Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và đối chiếu với tiếng Hán

Luận án nghiên cứu chuyên sâu về phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt, đối chiếu với tiếng Hán. Phân tích cấu trúc, ý nghĩa và cách sử dụng.

• Tác giả: Huang Xiao Long
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Phương Thùy
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu
• Đề tài: Nghiên Cứu Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Trong Tiếng Việt Và Đối Chiếu Với Tiếng Hán
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ của luận án
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu và tư liệu nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp và ý nghĩa của luận án
• 0.6. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp ở phương Tây
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp ở Việt Nam
• 1.1.3. Tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp ở Trung Quốc
• 1.2. Cơ sở lý thuyết của đề tài
• 1.2.1. Lý thuyết hành động ngôn từ
• 1.2.2. Lý luận về hành động ngôn từ gián tiếp
• 1.2.3. Cầu khiến và phát ngôn cầu khiến
• 1.2.4. Những lý thuyết liên quan đến hành động cầu khiến gián tiếp
• 1.2.5. Một số vấn đề cơ bản về đối chiếu ngôn ngữ
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT PHÁT NGÔN CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TIẾNG VIỆT
• 2.1. Hình thức của phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Việt
• 2.2. Ý nghĩa và mức độ cầu khiến của các loại hành động cầu khiến gián tiếp
• 2.3. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước trong tiếng Việt
• 2.3.1. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức hỏi
• 2.3.2. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức trần thuật
• 2.3.3. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức cảm thán
• 2.4. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước trong tiếng Việt
• 2.4.1. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức hỏi
• 2.4.2. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức cảm thán
• 2.4.3. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước có cả hình thức hỏi, trần thuật và cảm thán
• 3. CHƯƠNG 3: KHẢO SÁT PHÁT NGÔN CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TIẾNG HÁN
• 3.1. Hình thức của phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Hán
• 3.2. Ý nghĩa và mức độ cầu khiến của các loại hành động cầu khiến gián tiếp
• 3.3. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước trong tiếng Hán
• 3.3.1. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức hỏi
• 3.3.2. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức trần thuật
• 3.3.3. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức cảm thán
• 3.4. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước trong tiếng Hán
• 3.4.1. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức hỏi
• 3.4.2. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức cảm thán
• 3.4.3. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước có cả hình thức hỏi, trần thuật và cảm thán
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỐI CHIẾU PHÁT NGÔN CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TRONG TIẾNG VIỆT VỚI TIẾNG HÁN
• 4.1. Đối chiếu tình huống sử dụng thực tế về phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước và phi quy ước trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.2. Đối chiếu ý nghĩa và mức độ cầu khiến của phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.3. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp nhóm quy ước của tiếng Việt với sự tương đương trong tiếng Hán
• 4.3.1. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức hỏi trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.3.2. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức trần thuật trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.3.3. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức cảm thán trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.4. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.4.1. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức hỏi trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.4.2. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức cảm thán với chức năng cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.4.3. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến phi quy ước có cả hình thức hỏi, trần thuật và cảm thán trong tiếng Việt với tiếng Hán
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC NGUỒN TƯ LIỆU TRÍCH DẪN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Tiếng Việt

Nghiên cứu về phát ngôn cầu khiến gián tiếp (PNCKGT) trong tiếng Việt đang ngày càng thu hút sự quan tâm của giới ngôn ngữ học. Khác với phát ngôn cầu khiến trực tiếp, PNCKGT ẩn chứa nhiều sắc thái và hàm ý, đòi hỏi người nghe phải có khả năng phân tích diễn ngôn và hiểu rõ văn hóa giao tiếp. Việc sử dụng PNCKGT thành thạo được xem là một nghệ thuật, giúp đạt được mục đích giao tiếp một cách hiệu quả và tính lịch sự. Ngược lại, sử dụng không khéo léo có thể gây hiểu lầm hoặc mâu thuẫn. Nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Hán về PNCKGT là cần thiết để tránh những lỗi sai và nâng cao hiệu quả giao tiếp xuyên văn hóa.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Ở Việt Nam

Các nghiên cứu về phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt chủ yếu tập trung ở bình diện ngữ dụng học. Các nhà nghiên cứu Việt ngữ sử dụng nhiều thuật ngữ khác nhau như cầu khiến, khuyến lệnh, điều khiển để chỉ HĐCK. Trong giáo trình <Một số vấn đề ngữ pháp – ngữ nghĩa của lời (Trường hợp lời cầu khiến tiếng Việt)>, Đào Thanh Lan (2012) phân loại PNCKGT theo hình thức câu như phát ngôn hỏi – cầu khiến, phát ngôn trần thuật – cầu khiến, phát ngôn cảm thán – cầu khiến. Nghiên cứu này đặt nền móng cho việc khám phá sự đa dạng và phức tạp của PNCKGT trong tiếng Việt.

1.2. Vai Trò Của Ngữ Dụng Học Trong Nghiên Cứu Cầu Khiến Gián Tiếp

Ngữ dụng học đóng vai trò quan trọng trong việc giải mã ý nghĩa thực sự của phát ngôn cầu khiến gián tiếp. Việc hiểu rõ ngữ cảnh giao tiếp, quan hệ giữa người nói và người nghe, và các yếu tố văn hóa giao tiếp là chìa khóa để giải mã thông điệp ẩn sau những lời nói tưởng chừng như vô thưởng vô phạt. Ngữ dụng học giúp ta hiểu rằng, đôi khi một câu hỏi không đơn thuần là một câu hỏi, mà còn là một yêu cầu được diễn đạt một cách gián tiếp.

II. Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Tiếng Hán Tổng Quan Nghiên Cứu

Tương tự như tiếng Việt, phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Hán là một lĩnh vực nghiên cứu phong phú và đa dạng. Các học giả Trung Quốc cũng dựa trên nền tảng lý thuyết của lý thuyết hành vi ngôn ngữ và ngữ dụng học để phân tích các chiến lược giao tiếp và mức độ gián tiếp được sử dụng trong tiếng Hán. Sự khác biệt về văn hóa giao tiếp giữa tiếng Việt và tiếng Hán tạo ra những sắc thái riêng trong việc sử dụng và giải mã PNCKGT, đòi hỏi sự nghiên cứu sâu sắc và so sánh ngôn ngữ kỹ lưỡng.

2.1. Ảnh Hưởng Của Lý Thuyết Hành Vi Ngôn Ngữ Đến Nghiên Cứu Tiếng Hán

Lý thuyết hành vi ngôn ngữ của John Searle và J.L. Austin có ảnh hưởng sâu sắc đến việc nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Hán. Các học giả Trung Quốc đã vận dụng các khái niệm như hành động ngôn trung, lực ngôn trung, và điều kiện thành công để phân tích và giải thích các hiện tượng PNCKGT trong tiếng Hán. Lý thuyết này cung cấp một khung lý thuyết vững chắc để hiểu rõ bản chất và chức năng của PNCKGT trong giao tiếp.

2.2. So Sánh Phong Cách Giao Tiếp Gián Tiếp Trong Văn Hóa Trung Quốc

Văn hóa Trung Quốc đề cao sự tinh tế và tế nhị trong giao tiếp. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp được sử dụng rộng rãi để tránh gây mất mặt cho người khác và duy trì hòa khí trong các mối quan hệ. Mức độ gián tiếp trong tiếng Hán có thể rất cao, đòi hỏi người nghe phải có khả năng suy luận và nắm bắt thông tin một cách nhạy bén. Nghiên cứu về phong cách giao tiếp gián tiếp trong văn hóa Trung Quốc giúp ta hiểu rõ hơn về cách thức PNCKGT được sử dụng và giải mã trong tiếng Hán.

III. Phương Pháp Phân Tích Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Hướng Tiếp Cận

Để nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp một cách hiệu quả, cần áp dụng một phương pháp tiếp cận toàn diện, kết hợp giữa phân tích diễn ngôn, ngữ dụng học, và ngôn ngữ học đối chiếu. Việc thu thập dữ liệu từ cả các tác phẩm văn học và các cuộc hội thoại tự nhiên là cần thiết để có được một bức tranh đầy đủ về cách thức PNCKGT được sử dụng trong thực tế. Nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng có thể được sử dụng để phân tích dữ liệu và đưa ra những kết luận có giá trị.

3.1. Thu Thập Dữ Liệu Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Tiếng Việt và Tiếng Hán

Dữ liệu nghiên cứu cần được thu thập từ cả các tác phẩm văn học (tiểu cú, cú thức) và các cuộc hội thoại tự nhiên. Việc sử dụng các phương pháp như ghi âm, ghi chép, và quan sát giúp thu thập được những ví dụ thực tế về phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và tiếng Hán. Số lượng và chất lượng của dữ liệu đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả nghiên cứu.

3.2. Phân Tích Ngữ Cảnh Giao Tiếp và Ý Tại Ngôn Ngoại

Việc phân tích ngữ cảnh giao tiếp là vô cùng quan trọng để giải mã ý tại ngôn ngoại của phát ngôn cầu khiến gián tiếp. Các yếu tố như quan hệ giữa người nói và người nghe, mục đích giao tiếp, và các quy tắc văn hóa giao tiếp đều ảnh hưởng đến cách thức PNCKGT được hiểu và phản hồi. Việc bỏ qua ngữ cảnh có thể dẫn đến những hiểu lầm và sai sót trong phân tích.

3.3. Ứng Dụng Phương Pháp Đối Chiếu Ngôn Ngữ Việt Hán

Phương pháp đối chiếu ngôn ngữ đóng vai trò then chốt để làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức diễn đạt phát ngôn cầu khiến gián tiếp giữa tiếng Việt và tiếng Hán. Từ đó, có thể rút ra những kết luận giá trị về ảnh hưởng của văn hóa giao tiếp đến cấu trúc và chức năng của hành vi ngôn ngữ.

IV. Đối Chiếu Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Tiếng Việt vs Tiếng Hán

Sự khác biệt về văn hóa giao tiếp giữa Việt Nam và Trung Quốc ảnh hưởng đến cách sử dụng và giải mã phát ngôn cầu khiến gián tiếp. Trong khi tiếng Việt có xu hướng sử dụng PNCKGT một cách trực tiếp và rõ ràng hơn, tiếng Hán lại có xu hướng sử dụng PNCKGT một cách gián tiếp và tinh tế hơn. Nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu giúp ta hiểu rõ những sắc thái khác biệt này và tránh những sai sót trong giao tiếp xuyên văn hóa. Các công trình của Paul Grice cũng rất đáng lưu ý.

4.1. Sự Tương Đồng và Khác Biệt Về Mức Độ Gián Tiếp

So sánh mức độ gián tiếp trong phát ngôn cầu khiến giữa tiếng Việt và tiếng Hán cho thấy sự khác biệt rõ rệt. Tiếng Hán thường sử dụng các cấu trúc câu phức tạp và biện pháp tu từ để diễn đạt PNCKGT một cách vòng vo hơn so với tiếng Việt. Điều này phản ánh sự khác biệt trong văn hóa giao tiếp và cách thức thể hiện tính lịch sự trong hai ngôn ngữ.

4.2. Ảnh Hưởng Của Văn Hóa Giao Tiếp Đến Chiến Lược Giao Tiếp

Văn hóa giao tiếp đóng vai trò quan trọng trong việc định hình chiến lược giao tiếp khi sử dụng phát ngôn cầu khiến gián tiếp. Người Việt Nam có xu hướng trực tiếp hơn trong việc thể hiện ý muốn, trong khi người Trung Quốc có xu hướng sử dụng các chiến lược gián tiếp để tránh gây mất lòng và duy trì hòa khí. Hiểu rõ những khác biệt này giúp ta giao tiếp hiệu quả hơn trong môi trường đa văn hóa.

4.3. Các Hình Thức Biểu Đạt Tương Đương và Khác Biệt

Nghiên cứu phân tích diễn ngôn tập trung vào việc đối chiếu các hình thức biểu đạt tương đương của phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và tiếng Hán chỉ ra rằng, dù cùng mang chức năng cầu khiến, cấu trúc câu và cách diễn đạt có thể rất khác nhau. Việc nắm vững các hình thức tương đương này giúp người học tiếng Việt hoặc tiếng Hán có thể sử dụng PNCKGT một cách tự nhiên và hiệu quả.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Phát Ngôn Cầu Khiến Vào Giảng Dạy Ngôn Ngữ

Nghiên cứu về phát ngôn cầu khiến gián tiếp có ý nghĩa quan trọng trong việc giảng dạy tiếng Việt cho người Hán và tiếng Hán cho người Việt. Việc hiểu rõ những khác biệt về văn hóa giao tiếp và ngôn ngữ học đối chiếu giúp người học tránh những phân tích lỗi và sử dụng PNCKGT một cách phù hợp. Môn ngữ dụng học nên được đưa vào chương trình giảng dạy ngoại ngữ để trang bị cho người học những kỹ năng giao tiếp cần thiết.

5.1. Dạy Tiếng Việt Cho Người Hán Chú Trọng Ngữ Cảnh và Văn Hóa

Khi dạy tiếng Việt cho người Hán, cần chú trọng đến việc giải thích các ngữ cảnh giao tiếp và văn hóa giao tiếp đặc trưng của Việt Nam. Người học cần hiểu rõ khi nào nên sử dụng phát ngôn cầu khiến gián tiếp và cách thức sử dụng như thế nào để đạt hiệu quả giao tiếp tốt nhất. Việc cung cấp các ví dụ thực tế và bài tập tình huống giúp người học làm quen với các sắc thái khác nhau của PNCKGT trong tiếng Việt.

5.2. Dạy Tiếng Hán Cho Người Việt Nắm Vững Tính Tinh Tế và Lịch Sự

Khi dạy tiếng Hán cho người Việt, cần nhấn mạnh tính tinh tế và lịch sự trong giao tiếp. Người học cần được trang bị kiến thức về các chiến lược giao tiếp gián tiếp và cách thức sử dụng chúng một cách phù hợp. Việc luyện tập các kỹ năng nghe và nói trong các tình huống giao tiếp khác nhau giúp người học tự tin hơn khi sử dụng phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Hán.

5.3. Tích Hợp Ngữ Dụng Học Vào Chương Trình Giảng Dạy Ngoại Ngữ

Việc tích hợp ngữ dụng học vào chương trình giảng dạy ngoại ngữ là cần thiết để trang bị cho người học những kỹ năng giao tiếp cần thiết. Môn học này giúp người học hiểu rõ về cách thức phát ngôn cầu khiến gián tiếp được sử dụng và giải mã trong các ngữ cảnh giao tiếp khác nhau. Việc kết hợp lý thuyết với thực hành giúp người học vận dụng kiến thức một cách hiệu quả và trở thành những người giao tiếp thành công.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu và Hướng Phát Triển

Nghiên cứu về phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và tiếng Hán có ý nghĩa quan trọng về mặt lý thuyết và thực tiễn. Nghiên cứu này giúp ta hiểu rõ hơn về bản chất của hành vi ngôn ngữ, văn hóa giao tiếp, và sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong giảng dạy ngoại ngữ, dịch thuật, và giao tiếp đa văn hóa. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ gián tiếp và các chiến lược giao tiếp được sử dụng trong PNCKGT.

6.1. Tổng Kết Đóng Góp Của Luận Án Ngôn Ngữ Học

Luận án góp phần làm sáng tỏ sự phức tạp của phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và tiếng Hán, đồng thời cung cấp một khung lý thuyết và phương pháp tiếp cận hiệu quả để nghiên cứu lĩnh vực này. Kết quả nghiên cứu có giá trị tham khảo cho các nhà nghiên cứu, giảng viên, và sinh viên ngôn ngữ học.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Giao Thoa Văn Hóa và Ngôn Ngữ

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu về giao thoa văn hóa và ngôn ngữ trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việc khám phá những ảnh hưởng của phương tiện truyền thông và các yếu tố xã hội đến cách thức phát ngôn cầu khiến gián tiếp được sử dụng và giải mã là cần thiết để hiểu rõ hơn về sự thay đổi của ngôn ngữ và văn hóa giao tiếp trong thời đại ngày nay.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học của nghiên cứu sinh Huang Xiao Long (Hoàng Hiểu Long) với đề tài "Nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và đối chiếu với tiếng Hán" thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu (mã số: 9229020.03), được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2024 dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Thị Phương Thuỳ và TS. Đào Thị Thanh Lan.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Hành động cầu khiến gián tiếp (HĐCKGT) là loại hành động nói xuất hiện thường xuyên trong giao tiếp hàng ngày. Khác với phát ngôn cầu khiến trực tiếp (PNCKTT), phát ngôn cầu khiến gián tiếp (PNCKGT) không mang các dấu hiệu đặc trưng rõ rệt như vị từ ngôn hành tường minh, các tiểu từ cầu khiến chuyên dụng hay khuôn ngữ điệu trực tiếp. Do đó, hiện tượng này chưa được nghiên cứu sâu sắc như PNCKTT, tạo nên một khoảng trống nghiên cứu học thuật.

Về mặt giao tiếp xã hội, việc lựa chọn phương thức cầu khiến gián tiếp mang tính chuẩn mực và nghệ thuật dùng từ; nếu sử dụng phù hợp sẽ vừa chuyển tải được ý muốn của người nói, vừa tạo sự tiếp nhận thuận lợi cho người nghe, tránh gây hiểu lầm hoặc xung đột. Trong bối cảnh giao tiếp xuyên văn hóa, dù Việt Nam và Trung Quốc đều thuộc vùng văn hóa Đông Á, chuẩn mực xã hội, phong tục tập quán và phương thức tư duy của nhân dân hai nước vẫn có những nét dị biệt. Việc thiếu hiểu biết về sự khác biệt ngôn ngữ - văn hóa có thể dẫn đến hiện tượng chuyển di tiêu cực về ngữ dụng (negative pragmatic transfer), gây thất bại giao tiếp. Luận án chỉ ra rằng các nghiên cứu đối chiếu ngữ dụng nói chung và đối chiếu PNCKGT giữa tiếng Việt và tiếng Hán nói riêng còn rất hạn chế, đòi hỏi một công trình khảo sát có hệ thống trên cả ba bình diện ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục đích của luận án là nhận diện, miêu tả và xác định các đặc điểm về cấu trúc ngữ pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng của PNCKGT trong tiếng Việt; tiến hành đối chiếu với các dạng thức tương đương trong tiếng Hán nhằm làm rõ những nhân tố tạo nên sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Nghiên cứu hướng tới việc hỗ trợ nâng cao chất lượng dạy học ngoại ngữ (tiếng Việt cho người Trung Quốc và tiếng Hán cho người Việt), công tác biên phiên dịch và giảm thiểu rào cản trong giao tiếp liên văn hóa.

Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác lập 4 nhiệm vụ cụ thể:

1. Tổng quan các nghiên cứu đã có về cầu khiến và cầu khiến gián tiếp, xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu cho luận án;
2. Thu thập, khảo sát, miêu tả và phân tích các kiểu PNCKGT trong tiếng Việt, tìm ra đặc điểm và quy luật hoạt động của chúng;
3. Thu thập, khảo sát, miêu tả và phân tích các kiểu PNCKGT trong tiếng Hán, tìm ra đặc điểm và quy luật hoạt động của chúng;
4. Phân loại, miêu tả và phân tích các kiểu PNCKGT tiếng Việt và tiếng Hán, rồi đối chiếu PNCKGT trong hai ngôn ngữ Việt – Hán ở 3 bình diện cấu trúc ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng, để rút ra điểm giống nhau và khác nhau ở hai ngôn ngữ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các PNCKGT trong tiếng Việt và tiếng Hán, bao gồm cả nhóm quy ước (conventional) và nhóm phi quy ước (nonconventional).
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Phạm vi dữ liệu: Các PNCKGT xuất hiện trong ngữ cảnh hội thoại, bao gồm cả hội thoại sáng tạo trong tác phẩm văn học và hội thoại tự nhiên trong giao tiếp đời sống thực tế.
  • Phạm vi nội dung: Đặt trọng tâm khảo sát và đối chiếu trên 3 bình diện: cấu trúc ngữ pháp (hình thức biểu hiện), ngữ nghĩa (ý nghĩa và mức độ cầu khiến), và ngữ dụng (lực ngôn trung, ngôn cảnh tình huống, ngôn cảnh văn hóa, phép lịch sự và thể diện).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tình hình nghiên cứu tại phương Tây

Cơ sở nghiên cứu hành động ngôn từ bắt nguồn từ J. L. Austin (thập niên 1950) trong công trình How to do things with words với luận điểm cốt lõi "saying is doing" và phân chia hành động nói thành 3 cấp độ: hành động tạo ngôn (locutionary act), hành động ngôn trung (illocutionary act) và hành động dụng ngôn (perlocutionary act). John R. Searle (1969, 1975, 1979) kế thừa và phát triển lý thuyết hành động ngôn từ gián tiếp (indirect speech act), xác lập 12 tiêu chí phân loại hành động ngôn trung, chia hành động điều khiển (directives) thành hỏi và cầu khiến, đồng thời xác lập 4 điều kiện thành công (felicity conditions) và phân chia hành động gián tiếp thành quy ước và phi quy ước. Searle chỉ ra rằng tính lịch sự và việc tuân thủ quán lệ xã hội là động cơ chính thúc đẩy người nói lựa chọn phương thức biểu hiện gián tiếp. Một số tác giả khác như Alston, Katz và Postal (1964), Ross (1970), Sadock (1974), Allan (1986) cũng tham gia thảo luận về ngữ nghĩa và cấu trúc của câu/phát ngôn cầu khiến.

Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam

Tại Việt Nam, PNCKGT được tiếp cận chủ yếu dưới góc độ ngữ pháp chức năng và ngữ dụng học:

• Đào Thị Thanh Lan (2004, 2005, 2007, 2009, 2011, 2012): Đóng góp hệ thống lý luận toàn diện về lời cầu khiến tiếng Việt; phân loại PNCKGT theo 3 dạng thức câu: hỏi – cầu khiến (gồm hỏi đồng hướng như Hay + P?, P + chứ?, P + có được không? và hỏi ngược hướng như Ai + P?, Sao/tại sao + P?, P + làm gì?), trần thuật – cầu khiến (D1/D3 + mong/muốn + V(p)), cảm thán – cầu khiến (D1/D3 + Vt + Tck); đồng thời phân tích nội hàm ý nghĩa "cầu", "khiến", "vừa cầu vừa khiến" và vai trò của thao tác suy ý từ lực ngôn trung.
• Vũ Thị Thanh Hương (1999): Khảo sát tính gián tiếp và lịch sự, phân chia PNCKGT thành 2 bậc: Gián tiếp bậc 1 (dựa vào tính quy ước của phương tiện biểu hiện như nêu ý muốn, hỏi khả năng, hỏi lý do) và Gián tiếp bậc 2 (suy ý phi quy ước dựa trên sự liên tưởng ngữ cảnh, ví dụ: "Tôi hết mất tiền rồi!", "Ở đây nóng quá!").
• Lê Thị Tố Uyên (2019): Khảo sát hành động cầu khiến ở trẻ em, chỉ ra biểu thức trần thuật – cầu khiến và hành động đề nghị gián tiếp (dạng phát ngôn mách) được trẻ sử dụng với tần suất cao.
• Bùi Mạnh Hùng (1999): Xác định phát ngôn cảnh báo hàm ẩn là một tiểu loại thuộc hành động cầu khiến gián tiếp nhằm ngăn ngừa tổn hại.
• Nguyễn Văn Độ: Khảo sát lời thỉnh cầu "bóng gió" trong tiếng Anh và tiếng Việt, phân loại mức độ mờ của lực ngôn trung theo thứ tự: tìm hiểu sự cam kết > tìm hiểu tính khả thi > đưa nguyên do.
• Dương Tuyết Hạnh (2006): Phân tích hành vi chủ hướng hàm ẩn trong tham thoại qua các dạng miêu tả, thông báo, đánh giá mang đích cầu khiến.
• Chử Thị Bích (2007): Khảo sát các phát ngôn kết hợp hành động cho tặng và cầu khiến gián tiếp.
• Phạm Thị Như Hoa (2015): Thống kê 7 loại hành động hỏi – tranh biện trong thơ Chế Lan Viên, trong đó có dạng hỏi ngược hướng – khuyên (P + ư?).
• Nguyễn Thị Thuận và Nguyễn Thị Hồng Toan (2015): Thống kê phát ngôn hỏi thể hiện chức năng điều khiển gián tiếp trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan theo tỷ lệ: yêu cầu (31,4%), khuyên (27,9%), gợi ý (27,9%), nhắc nhở (12,8%).
• Phan Trịnh Vũ (2015): Bước đầu đối chiếu PNCKGT tiếng Việt và tiếng Hán trong một luận văn thạc sĩ theo 3 dạng thức hỏi, trần thuật và cảm thán.

Tình hình nghiên cứu tại Trung Quốc

Từ thập niên 1980, các học giả tiếng Hán như Chu Đức Hy (朱德熙), Thạch Bội Vân (石佩雯), Lã Thúc Tương (吕叔湘) chuyển dịch hướng nghiên cứu từ cấu trúc ngữ pháp thuần túy sang chức năng ngữ dụng:

• Cao Tăng Hà (高增霞, 1998): Xếp bậc thang cường độ cầu khiến: phát ngôn hỏi cầu khiến > phát ngôn hỏi nghi vấn > phát ngôn trần thuật.
• Vương Tú Vinh (王秀荣, 2001): Phân loại các biểu thức cầu khiến gián tiếp gồm dạng nghi vấn, ngữ danh từ, trần thuật và hỏi ngược hướng.
• Thủ Á và Dương Xuyến (托娅, 杨倩, 2004): Ứng dụng 6 nguyên tắc lịch sự của Leech để phân tích chiến lược cầu khiến gián tiếp trong ngôn ngữ quảng cáo.
• Lâm Quyên Diện (林娟延, 2006) và Trần Diễn Lệ (陈艳丽, 2007): Phân tích cú pháp - ngữ dụng của phát ngôn hỏi ngược hướng mang nghĩa cầu khiến với các cấu trúc "V 不 V", "能不能……?", "...好不好?".
• Phương Văn Tăng (方文增, 2011): Nghiên cứu hành động cảm thán – cầu khiến với chức năng nhắc nhở gắn liền với ngữ cảnh thân mật hoặc giao dịch cụ thể.
• Tổng Hồng Nhật (宋红晶, 2010): Đánh giá lực ngôn trung của PNCK uyển chuyển tiếng Hán theo trật tự: hỏi – cầu khiến (yếu) < trần thuật – cầu khiến (trung bình) < cảm thán – cầu khiến (mạnh).
• Doãn Tương Hi (尹相熙, 2013): Phân chia PNCKGT tiếng Hán thành lời có chức năng cầu khiến (đã quy ước hóa như 可以……吗？, 还是……) và lời có mục đích cầu khiến (phi quy ước).
• Vương Kình Kình (王擎擎): Phân loại phát ngôn điều khiển tiếng Hán thành lời cảnh cáo, lời mệnh lệnh và lời thỉnh cầu.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tài liệu cho thấy, ở cả Việt Nam và Trung Quốc, các công trình chủ yếu khảo sát nội bộ từng ngôn ngữ đơn lẻ hoặc chỉ dừng lại ở các bài báo, luận văn thạc sĩ khảo sát một vài cấu trúc riêng lẻ. Chưa có một công trình luận án tiến sĩ nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về PNCKGT tiếng Việt và đối chiếu tương đương với tiếng Hán trên cả ba bình diện ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng học giao văn hóa. Luận án của Huang Xiao Long giải quyết trực tiếp khoảng trống này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm sử dụng

Khung lý thuyết phân tích hành động cầu khiến gián tiếp (PNCKGT):

• Lý thuyết hành động ngôn từ (J. L. Austin & J. R. Searle): Luận án vận dụng mô hình phân chia 3 cấp độ hành động (tạo ngôn, ngôn trung, dụng ngôn) của Austin và 5 lớp hành động ngôn trung của Searle. Trong đó, hành động điều khiển (directives) gồm hai phân nhánh là hỏi và cầu khiến.
• Lý luận hành động ngôn từ gián tiếp (J. R. Searle): Phân định ranh giới giữa hành động trực tiếp (hiển ngôn, có dấu hiệu ngôn từ đặc thưng) và hành động gián tiếp (hàm ngôn, đích ngôn trung được thực thi thông qua một hành động ngôn trung khác). Luận án căn cứ vào 4 điều kiện thành công của Searle để nhận diện và phân chia PNCKGT thành 2 phân nhóm lớn:
  1. PNCKGT quy ước: Cấu trúc đã được khuôn mẫu hóa qua thói quen sử dụng của cộng đồng ngôn ngữ.
  2. PNCKGT phi quy ước: Cấu trúc không có dấu hiệu ngôn hành cố định, việc suy ý hoàn toàn phụ thuộc vào thao tác liên tưởng ngữ cảnh.
• Lý thuyết ngôn cảnh: Bao gồm ngôn cảnh tình huống (context of situation - kết hợp các yếu tố khách quan: thời gian, không gian, chủ đề, hoàn cảnh giao tiếp; và các yếu tố chủ quan: vị thế xã hội, vị thế giao tiếp, nghề nghiệp, tâm lý cá nhân) và ngôn cảnh văn hóa (context of culture - hệ thống giá trị, phong tục, chuẩn mực đạo đức xã hội chi phối cách thức lập luận và biểu đạt ý tứ).
• Lý thuyết đối chiếu ngôn ngữ (Bùi Mạnh Hùng, Krzeszowski): Áp dụng quan điểm đồng đại, tuân thủ nguyên tắc miêu tả hệ thống độc lập từng ngôn ngữ trước khi tiến hành đối chiếu (comparison proper) nhằm tìm ra các điểm tương đồng, khác biệt và nguyên nhân chi phối.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu:

• Phương pháp đối chiếu ngôn ngữ: Miêu tả độc lập PNCKGT trong tiếng Việt (Chương 2) và tiếng Hán (Chương 3), sau đó đặt vào các trục tương đương về cú pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng để đối chiếu liên ngôn ngữ (Chương 4).
• Phương pháp phân tích ngôn cảnh: Phân tích sự tương tác giữa phát ngôn và các tham số ngữ cảnh (vị thế, thời gian, không gian, phép xã giao) để giải mã thao tác suy ý từ lực tại lời đến lực ngôn trung.
• Phương pháp điều tra điền dã: Ghi âm và ghi chép các hội thoại giao tiếp tự nhiên trong sinh hoạt đời thường tại Việt Nam và Trung Quốc.
• Thủ pháp thống kê sơ giản: Xử lý định lượng dữ liệu điều tra để thống kê số lượng, xác định tỷ lệ phân bố các dạng thức và tần số xuất hiện của các mức độ cầu khiến.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

Tư liệu nghiên cứu được thu thập từ 4 nguồn chính:

1. Dữ liệu ghi âm hội thoại tự nhiên: Thu âm trực tiếp các cuộc giao tiếp trong sinh hoạt hàng ngày với tổng thời lượng ghi âm tiếng Việt khoảng 365 phút và tiếng Hán khoảng 373 phút.
2. Dữ liệu quan sát và ghi chép thực tế: Các phát ngôn giao tiếp tự nhiên do tác giả trực tiếp tham gia hoặc quan sát, ghi chép lại trong đời sống.
3. Dữ liệu văn học nghệ thuật: Trích xuất các đoạn hội thoại có tính điển hình trong các tác phẩm văn học Việt Nam và Trung Quốc đã xuất bản.
4. Dữ liệu kế thừa: Trích xuất ngữ liệu PNCKGT từ các công trình nghiên cứu đã được công bố của các học giả đi trước.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài

Chương 1 thiết lập nền tảng lý luận toàn diện cho luận án thông qua việc điểm luận chi tiết tình hình nghiên cứu HĐCK và PNCKGT ở phương Tây, Việt Nam và Trung Quốc. Tác giả làm rõ các khái niệm then chốt: hành động ngôn từ, hành động ngôn từ trực tiếp và gián tiếp, đích ngôn trung, lực ngôn trung, các điều kiện thành công (felicity conditions). Chương này cũng xác định rõ khái niệm HĐCK và PNCK trong tiếng Việt và tiếng Hán dưới góc nhìn ngữ dụng học, đồng thời phân tích sâu các yếu tố cấu thành ngôn cảnh (khách quan và chủ quan), ngôn cảnh tình huống, ngôn cảnh văn hóa, các nguyên lý ngữ dụng học giao văn hóa (lịch sự, thể diện) và quy trình các bước nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ.

Chương 2: Khảo sát phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Việt

Chương này đi sâu miêu tả, phân loại và phân tích đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa và ngữ dụng của PNCKGT trong tiếng Việt. Tác giả phân chia hệ thống ngữ liệu tiếng Việt thành hai phân nhóm chính:

Phân nhóm PNCKGT	Dạng thức cú pháp	Mô hình cấu trúc tiêu biểu	Ví dụ minh họa trong luận án
Quy ước (Conventional)	Hỏi – cầu khiến (Đồng hướng)	Hay / Hay là + P? P + chứ? P + có được không / được không?	"Hay là đi chơi công viên?" "Con dọn nhà hộ mẹ được không?"
	Hỏi – cầu khiến (Ngược hướng)	Ai + P? Sao / tại sao + P? P + làm gì? / V + gì? P + ư?	"Sao con không dọn nhà hộ mẹ đi?" "Nêu tả tiếng cười ư?"
	Trần thuật – cầu khiến	D1/D3 + mong / muốn + V(p)	"Mẹ muốn con dọn nhà." "Em mong cô nhận cho em."
	Cảm thán – cầu khiến	D1/D3 + Vt + Tck	"Chiếc áo này đẹp quá!"
Phi quy ước (Nonconventional)	Hỏi, Trần thuật, Cảm thán hoặc kết hợp	Không có khuôn mẫu cố định; thể hiện trạng thái tâm lý, đánh giá, đưa nguyên do, cảnh báo, nhắc nhở	"Tôi hết mất tiền rồi!" "Ở đây nóng quá!" "Lạnh quá!" (nhắc đóng cửa) "Con khóc thì xấu gái lắm!"

Chương 2 khẳng định trong tiếng Việt, các phát ngôn hỏi ngược hướng mang sắc thái ngăn cấm hoặc thúc đẩy hành động ngược lại; các biểu thức cảm thán phi quy ước đòi hỏi người nghe phải vận dụng quy tắc suy ý dựa trên mối quan hệ vị thế xã hội và ngữ cảnh cụ thể.

Chương 3: Khảo sát phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Hán

Chương này khảo sát độc lập hệ thống PNCKGT trong tiếng Hán theo mô hình phân loại tương thích với Chương 2:

• PNCKGT quy ước tiếng Hán:
  • Dạng thức hỏi: Sử dụng các khuôn cấu trúc nghi vấn quy ước như: “……好吗？” (…được không?), “要不……？” (hay là…?), “……行不行？” (…được không?), “可以……吗？” (có thể…không?), cấu trúc chọn lựa chính phản "V 不 V", "能不能……?". Ví dụ: “我们出去走走，好吗？” (Chúng ta ra ngoài đi dạo một lát, được không?).
  • Dạng thức trần thuật: Sử dụng cấu trúc biểu thị ý muốn, hy vọng hoặc sai khiến như: “D3 想 / 想要 D2 + V”, “我希望你 + V”, “让你 + P”, cấu trúc giảm nhẹ tính áp đặt với “V + 一下”. Ví dụ: “小黄妹妹，依依想让你陪她去大门口拿奶茶。” (Em Tiểu Hoàng ơi, con Y Y muốn được em Hoàng đi cùng ra cổng chính lấy trà sữa).
  • Dạng thức cảm thán: Sử dụng câu cảm thán nhằm mục đích nhắc nhở, thúc đẩy hành động.
• PNCKGT phi quy ước tiếng Hán: Không có khuôn hình ngữ pháp cố định, mang tính chất là "phát ngôn với mục đích cầu khiến". Điển hình là các phát ngôn biểu lộ cảm giác, đánh giá (“这条裙子好漂亮！” - Chiếc váy này đẹp quá! nhằm gợi ý mua hộ), phát ngôn nêu sự tình tiêu cực mang tính cảnh báo/đe dọa (“你要是不去上学，我就打断你的腿。” - Nếu con không đi học, mẹ sẽ đánh gãy chân con), hoặc các phát ngôn hỏi lý do mang tính bắt buộc gắn với ngữ cảnh kiểm soát (“你怎么不戴口罩？” - Sao em không đeo khẩu trang?).

Chương 4: Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt với tiếng Hán

Chương 4 là phần nội dung trọng tâm thực hiện so sánh đối chiếu liên ngôn ngữ trên cả 3 bình diện:

• Đối chiếu tình huống sử dụng thực tế và mức độ cầu khiến: So sánh phân bố tần suất và sắc thái của các thang bậc cầu khiến (thỉnh cầu, yêu cầu, đề nghị, khuyên nhủ, nhắc nhở, ngăn cấm, ra lệnh) trong hội thoại tự nhiên và văn học ở hai ngôn ngữ.
• Đối chiếu nhóm quy ước Việt – Hán:
  • Dạng thức hỏi: Chỉ ra sự tương đồng về cơ chế chuyển đổi chức năng từ hỏi sang cầu khiến thông qua việc thăm dò khả năng, ý chí của người nghe (...được không? tương đương ...好不好? / ...行不行?; Hay là...? tương đương 要不……? / 还是……?). Phân tích sự tương đồng trong việc sử dụng câu hỏi ngược hướng/chính phản để tăng cường lực ngôn trung hoặc biểu đạt ý cảnh thị, nhắc nhở.
  • Dạng thức trần thuật: Đối chiếu các mô hình nêu mong muốn (D1 muốn/mong D2 + V tương đương 我希望/想让……) và cách thức sử dụng các bổ ngữ giảm nhẹ (một lát, một tí, giúp, hộ tương đương 一下, 帮).
  • Dạng thức cảm thán: Đối chiếu cơ chế nhắc nhở thông qua đánh giá trạng thái sự vật.
• Đối chiếu nhóm phi quy ước Việt – Hán: Làm rõ sự tương đồng về việc dựa vào sự liên tưởng quy chiếu và các tiền đề văn hóa chung.
• Phân tích nhân tố chi phối: Luận giải nguyên nhân của các nét tương đồng (cùng thuộc vùng văn hóa Đông Á, coi trọng phép lịch sự, thể diện và tính hài hòa trong giao tiếp) và nét dị biệt (đặc trưng cấu tạo từ vựng, trật tự cú pháp và thói quen diễn ngôn riêng của tiếng Việt và tiếng Hán).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Hoàn thiện lý luận ngữ dụng đối chiếu: Bổ sung hệ thống cứ liệu và quan điểm mới vào việc nghiên cứu ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng của hành động cầu khiến gián tiếp trong hai ngôn ngữ Việt - Hán.
2. Làm sáng tỏ cơ chế giao tiếp liên văn hóa: Góp phần làm sâu sắc hơn lý thuyết hành động ngôn từ gián tiếp khi ứng dụng vào các ngôn ngữ đơn lập phương Đông; phân tích rõ mối quan hệ giữa cấu trúc ngôn từ, chuẩn mực văn hóa và thói quen tư duy của dân tộc Việt và dân tộc Hán.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Định hướng sử dụng ngôn ngữ: Giúp người học tiếng Việt (là người Trung Quốc), người học tiếng Hán (là người Việt) và người sử dụng song ngữ nhận thức chính xác quy luật vận hành của PNCKGT, từ đó lựa chọn chiến lược diễn đạt phù hợp với ngữ cảnh giao tiếp.
2. Khắc phục chuyển di tiêu cực: Cung cấp cơ sở khoa học để người học nhận diện sự khác biệt ngữ dụng, hạn chế hiện tượng chuyển di tiêu cực (lỗi ngữ dụng) trong giao tiếp xuyên văn hóa.
3. Ứng dụng sư phạm và dịch thuật: Cung cấp nguồn ngữ liệu đối chiếu phong phú phục vụ trực tiếp cho việc giảng dạy ngoại ngữ, biên soạn giáo trình, tài liệu tham khảo giảng dạy tiếng Việt/tiếng Hán như một ngôn ngữ thứ hai, cũng như nâng cao độ chính xác và tinh tế trong công tác dịch thuật Việt - Hán.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Giới hạn thời lượng dữ liệu điền dã: Nguồn ngữ liệu hội thoại tự nhiên ghi âm thực tế dừng lại ở mức 365 phút đối với tiếng Việt và 373 phút đối với tiếng Hán, chưa bao quát được toàn bộ các vùng phương ngữ và các tầng lớp xã hội đa dạng.
• Độ phức tạp của nhóm phi quy ước: Nhóm phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước có ranh giới ngữ nghĩa rất rộng, phụ thuộc cao vào bối cảnh tâm lý và tình huống giao tiếp tức thời, dẫn đến việc bao quát hết mọi biến thể thực tế gặp nhiều thách thức.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi và dung lượng khảo sát ngữ liệu tự nhiên sang nhiều bối cảnh giao tiếp chuyên biệt (như đàm phán thương mại, giao tiếp công vụ, truyền thông mạng xã hội).
• Nghiên cứu sâu hơn về quá trình thụ đắc năng lực ngữ dụng của người học tiếng Việt và tiếng Hán trong việc tiếp nhận và sản sinh phát ngôn cầu khiến gián tiếp.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học: Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích về phương pháp nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ học, quy trình kết hợp phân tích lý thuyết hành động ngôn từ với khảo sát điền dã ngữ liệu thực tế.
• Đối với giảng viên và nhà nghiên cứu: Cung cấp khung phân loại chi tiết tại Chương 2 và Chương 3 cùng bảng đối chiếu tương đương tại Chương 4 để phục vụ nghiên cứu ngữ dụng học, ngữ pháp học chức năng tiếng Việt và tiếng Hán.
• Đối với người làm công tác dịch thuật và người học ngoại ngữ: Giúp người học nắm vững các khuôn mẫu cú pháp quy ước (...được không?, Hay là...?, ...好吗？, 要不……？) và cơ chế suy ý phi quy ước, từ đó nâng cao tính chuẩn xác và tự nhiên khi biên phiên dịch Việt - Hán.
• Đối với chuyên gia biên soạn giáo trình: Cung cấp luận cứ thực tiễn để thiết kế các bài học về ngữ dụng học và giao tiếp liên văn hóa trong các chương trình đào tạo tiếng Việt và tiếng Hán.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân loại phát ngôn cầu khiến gián tiếp (PNCKGT) dựa trên khung lý thuyết nào?

Luận án kế thừa lý thuyết hành động ngôn từ gián tiếp của John R. Searle và hệ thống lý luận của Đào Thị Thanh Lan, phân chia PNCKGT trong cả tiếng Việt và tiếng Hán thành hai nhóm lớn:

• PNCKGT quy ước (conventional): Các phát ngôn có dạng thức hỏi, trần thuật, cảm thán đã được quy ước hóa về mặt cấu trúc cú pháp để thực hiện chức năng cầu khiến.
• PNCKGT phi quy ước (nonconventional): Các phát ngôn không có dấu hiệu ngôn hành hay khuôn mẫu cấu trúc cố định, đích ngôn trung cầu khiến phải được suy ý hoàn toàn thông qua việc kết hợp nội dung mệnh đề với ngôn cảnh tình huống và ngôn cảnh văn hóa.

2. Dung lượng dữ liệu ghi âm thực tế được khảo sát trong luận án là bao nhiêu?

Để đảm bảo tính xác thực của dữ liệu hội thoại tự nhiên, tác giả đã thu thập dữ liệu điền dã bằng băng ghi âm trong đời sống thường nhật với tổng thời gian:

• Hội thoại tiếng Việt: khoảng 365 phút.
• Hội thoại tiếng Hán: khoảng 373 phút. Bên cạnh đó, tác giả còn kết hợp với dữ liệu ghi chép quan sát trực tiếp, ngữ liệu trích xuất từ tác phẩm văn học nghệ thuật và ngữ liệu kế thừa từ các công trình nghiên cứu đi trước.

3. Những dạng thức hỏi nào được xác định là biểu hiện cầu khiến gián tiếp quy ước trong tiếng Việt và tiếng Hán?

• Trong tiếng Việt: Bao gồm dạng hỏi đồng hướng (Hay / Hay là + P?, P + chứ?, P + có được không / được không?) và dạng hỏi ngược hướng (Ai + P?, Sao / tại sao + P?, P + làm gì? / V + gì?, P + ư?).
• Trong tiếng Hán: Bao gồm các dạng câu hỏi với trợ từ ngữ khí/tiểu từ tình thái (“……好吗？”, “要不……？”, “……行不行？”, “可以……吗？”) và dạng hỏi lựa chọn/ngược hướng (“V 不 V”, “能不能……?”).

4. Tại sao việc nắm vững PNCKGT lại có vai trò quan trọng trong giao tiếp xuyên văn hóa Việt – Trung?

Mặc dù cùng thuộc vùng văn hóa Đông Á, chuẩn mực xã hội, thói quen tư duy và cách thức sử dụng phương tiện ngôn ngữ biểu đạt tính lịch sự giữa người Việt và người Hán vẫn có những nét dị biệt. Việc nắm vững quy luật ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng của PNCKGT giúp người giao tiếp hiểu đúng đích ngôn trung hàm ẩn, tránh hiện tượng chuyển di tiêu cực về ngữ dụng, ngăn ngừa nguy cơ hiểu nhầm hoặc thất bại trong giao tiếp liên văn hóa.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Huang Xiao Long là công trình nghiên cứu chuyên khảo thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu, khảo sát một cách có hệ thống phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và đối chiếu với tiếng Hán. Thông qua việc vận dụng lý thuyết hành động ngôn từ, ngữ dụng học và phân tích ngôn cảnh trên nguồn ngữ liệu thực tế kết hợp giữa hội thoại tự nhiên và văn học, luận án đã làm sáng tỏ đặc trưng cấu trúc cú pháp, ngữ nghĩa và cơ chế suy ý lực ngôn trung ở cả hai nhóm quy ước và phi quy ước. Kết quả nghiên cứu chỉ ra những nét tương đồng và dị biệt mang tính quy luật giữa hai ngôn ngữ, lý giải nguyên nhân từ góc độ văn hóa và tư duy diễn ngôn. Công trình mang lại giá trị thiết thực cho công tác nghiên cứu lý luận ngữ dụng đối chiếu, hoạt động giảng dạy ngoại ngữ tiếng Việt/tiếng Hán và nâng cao hiệu quả giao tiếp liên văn hóa Việt – Trung.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết liên quan đến đề tài Chương này trình bày tình hình nghiên cứu về cầu khiến và cầu khiến gián tiếp từ các góc độ nghiên cứu ở phương tây, Việt Nam và Trung Quốc. Đồng thời, trình bày những cơ sở lý thuyết có liên quan, để triển khai nội dung của luận án. Khảo sát phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Việt Chương này miêu tả, phân tích đặc điểm các kiểu PNCKGT có quy ước và phi quy ước trong tiếng Việt.

Khảo sát phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Hán 9 Miêu tả, phân tích đặc điểm các kiểu PNCKGT có quy ước và phi quy ước trong tiếng Hán. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt với tiếng Hán Chương này đối chiếu PNCKGT trong tiếng Việt với tiếng Hán ở mặt cấu trúc ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng. Chẳng hạn: đối chiếu các dạng thức của PNCKGT trong tiếng Việt với tiếng Hán, đối chiếu ý nghĩa và mức cầu khiến của PNCKGT trong tiếng Việt với tiếng Hán, lực ngôn trung trong PNCKGT tiếng Việt với tiếng Hán, phân tích một số nhân tố tạo ra những điểm khác nhau của PNCKGT trong tiếng Việt và tiếng Hán. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI Chương này tổng quan các nghiên cứu ở phương Tây, Việt Nam và Trung Quốc từ các góc độ khác nhau.

Đồng thời, luận án sẽ giới thiệu một số cơ sở lý thuyết như: lý thuyết hành động ngôn từ, hành động cầu khiến trực tiếp / gián tiếp, lịch sự, thể diện, văn hoá và giao tiếp liên văn hoá, lý thuyết hội thoại, vấn đề cơ bản về đối chiếu ngôn ngữ.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1 Tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp ở phương Tây Cầu khiến là một hiện tượng ngôn ngữ phổ biến trong các ngôn ngữ, cũng thu hút được nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu ngôn ngữ học. Ở thập kỷ 50 của thế kỷ XX, lý thuyết hành động ngôn từ lần đầu tiên được nêu ra bởi Austin. Dưới góc nhìn này, một số nghiên cứu về cầu khiến gián tiếp được các học giả phương Tây triển khai: Nếu cần bước sâu phân biệt kiểu loại của HĐCK, thì dựa trên phương pháp phân biệt hành động ngôn từ trực tiếp và gián tiếp trong công trình nghiên cứu của Searle (1975, 1979), HĐCK nên được chia thành cầu khiến trực tiếp (hiển ngôn) và cầu khiến gián tiếp (hàm ngôn). Tác giả cho rằng, cầu khiến gián tiếp là “hành động ngôn từ gián tiếp, chính là thông qua thực thi một hành động ngôn trung khác, để thực hiện một hành động ngôn trung nào đó một cách gián tiếp” [Trích từ 赵微 (Triệu Vi), 2005, tr.

Trong quá trình lý giải ý nghĩa cầu khiến trong PNCKGT, quá trình thao tác suy ý là không thể thiếu được. Điều này yêu cầu người nghe phải biết đến bối cảnh văn hóa trong cuộc giao tiếp và các thông tin khác ngoài ngôn ngữ, mới nắm bắt được ý muốn của người nói. Searle (1975) chỉ ra, lịch sự là động cơ thứ nhất thúc đẩy người nói lựa chọn sử dụng chiến lược gián tiếp để biểu hiện ý muốn của mình. Và “phát ngôn phải theo quán lệ” cũng là một nguyên nhân chính làm cho người nói chọn dùng phương thức gián tiếp để biểu hiện ý muốn cầu khiến.11] Có thế nói, những quan điểm của các học giả phương Tây có ảnh hưởng to lớn 11 đến việc nghiên cứu HĐCKGT.

Khi nghiên cứu về hành động / PNCKGT, đa số học giả Việt Nam và Trung Quốc lấy những lý thuyết liên quan của phương Tây làm cơ sở, để nghiên cứu các hiện tượng ngôn ngữ trong tiếng Việt và tiếng Hán. Luận án xin trình bày những nội dung này trong phần tiếp theo.2 Tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp ở Việt Nam Trong tiếng Việt, HĐCK được giới nghiên cứu Việt ngữ gọi bằng nhiều thuật ngữ khác nhau như: cầu khiến / khuyến lệnh / điều khiển…[Trích từ Vũ Lan Hương, 2018, tr.41], luận án này xin dùng thuật ngữ cầu khiến. Trong những nghiên cứu ở Việt Nam, PNCKGT chủ yếu được nghiên cứu ở bình diện ngữ dụng học. Trong giáo trình <Một số vấn đề ngữ pháp – ngữ nghĩa của lời (Trường hợp lời cầu khiến tiếng Việt)> (2012)[20], Đào Thanh Lan cho rằng, PNCKGT nên được phân loại theo hình thức câu như: phát ngôn hỏi – cầu khiến, phát ngôn trần thuật – cầu khiến, phát ngôn cảm thán – cầu khiến.

PNCKGT lại có các kiểu biểu thức hỏi – cầu khiến đồng hướng và ngược hướng. Phát ngôn hỏi – cầu khiến đồng hướng nhằm mục đích cầu khiến hành động nêu trong lời, có dạng thức: Hay + P?); P+ chứ?; P + có được không / được không?.Còn cầu khiến ngược hướng nhằm mục đích cầu khiến ngăn cấm hành động đã nêu trong lời, hoặc yêu cầu thực hiện hành động ngược lại những hành động đã nêu trong lời hỏi [Trích từ Đào Thanh Lan, 2012, tr.207], bao gồm những dạng thức như: Ai + P?; Sao / tại sao/ + P?; P + làm gì? / V+ gì?. Kiểu trần thuật – cầu khiến có dạng thức D1/ D3 + mong / muốn + V(p). Về phát ngôn cảm thán – cầu khiến, thì luôn chứa các từ cảm thán, hoặc từ ngữ có giá trị biểu cảm, đánh giá, mô hình tiêu biểu là: D1 / D3 + Vt + Tck.

[Đào Thanh Lan, 2012, tr.214 - 215] Trong luận án (2019) của Lê Thị Tố Uyên[28], tác giả áp dụng lý luận của Đào Thanh Lan, cho rằng lời cầu khiến, lời trần thuật, lời hỏi đều có vai trò thể hiện cầu khiến như: ra lệnh, cấm đoán, đề nghị, dặn, xin/xin phép, cầu …So với cầu khiến nguyên cấp và bán tường minh, HĐCK với biểu thức gián tiếp được trẻ em sử dụng nhiều hơn. So sánh với biểu thức hỏi – cầu khiến, thì biểu thức trần thuật – cầu khiến được sử dụng nhiều hơn. Trong khi đó, hành động đề nghị gián tiếp là tiểu 12 loại được trẻ em sử dụng nhiều nhất, đó là phát ngôn mách nhằm mục đích tạo động cơ để thúc đẩy người nghe thực hiện hành động theo ý mình. Theo tác giả, lực ngôn trung và vị thế giao tiếp của người tham thoại là những nhân tố liên quan đến việc lựa chọn biểu thức cầu khiến.

Còn về việc tiếp nhận HĐCK, các trẻ bình thường, thiểu năng ngôn ngữ, khiếm thính đều có khả năng tiếp nhận được PNCKTT, cũng suy ý được nội dung của PNCKGT. Vũ Thị Thanh Hương phân tích tính gián tiếp và lịch sự trong PNCK tiếng Việt[13]. Tác giả cho thấy, khi phân loại PNCKGT nên dựa vào hai tiêu chí: 1) Sự khác biệt về mặt hệ hình hay là mức trực tiếp / gián tiếp. 2) Sự khác biệt về mặt cú đoạn hay là sự vắng mặt / có mặt của các thành phần bổ trợ.

PNCKGT trong tiếng Việt nên được phân thành hai loại lớn: 1) Gián tiếp bậc một – HĐCK không được biểu hiện trực tiếp bằng mệnh đề chính ở kiến trúc mệnh đề mà được suy ra gián tiếp nhờ tính quy ước của phương tiện biểu hiện. Các phương tiện quy ước được dùng để đánh dấu hành động gián tiếp luôn là nêu ra ý muốn (Mẹ muốn con dọn nhà.), hoặc là những phát ngôn hỏi dò về khả năng thực hiện (Con dọn nhà hộ mẹ được không?), phát ngôn hỏi về lý do (Sao con không dọn nhà hộ mẹ đi?), hay điều kiện chuẩn bị (Chị còn tiền đây không?). 2) Gián tiếp bậc hai – HĐCK không được biểu hiện trực tiếp bằng mệnh đề chính ở kiến trúc mệnh lệnh hoặc được suy ra nhờ tính quy ước của các phương tiện biểu hiện mà được suy ra gián tiếp từ sự liên tưởng quy chiếu giữa sự vật, đặc trưng hay hành động được nói đến với ý định cầu khiến nhờ sự gợi ý của tình huống giao tiếp (Tôi hết mất tiền rồi! Ở đây nóng quá!) [Vũ Thị Thanh Hương, 1999, Tạp chí Ngôn ngữ (1), tr.] Bùi Mạnh Hùng (1999) [9] khẳng định rằng cảnh báo cũng là một tiểu loại thuộc nhóm HĐCK, nhằm mục đích ngăn chặn tiếp ngôn tránh khỏi những sự tình có thiệt hại. Trong tiếng Việt, cách thể hiện cảnh báo có hai cách: + Hàm ẩn.

Đoạn đường này dốc và khúc khuỷu. Tác giả quy nạp các đặc điểm của cảnh báo hàm ẩn (gián tiếp) trong tiếng Việt là: + Biểu thị một sự tình tiêu cực hoặc dẫn đến hậu quả xấu theo sự đánh giá thông thường. + Người nhận phát ngôn có can dự đến sự tình đó và có thể phải chịu hậu quả xấu nhưng 13 không nhận thức được khả năng xảy ra hậu quả đó. + Hậu quả đó có thể được loại bỏ hoặc hạn chế người nhận có hành động thích hợp.33] Nguyễn Văn Độ trong bài “Lời thỉnh cầu “Bóng gió” trong tiếng Anh và tiếng Việt” [3], khẳng định rằng: Thỉnh cầu “bóng gió” thuộc nhóm hành động gián tiếp không có quy ước mà nhằm mục đích thỉnh cầu, lời thỉnh cầu “bóng gió” cũng là một loại PNCKGT.

Ông phân loại lời thỉnh cầu “bóng gió” dựa theo lực ngôn trung (illocutionary force)và nội dung mệnh đề, phân chia độ mờ trong lực ngôn trung thành 3 loại: + Tìm hiểu sự cam kết của người nghe như: Bà có bằng lòng thì em mới dám hỏi. + Tìm hiểu tính khả thi: Nhà anh có gạo không? + Đưa nguyên do: Hôm qua mình vừa đến cửa hàng thì họ đóng cửa nên không mua được cuốn sách thầy yêu cầu mua. Cậu cho mình mượn cuốn của cậu tối nay thôi được không? Và tác giả xếp độ mờ như trên từ “tương đối tỏ” đến “hoàn toàn mờ” theo trật tự: loại tìm hiểu sự cam kết của người nghe＞loại tìm hiểu tính khả thi＞loại đưa nguyên do. Dương Tuyết Hạnh (2006) [7]nghiên cứu hiện tượng “hành vi chủ hướng hàm ẩn trong tham thoại”.

Trong những ngữ cảnh đặc thù, một số hành động dẫn nhập từ người nói được thể hiện bằng nhiều tiểu nhóm hành động như miêu tả, thông báo, đánh giá… có nghĩa hàm ẩn tương đương như nhờ vả, đề nghị, ra lệnh… [Dương Tuyết Hạnh, 2006, Tạp chí Ngôn ngữ (6), tr. Những phát ngôn thể hiện hành động chủ hướng hàm ẩn trong tham thoại thực ra là PNCK với cách gián tiếp, có thể là hình thức trần thuật, cảm thán, hoặc là nghi vấn, nhằm mục đích gợi ý người nghe thực hiện hành động nào đó theo người nói. Yêu cầu người nghe kết hợp bối cảnh văn hóa cộng đồng và phép lịch sự, để suy ý đích ngôn trung của lời. Chẳng hạn: SP1: Mẹ ơi.

(Thỉnh cầu SP2 mở cửa cho) SP2: Mày sang chuồng lợn nhà bác Thạo mà ngủ./ SP1: Bản viết tay hơi khó xem.