Luận văn thạc sĩ khoa học nghiên cứu phát sinh chủng loại của họ chuột chũi eulipotyphla talpidae tại việt nam dựa trên phân tích sinh học phân tử và đề xuất giải pháp bảo tồn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phát sinh chủng loại họ chuột chũi Eulipotyphla Talpidae tại Việt Nam và đề xuất giải pháp bảo tồn hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngần
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Tuấn Hải
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Phát Sinh Chủng Loại Chuột Chũi (Eulipotyphla: Talpidae) Tại Việt Nam Dựa Trên Phân Tích Sinh Học Phân Tử Và Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TONG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu đa dạng thành phần loài Chuột chũi tại Việt Nam
• 1.2. Tinh hình nghiên cứu phát sinh chủng loại các loài Chuột chũi ở Việt Nam
• 2. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Nội dung 1: Thu thập mẫu vật, mẫu mô và giải trình tự các đoạn gen Cytb và RAGI của các loài thuộc họ Chuột chũi tại Việt Nam
• 2.2.2. Nội dung 2: Xây dựng cây phát sinh chủng loại của các loài thuộc họ Chuột chũi (Eulipotyphla: Talpidae) ở Việt Nam
• 2.2.3. Nội dung 3: Đề xuất các giải pháp bảo tồn các loài Chuột chũi tại Việt Nam
• 2.3. Địa điểm, thời gian và phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3.2. Phương pháp thu thập mẫu vật và mẫu mô
• 3. KET QUA VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Da dang thành phan loài Chuột chũi ở Việt Nam
• 3.2. Phát sinh chủng loại và mối quan hệ di truyền của các loài Chuột chũi ở Việt Nam
• 3.3. Một số tác động đến môi trường sống của Chuột chũi tại VQG Chư Yang Sin
• 4. KET LUẬN VÀ KIÊN NGHHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tình hình nghiên cứu đa dạng thành phần loài chuột chũi tại Việt Nam

Việt Nam có độ đa dạng sinh học cao, đặc biệt là trong nhóm loài chuột chũi thuộc bộ Eulipotyphla. Từ năm 1994 đến nay, số lượng loài chuột chũi đã tăng từ 14 lên 37 loài. Họ Talpidae có sự phân bố rộng rãi và có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái. Tuy nhiên, nghiên cứu về động vật hoang dã này vẫn còn hạn chế. Các loài chuột chũi như Scaptonyx fusicaudus và Euroscaptor parvidens đã được ghi nhận, nhưng nhiều loài khác vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các nghiên cứu sâu hơn về sinh thái học và bảo tồn động vật.

1.1. Tình hình nghiên cứu phát sinh chủng loại các loài chuột chũi ở Việt Nam

Nghiên cứu về phát sinh chủng loại của các loài chuột chũi tại Việt Nam còn hạn chế. Một số công trình đã chỉ ra mối quan hệ di truyền giữa các loài, nhưng chưa có nghiên cứu nào tổng quát về toàn bộ các loài. Các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng Eulipotyphla có sự phân bố đa dạng và phức tạp. Việc phân tích gen Cytb và RAGI đã giúp làm rõ mối quan hệ giữa các loài, nhưng vẫn cần nhiều dữ liệu hơn để hoàn thiện bức tranh về biodiversity của nhóm này.

II. Mục tiêu nội dung và phương pháp nghiên cứu

Mục tiêu chính của nghiên cứu là cập nhật dữ liệu về đa dạng thành phần loài chuột chũi tại Việt Nam và đề xuất các giải pháp bảo tồn. Nội dung nghiên cứu bao gồm thu thập mẫu vật, phân tích gen và xây dựng cây phát sinh chủng loại. Phương pháp nghiên cứu bao gồm khảo sát thực địa và phân tích sinh học phân tử. Việc thu thập dữ liệu về môi trường sống và tình trạng bảo tồn của các loài chuột chũi là rất cần thiết để đánh giá tác động của con người đến hệ sinh thái.

2.1. Đề xuất các giải pháp bảo tồn các loài chuột chũi tại Việt Nam

Để bảo tồn các loài chuột chũi, cần xây dựng cơ sở dữ liệu chi tiết về phân loại, phân bố và sinh học của chúng. Việc đánh giá tình trạng bảo tồn và các tác động xấu đến môi trường sống là rất quan trọng. Các giải pháp bảo tồn cần được tham khảo từ các tài liệu quốc tế và áp dụng vào thực tiễn tại Việt Nam. Điều này không chỉ giúp bảo tồn các loài chuột chũi mà còn góp phần vào việc bảo tồn đa dạng sinh học nói chung.

III. Kết quả và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng cao của các loài chuột chũi tại Việt Nam. Các loài như E. kuznetsovi và E. parvidens đã được xác định rõ ràng về mặt di truyền. Tuy nhiên, nhiều loài vẫn chưa được đánh giá đầy đủ về tình trạng bảo tồn. Việc phân tích gen đã chỉ ra mối quan hệ phức tạp giữa các loài, cho thấy sự cần thiết phải có các nghiên cứu tiếp theo để làm rõ hơn về sinh thái học và bảo tồn động vật.

3.1. Đánh giá tình trạng bảo tồn các loài chuột chũi

Theo đánh giá của IUCN, nhiều loài chuột chũi tại Việt Nam đang ở tình trạng thiếu dữ liệu. Việc thiếu thông tin về sinh học và sinh thái học của các loài này gây khó khăn trong công tác bảo tồn. Cần có các nghiên cứu sâu hơn để đánh giá tình trạng bảo tồn và đề xuất các biện pháp cụ thể nhằm bảo vệ các loài chuột chũi trước nguy cơ tuyệt chủng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học cao, đặc biệt với các loài thú nhỏ như họ Chuột chũi (Talpidae) thuộc bộ Chuột chù (Eulipotyphla). Trong ba thập kỷ qua, số lượng loài Chuột chũi được ghi nhận tại Việt Nam đã tăng từ 14 loài năm 1994 lên khoảng 37 loài và phân loài vào năm 2022. Tuy nhiên, nghiên cứu về phát sinh chủng loại và bảo tồn các loài này còn hạn chế, trong khi chúng đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái đất và duy trì cân bằng sinh học. Mục tiêu của luận văn là cập nhật đa dạng thành phần loài Chuột chũi tại Việt Nam, nghiên cứu phát sinh chủng loại dựa trên phân tích sinh học phân tử và đề xuất các giải pháp bảo tồn phù hợp. Nghiên cứu được thực hiện trên phạm vi 13 địa điểm tại Việt Nam và một số khu vực ở Nhật Bản trong giai đoạn từ tháng 4/2022 đến tháng 10/2023, với tổng thời gian khảo sát thực địa 98 ngày. Kết quả nghiên cứu không chỉ bổ sung một loài mới Uropsilus fansipanensis mà còn làm rõ mối quan hệ di truyền giữa các loài, đồng thời đánh giá hiện trạng bảo tồn và các tác động môi trường ảnh hưởng đến các loài Chuột chũi. Những số liệu này góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy giảm môi trường sống đang diễn ra nhanh chóng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình phát sinh chủng loại phân tử, sử dụng các gen đặc trưng để phân tích quan hệ di truyền giữa các loài. Hai gen chính được sử dụng là gen ty thể Cytochrome b (Cytb) và gen nhân Recombination-activating gene 1 (RAGI). Gen Cytb có độ chính xác cao trong phân loại loài thú với tỷ lệ nhận diện lên đến 98,16% ở cấp họ, trong khi gen RAGI có tính ổn định cao, tốc độ tiến hóa chậm, phù hợp cho nghiên cứu phát sinh chủng loại ở cấp độ sâu hơn. Ngoài ra, gen RAG2 được sử dụng bổ sung để tăng độ tin cậy trong phân loại các mẫu vật có hình thái khác biệt. Các khái niệm chính bao gồm: phát sinh chủng loại (phylogeny), khoảng cách di truyền (genetic distance), đơn ngành (monophyly), và các tiêu chí phân hạng bảo tồn theo IUCN dựa trên diện tích phạm vi phân bố (EOO) và diện tích vùng cư trú (AOO).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm 26 mẫu vật thu thập mới và 18 mẫu mô từ các bộ sưu tập tại Viện Nghiên cứu hệ gen và Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, trải dài trên 13 địa điểm tại Việt Nam và Nhật Bản. Mẫu vật được thu thập bằng bẫy ống chuyên dụng tại các khu vực rừng núi ít thông tin về Chuột chũi. DNA được tách chiết sử dụng bộ kit DNeasy Blood & Tissue Kits, sau đó nhân đoạn gen Cytb, RAGI và RAG2 bằng phản ứng PCR với các cặp mồi đặc hiệu. Sản phẩm PCR được kiểm tra bằng điện di gel agarose 1%, sau đó gửi giải trình tự hai chiều tại công ty chuyên nghiệp. Các trình tự DNA được căn chỉnh bằng phần mềm MUSCLE và phân tích phát sinh chủng loại sử dụng phương pháp Maximum Likelihood (ML) với IQ-TREE và Bayesian Inference (BI) với MrBayes. Cỡ mẫu gồm 145 trình tự DNA, trong đó có 44 trình tự mới bổ sung, 5 trình tự từ nghiên cứu trước và 96 trình tự tham khảo từ GenBank. Phân tích khoảng cách di truyền được thực hiện trên phần mềm MEGA 11 với 1000 lần bootstrap. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 4/2022 đến tháng 10/2023, bao gồm 11 chuyến khảo sát thực địa với tổng thời gian 98 ngày.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng thành phần loài Chuột chũi tại Việt Nam: Nghiên cứu xác định 8 loài Chuột chũi thuộc 4 giống và 2 phân họ, trong đó có loài mới Uropsilus fansipanensis được phát hiện ở độ cao gần 2.900 m tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên, Lào Cai. Đây là ghi nhận đầu tiên về phân họ Uropsilinae và giống Uropsilus ở Việt Nam, mở rộng phạm vi phân bố của giống này từ miền nam Trung Quốc sang miền bắc Việt Nam.

2. Phát sinh chủng loại và mối quan hệ di truyền: Cây phát sinh chủng loại dựa trên 2 gen Cytb và RAGI với tổng chiều dài 2.255 bp cho thấy các loài Chuột chũi tại Việt Nam phân thành 5 nhánh lớn tương ứng với 5 giống: Euroscaptor, Mogera, Scaptonyx, Talpa và Uropsilus. Khoảng cách di truyền (KCDT) giữa các loài trong giống Euroscaptor dao động từ 4,85% đến 16,85% trên gen Cytb, cho thấy sự đa dạng di truyền cao và tiềm năng tồn tại các loài bí ẩn (cryptic species). Loài Uropsilus fansipanensis có KCDT từ 8,63% đến 20,70% so với các loài Uropsilus khác, xác nhận đây là loài mới độc lập.

3. Hiện trạng bảo tồn: Các loài Chuột chũi có phạm vi phân bố hạn chế và sinh cảnh bị phân mảnh nghiêm trọng do các hoạt động khai thác rừng, canh tác nông nghiệp, phát triển du lịch và biến đổi khí hậu. Ví dụ, diện tích phạm vi phân bố (EOO) của loài E. orlovi ước tính dưới 30.000 km² với sinh cảnh suy thoái, đề xuất xếp hạng bảo tồn Near Threatened (NT). Loài E. kuznetsovi có EOO khoảng 8.000 km², bị phân mảnh và suy thoái sinh cảnh, đề xuất xếp hạng Vulnerable (VU). Loài E. subanura có EOO khoảng 36.657 km², cũng bị chia cắt và suy thoái sinh cảnh, đề xuất Near Threatened (NT).

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng loài Chuột chũi tại Việt Nam phản ánh đặc điểm địa lý và sinh thái đa dạng của vùng núi cao, đồng thời cho thấy vai trò quan trọng của các ranh giới địa lý như sông Hồng trong cách ly di truyền và hình thành loài. Việc phát hiện loài mới Uropsilus fansipanensis và các quần thể Euroscaptor chưa được mô tả rõ ràng cho thấy hệ thống phân loại hiện tại còn nhiều điểm cần làm rõ, đặc biệt với các loài có phân bố hẹp và đặc thù sinh thái. So sánh với các nghiên cứu trước, kết quả củng cố quan điểm rằng các loài Chuột chũi ở Đông Nam Á có lịch sử phát sinh chủng loại phức tạp, chịu ảnh hưởng của biến động địa chất và khí hậu trong quá khứ. Hiện trạng bảo tồn cho thấy các loài này đang chịu áp lực lớn từ mất sinh cảnh và biến đổi môi trường, tương tự như các loài thú nhỏ khác trên thế giới. Dữ liệu về phạm vi phân bố và sinh cảnh cung cấp cơ sở khoa học để đề xuất các biện pháp bảo tồn cụ thể, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu nghiên cứu sâu hơn về sinh thái và di truyền nhằm bảo vệ đa dạng sinh học quý giá này.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường khảo sát và thu thập mẫu vật: Thực hiện các chuyến khảo sát bổ sung tại các khu vực núi cao và vùng phân bố tiềm năng của các loài Chuột chũi, đặc biệt là các quần thể chưa được nghiên cứu kỹ. Mục tiêu nâng cao số lượng mẫu vật và dữ liệu di truyền trong vòng 3 năm tới, do các viện nghiên cứu sinh học và bảo tồn chủ trì.

2. Xây dựng chương trình bảo tồn sinh cảnh: Thiết lập và mở rộng các khu bảo tồn thiên nhiên tại các vùng phân bố chính của loài, như Vườn Quốc gia Hoàng Liên, Tây Côn Lĩnh, và các khu bảo tồn Sao La, nhằm bảo vệ môi trường sống tự nhiên và giảm thiểu tác động của khai thác rừng, canh tác và phát triển du lịch. Thực hiện trong 5 năm với sự phối hợp của Bộ Tài nguyên và Môi trường, các địa phương và tổ chức phi chính phủ.

3. Giám sát và đánh giá hiện trạng bảo tồn: Thiết lập hệ thống giám sát đa dạng sinh học và sinh cảnh, sử dụng công nghệ GIS và công cụ đánh giá bảo tồn không gian để theo dõi biến động diện tích phân bố (EOO) và vùng cư trú (AOO) của các loài. Thực hiện định kỳ 2 năm/lần, do các viện nghiên cứu và cơ quan quản lý môi trường thực hiện.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng và đào tạo chuyên môn: Tổ chức các chương trình đào tạo, hội thảo và chiến dịch truyền thông nhằm nâng cao nhận thức về vai trò sinh thái và tầm quan trọng của các loài Chuột chũi trong hệ sinh thái đất, đồng thời khuyến khích cộng đồng địa phương tham gia bảo vệ. Thực hiện liên tục, phối hợp giữa các trường đại học, tổ chức bảo tồn và chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Động vật học, Sinh học phân tử: Luận văn cung cấp dữ liệu di truyền, phân tích phát sinh chủng loại và mô hình đa dạng loài Chuột chũi, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu về phân loại học và bảo tồn.

2. Cơ quan quản lý bảo tồn và môi trường: Các số liệu về phạm vi phân bố, hiện trạng bảo tồn và tác động môi trường giúp xây dựng chính sách bảo vệ sinh cảnh và phát triển bền vững các khu bảo tồn thiên nhiên.

3. Tổ chức phi chính phủ và các dự án bảo tồn đa dạng sinh học: Thông tin về các loài đặc hữu, nguy cơ tuyệt chủng và giải pháp bảo tồn hỗ trợ thiết kế chương trình bảo tồn hiệu quả, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng.

4. Cộng đồng địa phương và nhà quản lý khu vực rừng núi: Hiểu biết về vai trò sinh thái của Chuột chũi và các mối đe dọa giúp cộng đồng tham gia bảo vệ môi trường sống, giảm thiểu các hoạt động gây hại như phá rừng, sử dụng hóa chất độc hại.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu phát sinh chủng loại Chuột chũi lại quan trọng?
   Phát sinh chủng loại giúp xác định mối quan hệ di truyền giữa các loài, từ đó hiểu được lịch sử tiến hóa và đa dạng sinh học. Điều này rất cần thiết để phân loại chính xác và xây dựng các chiến lược bảo tồn phù hợp.

2. Gen Cytb và RAGI có vai trò gì trong nghiên cứu này?
   Gen Cytb thuộc hệ gen ty thể có tốc độ tiến hóa nhanh, phù hợp để phân biệt các loài gần nhau, còn gen RAGI thuộc hệ gen nhân có tính ổn định cao, giúp xác định quan hệ sâu hơn giữa các loài. Kết hợp hai gen này tăng độ chính xác trong phân tích phát sinh chủng loại.

3. Loài Uropsilus fansipanensis có điểm đặc biệt gì?
   Đây là loài mới được phát hiện tại Việt Nam, có phân bố ở độ cao gần 2.900 m, là loài Chuột chũi duy nhất có đời sống nửa trên mặt đất, nửa đào hầm (semi-fossorial), mở rộng phạm vi phân bố của giống Uropsilus từ Trung Quốc sang Việt Nam.

4. Các loài Chuột chũi đang đối mặt với những nguy cơ gì?
   Mất sinh cảnh do khai thác rừng, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, phát triển du lịch, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu là những nguy cơ chính làm suy giảm quần thể và phân mảnh môi trường sống của các loài.

5. Giải pháp bảo tồn nào được đề xuất trong luận văn?
   Nghiên cứu đề xuất tăng cường khảo sát, xây dựng và mở rộng khu bảo tồn sinh cảnh, giám sát hiện trạng bảo tồn bằng công nghệ GIS, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng và đào tạo chuyên môn cho các bên liên quan.

Kết luận

• Nghiên cứu đã cập nhật và bổ sung đa dạng thành phần loài Chuột chũi tại Việt Nam với 8 loài thuộc 4 giống, trong đó có loài mới Uropsilus fansipanensis.
• Phân tích sinh học phân tử dựa trên gen Cytb, RAGI và RAG2 làm rõ mối quan hệ phát sinh chủng loại và khoảng cách di truyền giữa các loài, cho thấy sự đa dạng và phức tạp trong hệ thống phân loại.
• Hiện trạng bảo tồn các loài Chuột chũi tại Việt Nam đang bị đe dọa nghiêm trọng do mất sinh cảnh, phân mảnh môi trường và biến đổi khí hậu.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn cụ thể bao gồm khảo sát bổ sung, bảo vệ sinh cảnh, giám sát đa dạng sinh học và nâng cao nhận thức cộng đồng.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào nghiên cứu sâu hơn về sinh thái, hình thái và di truyền, đồng thời triển khai các chương trình bảo tồn hiệu quả nhằm bảo vệ các loài Chuột chũi đặc hữu và quý hiếm tại Việt Nam.

Hành động bảo tồn ngay hôm nay sẽ góp phần duy trì sự đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái cho các thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Việt Nam có độ đa dạng sinh học cao với nhiều loài đặc hữu do vị trí địa lý đặc biệt, phạm vi lãnh thé trải dài trên nhiều vĩ độ kết hợp với sự phong phú của các yếu tố địa hình, địa mạo và khí hậu [13,59]. Trong ba thập ky gần đây, số lượng các loài thú được ghi nhận ở Việt Nam ngày càng gia tăng, từ 223 loài (thuộc 12 bộ, 37 họ) vào năm 1994 [3] đến năm 2009 đã ghi nhận 322 loài thuộc 15 bộ [6]. Chỉ riêng các loài thú thuộc bộ Chuột chù (Eulipotyphla), sỐ lượng loài đã liên tục tăng từ 14 loài (năm 1994) [3] lên 22 loài (năm 2008) [4], 32 loài (năm 2013) [11] và 37 loài và phân loài (năm 2022) [2]. Họ Chuột chũi Talpidae G.

Fisher, 1814 phân bố ở bốn khu vực tách biệt của Bắc bán cầu gồm khu vực từ Châu Âu đến Siberia, khu vực Đông A phân bé từ Himalaya đến Nhật Bản, khu vực phía tây và nửa phía đông của Bắc Mỹ [39]. Đa số các loài thuộc họ này có đặc điểm cơ thé thích nghi với tập tính đào hang sống dưới lòng đất như: tai thường không có vành tai, mắt rất nhỏ gần như tiêu biến, chi trước phát triên rộng, hướng ra hai bên, móng vuôt lớn. Tại Việt Nam, năm 2008 ghi nhận 4 loài Chuột chũi gồm Scaptonyx fusicaudus, Euroscaptor parvidens, E. longirostris, Mogera latouchei [4].

Sau đó, Zemelerova et al. (2016) công bố hai loài mới tai Việt Nam là Chuột chũi cư-nét-sốp E. kuznetsovi và Chuột chũi o-lốp E. Dựa trên phân tích thống kê đa biến các đặc điểm hình thái sọ của các loài Chuột chũi giống Euroscaptor, Bui et al.

(2020a) đã thảo luận nâng hạng phân loài E. parvidens ngoclinhensis được Zemlemerova et al. (2016) công bố trước đó thành loài Chuột chũi ngọc linh E. Như vậy, hiện nay có 7 loài Chuột chũi thuộc 3 giống ở Việt Nam, gồm Chuột chũi đuôi dài (Scaptonyx fusicaudus), Chuột chai la-tu-cho (Mogera latouchei), Chuột chũi cư-nét-sốp (Euroscaptor kuznetsovi), Chuột chũi đuôi ngắn (Euroscaptor subanura), Chuột chũi o-lốp (Euroscaptor orlovi), Chuột chũi răng nhỏ (Euroscaptor parvidens) và Chuột chũi ngọc linh (Euroscaptor ngoclinhensis).

Van đề bao tồn các loài Chuột chũi trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng đến nay vẫn chưa nhận được nhiều sự quan tâm, mặc dù những loài này chiếm một phần không nhỏ trong tổng số loài thú trên trái đất. Trong số các loài thú đã biết, bộ Chuột chù Eulipotyphla (527 loài) là bộ thú nhiều loài thứ 3, chỉ sau bộ Gặm nhấm Rodentia (2.552 loài) và bộ Dơi Chiroptera (1. Họ Chuột chũi Talpidae là họ giàu loài thứ hai, chiếm hơn 10% tổng số loài trong bộ Chuột chù [22]. Với mức độ đa dạng cao về thành phần loài và chức năng sinh học, các loài Chuột chũi đóng vai trò quan trọng trong sinh khối động vật có xương sống trên trái đất và hệ sinh thái toàn cầu.

Những loài này giữ vai trò cơ bản trong các quá trình sinh thái cũng như duy trì cân bằng cấu trúc và tăng dinh dưỡng trong môi trường đất [44]. Tuy nhiên, đây lại là những loài rất ít được quan tâm trong công tác bảo tồn, nhiều loài trong số đó vẫn chưa thực sự được nghiên cứu đầy đủ về sinh học, sinh thái và được xếp hạng thiếu dẫn liệu theo IUCN (2023) [42]. Ở Việt Nam có 3 loài Chuột chũi đặc hữu là E. Tuy nhiên, theo đánh giá của IUCN, trong 3 loài này có 2 loài đang được xếp hạng thiếu dẫn liệu là E.

Trong bối cảnh sinh giới đang trải qua giai đoạn tuyệt chủng hàng loạt lần thứ sáu [28], Việt Nam đang quyết liệt hành động thực hiện Khung đa dạng sinh học toàn cầu Côn Minh-Montreal [65], nhu cầu cấp thiết để bảo tồn đa dạng sinh học tại nước ta lúc này là cần xây dựng được cơ sở dữ liệu về phân loại, phân bố, sinh học, sinh thái và nguồn gen một cách chi tiết hơn, đặc biệt là đối với những loài đặc hữu, quý, hiếm, các quần thể nhỏ phân bố hẹp và độc lập. Bên cạnh đó, trước thực trạng suy giảm môi trường sống như hiện nay thì việc đánh giá tình trang bảo tồn và những tác động xâu đên môi trường sông của các loài này là rât cân thiết. Các thay đổi trong vị trí phân loại và mô tả mới trong thời gian gần đây cho thấy hệ thống phân loại của họ Chuột chũi vẫn còn nhiều điều cần được làm rõ, do đó cần thực hiện các nghiên cứu về phát sinh chủng loại của những loài này tại Việt Nam. Đồng thời, với vai trò quan trọng cho hệ sinh thái và nguy cơ mất môi trường sông, các loài Chuột chũi tại Việt Nam cần được quan tâm nhiều hơn trong việc bảo tồn dé ngăn ngừa các nguy cơ tuyệt chủng tiềm ẩn trong tương lai.

Do đó, đề tài “Nghiên cứu phát sinh chủng loại của họ Chuột chii (Eulipotyphla: Talpidae) tại Việt Nam dựa trên phân tích sinh học phân tử và đề xuất giải pháp bảo tồn” được thực hiện nhằm bổ sung mẫu vật, nghiên cứu phát sinh chủng loại giữa các loài Chuột chti tại Việt Nam trên co sở phân tích sinh học phân tử và đề xuất các giải pháp bảo tồn loài. TONG QUAN NGHIÊN CỨU 1.Tình hình nghiên cứu đa dạng thành phần loài Chuột chũi tại Việt Nam Mặc dù nghiên cứu khoa học về thú ở Việt Nam được cho là chính thức bắt đầu từ đầu thế kỷ XIX với những ghi chép của Finayson năm 1821—1822 [3], nhưng phải đến năm 1932, dựa trên 215 mẫu vật được Delacour và trợ lý thu thập, Osgood mới ghi nhận loài Chuột chũi đầu tiên cho khu hệ thú Việt Nam “Talpa” klossi [49]. Đến năm 1940, Milner công bố thêm loài Chuột chũi răng nhỏ (Euroscaptor parvidens) ghi nhận ở Lâm Đồng [47]. Đặng Huy Huỳnh va cs.

Lunde et al. Abramov ef al. (2006) ghi nhan loai Euroscaptor cf. klossi tat Ngoc Linh, Kon Tum [12].

Đến năm 2008, Đặng Ngọc Cần và cs. đã thống kê ở Việt Nam có 4 loài Chuột chũi là Chuột chũi đuôi dài (Scapfonyx fusicaudus), Chuột chti răng nhỏ (Euroscaptor parvidens), Chuột chũi mũi dài (E. longirostris) và Chuột chũi la-tu-cho (Mogera latouchei) [4]. Nguyễn Xuân Dang và Lê Xuân Cảnh (2009) không ghi nhận M.

/zrouchei mà thay thé bằng Parascaptor leucura [6]. Kawada et al. (2009) đã đưa ra danh sách gồm 3 loài Chuột chti là Euroscaptor longirostris, E. parvidens và Mogera latouchei [40].

Trong nghiên cứu, nhóm tác giả khang định loài Euroscaptor klossi không phân bố tại Việt Nam. Kawada et al. Năm 2013, nhóm nghiên cứu của Đặng Ngọc Cần và Abramov đã đánh giá lại hiện trạng của các loài Chuột chũi ở Việt Nam và ghi nhận tại Việt Nam có 5 loài Chuột chũi gồm Scaptonyx fusicaudus, Eurocaptor parvidens, E. subanura, Mogera latouchei [5,11].

Sau đó, Zemlemerova et al. (2016) phân tích các mẫu vật Chuột chũi thu thập ở miền Bắc Việt Nam và Nam Trung Quốc và công bố hai loài Chuột chũi cư-nét-sốp E. kuznetsovi và Chuột chũi o-lốp E. orlovi và xác định loài Chuột chũi mũi dài Euroscaptor longirostris không phân bỗ ở Việt Nam (chỉ phân bố ở Tứ Xuyên, Trung Quốc) [72].

Zemlemerova er al. (2016) cũng khang định E. klossi không phân bố ở Việt Nam, mẫu vật được Abramov er al. (2006) nghiên cứu là của phân loài E.

parvidens ngoclinhensis cũng được các tác giả mô tả trong nghiên cứu này. Sau đó, dựa trên phân tích thống kê đa biến hình thái sọ các loài Chuột chũi giống Euroscaptor ở Việt Nam, Bui et al. (2020a) đã thảo luận nâng hạng phân loài E. parvidens ngoclinhensis thành loài Chuột cht ngọc linh E.

Như vậy, cho đến nay đã phát hiện 7 loài Chuột chũi tại Việt Nam gồm Chuột chũi đuôi dài (Scaptonyx fusicaudus), Chuột chũi la-tu-cho (Mogera latouchei), Chuột chũi cư-nét-xốp (Euroscaptor kuznetsovi), Chuột chũi đuôi ngắn (E. subanura), Chuột chũi o-lốp (E. orlovi), Chuột chai răng nhỏ (E. parvidens) và Chuột chũi ngọc linh (E.

Tat cả những loài này đều có tập tính đào ham và sống hoàn toàn trong lòng đất (fossorial).Tình hình nghiên cứu phat sinh chủng loại các loài Chuột chũi ở Việt Nam Các nghiên cứu về sinh học phân tử và phát sinh chủng loại của các loài Chuột chũi ở Việt Nam đến nay vẫn còn khá hạn chế. Một số công trình nghiên cứu đã công bố có liên quan như Zemlemerova eft al. (2013), He et al. (2014), Shinohara eft al.

(2014, 2015), Bannikova et al. (2015), He et al. (2016), Zemlemerova et al. Zemlemerova et al.

(2013) đã xây dựng cây phat sinh chủng loại của các loai chuột chũi Đông A [71. Trong nghiên cứu, để làm rõ mối quan hệ giữa các loài, các tác giả phân tích trình tự của một đoạn gen ty thé (Cytb) và hai đoạn gen nhân (RAGI và exonl1 của BRCA1) của 25 mau vật thuộc 4 loài gồm E. robusta (ngoại trừ M. robusta, cả 3 loài còn lại đều có các mẫu được ghi nhận tại Việt Nam).

Trên cơ sở về địa lý, sự khác biệt về hình thái và đi truyền, Zemlemerova et al. latouchei là một loài độc lập mà không phải là một phân loài của M. Shinohara et al. Shinohara et al.

(2015) nghiên cứu mối quan hệ phát sinh phân tử và sự đa dạng di truyền giữa 3 loài Euroscaptor ở Việt Nam (gồm E. subanura) qua phan tích các gen Cytb, 12S và RAGI [56]. Kết quả nghiên cứu cho thay mối quan hệ giữa các loài Euroscaptor ở Đông Nam A được chia thành hai nhóm với một nhóm gồm E. longirostris (từ Tây Nam Trung Quốc đến miền Bắc Việt Nam), trong khi nhóm còn lại chỉ phân bố ở Việt Nam gồm E.

Thêm vào đó, dù có cùng khu vực phân bố tại miền Bắc Việt Nam nhưng E. subanura lại không cùng nhóm với E. longirostris, mà loài này có mối quan hệ chị em với loài E. parvidens phan bố ở miền Trung Việt Nam.

Đồng thời, nghiên cứu cũng chỉ ra lịch sử phát sinh chủng loại có phần giống nhau giữa E. parvidens, và giữa E. Zemlemerova et al. Kết quả của nghiên cứu cho rang E.

longirostris chi phân bố ở Tứ Xuyên (Trung Quốc), E. orlovi phân bố ở Tây BắcViệt Nam va Vân Nam (Trung Quốc) và E. kuznetsovi phân bố ở Đông Bắc Việt Nam. Zemlemerova et al.

(2016) cũng cho thay ngoại trừ “Euroscapfor” mizura, tất cả các loài Euroscaptor khác được chia thành hai nhánh, nhánh phía đông gồm E. subanura, tách biệt hoàn toàn so với nhánh phía tây gồm E. Bùi Tuấn Hai (2022) đã phân tích quan hệ di truyền của các loài trong họ Chuột chũi Talpidae dựa trên 41 trình tự gen Cytb của 11 taxa (bao gồm 8 loài/phân loài đã xác định và 3 loài/phân loài chưa xác định) [2].