp như vào cuối thế kỷ XVIII, dưới thời Tây Sơn, một số binh lính theo Nguyễn Ánh chạy sang Xiêm và ở lại. Phong trào Văn Thân vào nửa cuối thế kỷ XIX với khẩu hiệu “Bình Tây, sát tả” đã buộc một số cố đạo người Pháp đưa các giáo dân Việt Nam di trú sang Thái Lan và định cư ở đó.
Trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất do thực dân Pháp tiến hành ở Đông Dương, hàng ngàn công nhân Việt Nam được đưa sang Lào để làm đường. Nhiều người trong số đó đã bỏ chạy sang Thái Lan. Sau sự thất bại của các phong trào khởi nghĩa (Duy Tân 1908, Xô Viết – Nghệ Tĩnh 1930 – 1931.), nhiều người yêu nước Việt Nam đã phải chạy sang Thái Lan để tránh sự đàn áp của thực dân Pháp. Hệ quả của những biến cố lịch sử này là sự hiện diện của cộng đồng người Việt trong thành phần dân tộc Thái Lan và ngược lại.
Cùng với sự phát triển không ngừng của quan hệ hai nước, số lượng người Việt Nam sinh sống và làm việc trên đất Thái Lan không ngừng tăng lên. Hiện nay 18 trong hơn 20 tỉnh tại Thái Lan có đông Việt kiều sinh sống, đã có 9 tỉnh được chính quyền địa phương cho phép thành lập Hội người Thái Lan gốc Việt [51].