NGHIÊN CỨU PHÁT NGÔN CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TRONG TIẾNG VIỆT VÀ ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG HÁN

Luận án nghiên cứu chuyên sâu về phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt, đối chiếu với tiếng Hán. Phân tích cấu trúc, ý nghĩa và cách sử dụng.

• Tác giả: Huang Xiao Long
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Phương Thùy
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu
• Đề tài: Nghiên Cứu Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Trong Tiếng Việt Và Đối Chiếu Với Tiếng Hán
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ của luận án
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu và tư liệu nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp và ý nghĩa của luận án
• 0.6. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp ở phương Tây
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp ở Việt Nam
• 1.1.3. Tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp ở Trung Quốc
• 1.2. Cơ sở lý thuyết của đề tài
• 1.2.1. Lý thuyết hành động ngôn từ
• 1.2.2. Lý luận về hành động ngôn từ gián tiếp
• 1.2.3. Cầu khiến và phát ngôn cầu khiến
• 1.2.4. Những lý thuyết liên quan đến hành động cầu khiến gián tiếp
• 1.2.5. Một số vấn đề cơ bản về đối chiếu ngôn ngữ
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT PHÁT NGÔN CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TIẾNG VIỆT
• 2.1. Hình thức của phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Việt
• 2.2. Ý nghĩa và mức độ cầu khiến của các loại hành động cầu khiến gián tiếp
• 2.3. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước trong tiếng Việt
• 2.3.1. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức hỏi
• 2.3.2. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức trần thuật
• 2.3.3. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức cảm thán
• 2.4. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước trong tiếng Việt
• 2.4.1. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức hỏi
• 2.4.2. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức cảm thán
• 2.4.3. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước có cả hình thức hỏi, trần thuật và cảm thán
• 3. CHƯƠNG 3: KHẢO SÁT PHÁT NGÔN CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TIẾNG HÁN
• 3.1. Hình thức của phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Hán
• 3.2. Ý nghĩa và mức độ cầu khiến của các loại hành động cầu khiến gián tiếp
• 3.3. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước trong tiếng Hán
• 3.3.1. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức hỏi
• 3.3.2. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức trần thuật
• 3.3.3. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức cảm thán
• 3.4. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước trong tiếng Hán
• 3.4.1. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức hỏi
• 3.4.2. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức cảm thán
• 3.4.3. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước có cả hình thức hỏi, trần thuật và cảm thán
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỐI CHIẾU PHÁT NGÔN CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TRONG TIẾNG VIỆT VỚI TIẾNG HÁN
• 4.1. Đối chiếu tình huống sử dụng thực tế về phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước và phi quy ước trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.2. Đối chiếu ý nghĩa và mức độ cầu khiến của phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.3. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp nhóm quy ước của tiếng Việt với sự tương đương trong tiếng Hán
• 4.3.1. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức hỏi trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.3.2. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức trần thuật trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.3.3. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức cảm thán trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.4. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.4.1. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức hỏi trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.4.2. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức cảm thán với chức năng cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt với tiếng Hán
• 4.4.3. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến phi quy ước có cả hình thức hỏi, trần thuật và cảm thán trong tiếng Việt với tiếng Hán
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC NGUỒN TƯ LIỆU TRÍCH DẪN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Tiếng Việt

Nghiên cứu về phát ngôn cầu khiến gián tiếp (PNCKGT) trong tiếng Việt đang ngày càng thu hút sự quan tâm của giới ngôn ngữ học. Khác với phát ngôn cầu khiến trực tiếp, PNCKGT ẩn chứa nhiều sắc thái và hàm ý, đòi hỏi người nghe phải có khả năng phân tích diễn ngôn và hiểu rõ văn hóa giao tiếp. Việc sử dụng PNCKGT thành thạo được xem là một nghệ thuật, giúp đạt được mục đích giao tiếp một cách hiệu quả và tính lịch sự. Ngược lại, sử dụng không khéo léo có thể gây hiểu lầm hoặc mâu thuẫn. Nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Hán về PNCKGT là cần thiết để tránh những lỗi sai và nâng cao hiệu quả giao tiếp xuyên văn hóa.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Ở Việt Nam

Các nghiên cứu về phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt chủ yếu tập trung ở bình diện ngữ dụng học. Các nhà nghiên cứu Việt ngữ sử dụng nhiều thuật ngữ khác nhau như cầu khiến, khuyến lệnh, điều khiển để chỉ HĐCK. Trong giáo trình <Một số vấn đề ngữ pháp – ngữ nghĩa của lời (Trường hợp lời cầu khiến tiếng Việt)>, Đào Thanh Lan (2012) phân loại PNCKGT theo hình thức câu như phát ngôn hỏi – cầu khiến, phát ngôn trần thuật – cầu khiến, phát ngôn cảm thán – cầu khiến. Nghiên cứu này đặt nền móng cho việc khám phá sự đa dạng và phức tạp của PNCKGT trong tiếng Việt.

1.2. Vai Trò Của Ngữ Dụng Học Trong Nghiên Cứu Cầu Khiến Gián Tiếp

Ngữ dụng học đóng vai trò quan trọng trong việc giải mã ý nghĩa thực sự của phát ngôn cầu khiến gián tiếp. Việc hiểu rõ ngữ cảnh giao tiếp, quan hệ giữa người nói và người nghe, và các yếu tố văn hóa giao tiếp là chìa khóa để giải mã thông điệp ẩn sau những lời nói tưởng chừng như vô thưởng vô phạt. Ngữ dụng học giúp ta hiểu rằng, đôi khi một câu hỏi không đơn thuần là một câu hỏi, mà còn là một yêu cầu được diễn đạt một cách gián tiếp.

II. Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Tiếng Hán Tổng Quan Nghiên Cứu

Tương tự như tiếng Việt, phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Hán là một lĩnh vực nghiên cứu phong phú và đa dạng. Các học giả Trung Quốc cũng dựa trên nền tảng lý thuyết của lý thuyết hành vi ngôn ngữ và ngữ dụng học để phân tích các chiến lược giao tiếp và mức độ gián tiếp được sử dụng trong tiếng Hán. Sự khác biệt về văn hóa giao tiếp giữa tiếng Việt và tiếng Hán tạo ra những sắc thái riêng trong việc sử dụng và giải mã PNCKGT, đòi hỏi sự nghiên cứu sâu sắc và so sánh ngôn ngữ kỹ lưỡng.

2.1. Ảnh Hưởng Của Lý Thuyết Hành Vi Ngôn Ngữ Đến Nghiên Cứu Tiếng Hán

Lý thuyết hành vi ngôn ngữ của John Searle và J.L. Austin có ảnh hưởng sâu sắc đến việc nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Hán. Các học giả Trung Quốc đã vận dụng các khái niệm như hành động ngôn trung, lực ngôn trung, và điều kiện thành công để phân tích và giải thích các hiện tượng PNCKGT trong tiếng Hán. Lý thuyết này cung cấp một khung lý thuyết vững chắc để hiểu rõ bản chất và chức năng của PNCKGT trong giao tiếp.

2.2. So Sánh Phong Cách Giao Tiếp Gián Tiếp Trong Văn Hóa Trung Quốc

Văn hóa Trung Quốc đề cao sự tinh tế và tế nhị trong giao tiếp. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp được sử dụng rộng rãi để tránh gây mất mặt cho người khác và duy trì hòa khí trong các mối quan hệ. Mức độ gián tiếp trong tiếng Hán có thể rất cao, đòi hỏi người nghe phải có khả năng suy luận và nắm bắt thông tin một cách nhạy bén. Nghiên cứu về phong cách giao tiếp gián tiếp trong văn hóa Trung Quốc giúp ta hiểu rõ hơn về cách thức PNCKGT được sử dụng và giải mã trong tiếng Hán.

III. Phương Pháp Phân Tích Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Hướng Tiếp Cận

Để nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp một cách hiệu quả, cần áp dụng một phương pháp tiếp cận toàn diện, kết hợp giữa phân tích diễn ngôn, ngữ dụng học, và ngôn ngữ học đối chiếu. Việc thu thập dữ liệu từ cả các tác phẩm văn học và các cuộc hội thoại tự nhiên là cần thiết để có được một bức tranh đầy đủ về cách thức PNCKGT được sử dụng trong thực tế. Nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng có thể được sử dụng để phân tích dữ liệu và đưa ra những kết luận có giá trị.

3.1. Thu Thập Dữ Liệu Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Tiếng Việt và Tiếng Hán

Dữ liệu nghiên cứu cần được thu thập từ cả các tác phẩm văn học (tiểu cú, cú thức) và các cuộc hội thoại tự nhiên. Việc sử dụng các phương pháp như ghi âm, ghi chép, và quan sát giúp thu thập được những ví dụ thực tế về phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và tiếng Hán. Số lượng và chất lượng của dữ liệu đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả nghiên cứu.

3.2. Phân Tích Ngữ Cảnh Giao Tiếp và Ý Tại Ngôn Ngoại

Việc phân tích ngữ cảnh giao tiếp là vô cùng quan trọng để giải mã ý tại ngôn ngoại của phát ngôn cầu khiến gián tiếp. Các yếu tố như quan hệ giữa người nói và người nghe, mục đích giao tiếp, và các quy tắc văn hóa giao tiếp đều ảnh hưởng đến cách thức PNCKGT được hiểu và phản hồi. Việc bỏ qua ngữ cảnh có thể dẫn đến những hiểu lầm và sai sót trong phân tích.

3.3. Ứng Dụng Phương Pháp Đối Chiếu Ngôn Ngữ Việt Hán

Phương pháp đối chiếu ngôn ngữ đóng vai trò then chốt để làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức diễn đạt phát ngôn cầu khiến gián tiếp giữa tiếng Việt và tiếng Hán. Từ đó, có thể rút ra những kết luận giá trị về ảnh hưởng của văn hóa giao tiếp đến cấu trúc và chức năng của hành vi ngôn ngữ.

IV. Đối Chiếu Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Tiếng Việt vs Tiếng Hán

Sự khác biệt về văn hóa giao tiếp giữa Việt Nam và Trung Quốc ảnh hưởng đến cách sử dụng và giải mã phát ngôn cầu khiến gián tiếp. Trong khi tiếng Việt có xu hướng sử dụng PNCKGT một cách trực tiếp và rõ ràng hơn, tiếng Hán lại có xu hướng sử dụng PNCKGT một cách gián tiếp và tinh tế hơn. Nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu giúp ta hiểu rõ những sắc thái khác biệt này và tránh những sai sót trong giao tiếp xuyên văn hóa. Các công trình của Paul Grice cũng rất đáng lưu ý.

4.1. Sự Tương Đồng và Khác Biệt Về Mức Độ Gián Tiếp

So sánh mức độ gián tiếp trong phát ngôn cầu khiến giữa tiếng Việt và tiếng Hán cho thấy sự khác biệt rõ rệt. Tiếng Hán thường sử dụng các cấu trúc câu phức tạp và biện pháp tu từ để diễn đạt PNCKGT một cách vòng vo hơn so với tiếng Việt. Điều này phản ánh sự khác biệt trong văn hóa giao tiếp và cách thức thể hiện tính lịch sự trong hai ngôn ngữ.

4.2. Ảnh Hưởng Của Văn Hóa Giao Tiếp Đến Chiến Lược Giao Tiếp

Văn hóa giao tiếp đóng vai trò quan trọng trong việc định hình chiến lược giao tiếp khi sử dụng phát ngôn cầu khiến gián tiếp. Người Việt Nam có xu hướng trực tiếp hơn trong việc thể hiện ý muốn, trong khi người Trung Quốc có xu hướng sử dụng các chiến lược gián tiếp để tránh gây mất lòng và duy trì hòa khí. Hiểu rõ những khác biệt này giúp ta giao tiếp hiệu quả hơn trong môi trường đa văn hóa.

4.3. Các Hình Thức Biểu Đạt Tương Đương và Khác Biệt

Nghiên cứu phân tích diễn ngôn tập trung vào việc đối chiếu các hình thức biểu đạt tương đương của phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và tiếng Hán chỉ ra rằng, dù cùng mang chức năng cầu khiến, cấu trúc câu và cách diễn đạt có thể rất khác nhau. Việc nắm vững các hình thức tương đương này giúp người học tiếng Việt hoặc tiếng Hán có thể sử dụng PNCKGT một cách tự nhiên và hiệu quả.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Phát Ngôn Cầu Khiến Vào Giảng Dạy Ngôn Ngữ

Nghiên cứu về phát ngôn cầu khiến gián tiếp có ý nghĩa quan trọng trong việc giảng dạy tiếng Việt cho người Hán và tiếng Hán cho người Việt. Việc hiểu rõ những khác biệt về văn hóa giao tiếp và ngôn ngữ học đối chiếu giúp người học tránh những phân tích lỗi và sử dụng PNCKGT một cách phù hợp. Môn ngữ dụng học nên được đưa vào chương trình giảng dạy ngoại ngữ để trang bị cho người học những kỹ năng giao tiếp cần thiết.

5.1. Dạy Tiếng Việt Cho Người Hán Chú Trọng Ngữ Cảnh và Văn Hóa

Khi dạy tiếng Việt cho người Hán, cần chú trọng đến việc giải thích các ngữ cảnh giao tiếp và văn hóa giao tiếp đặc trưng của Việt Nam. Người học cần hiểu rõ khi nào nên sử dụng phát ngôn cầu khiến gián tiếp và cách thức sử dụng như thế nào để đạt hiệu quả giao tiếp tốt nhất. Việc cung cấp các ví dụ thực tế và bài tập tình huống giúp người học làm quen với các sắc thái khác nhau của PNCKGT trong tiếng Việt.

5.2. Dạy Tiếng Hán Cho Người Việt Nắm Vững Tính Tinh Tế và Lịch Sự

Khi dạy tiếng Hán cho người Việt, cần nhấn mạnh tính tinh tế và lịch sự trong giao tiếp. Người học cần được trang bị kiến thức về các chiến lược giao tiếp gián tiếp và cách thức sử dụng chúng một cách phù hợp. Việc luyện tập các kỹ năng nghe và nói trong các tình huống giao tiếp khác nhau giúp người học tự tin hơn khi sử dụng phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Hán.

5.3. Tích Hợp Ngữ Dụng Học Vào Chương Trình Giảng Dạy Ngoại Ngữ

Việc tích hợp ngữ dụng học vào chương trình giảng dạy ngoại ngữ là cần thiết để trang bị cho người học những kỹ năng giao tiếp cần thiết. Môn học này giúp người học hiểu rõ về cách thức phát ngôn cầu khiến gián tiếp được sử dụng và giải mã trong các ngữ cảnh giao tiếp khác nhau. Việc kết hợp lý thuyết với thực hành giúp người học vận dụng kiến thức một cách hiệu quả và trở thành những người giao tiếp thành công.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu và Hướng Phát Triển

Nghiên cứu về phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và tiếng Hán có ý nghĩa quan trọng về mặt lý thuyết và thực tiễn. Nghiên cứu này giúp ta hiểu rõ hơn về bản chất của hành vi ngôn ngữ, văn hóa giao tiếp, và sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong giảng dạy ngoại ngữ, dịch thuật, và giao tiếp đa văn hóa. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ gián tiếp và các chiến lược giao tiếp được sử dụng trong PNCKGT.

6.1. Tổng Kết Đóng Góp Của Luận Án Ngôn Ngữ Học

Luận án góp phần làm sáng tỏ sự phức tạp của phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và tiếng Hán, đồng thời cung cấp một khung lý thuyết và phương pháp tiếp cận hiệu quả để nghiên cứu lĩnh vực này. Kết quả nghiên cứu có giá trị tham khảo cho các nhà nghiên cứu, giảng viên, và sinh viên ngôn ngữ học.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Giao Thoa Văn Hóa và Ngôn Ngữ

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu về giao thoa văn hóa và ngôn ngữ trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việc khám phá những ảnh hưởng của phương tiện truyền thông và các yếu tố xã hội đến cách thức phát ngôn cầu khiến gián tiếp được sử dụng và giải mã là cần thiết để hiểu rõ hơn về sự thay đổi của ngôn ngữ và văn hóa giao tiếp trong thời đại ngày nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết liên quan đến đề tài Chương này trình bày tình hình nghiên cứu về cầu khiến và cầu khiến gián tiếp từ các góc độ nghiên cứu ở phương tây, Việt Nam và Trung Quốc. Đồng thời, trình bày những cơ sở lý thuyết có liên quan, để triển khai nội dung của luận án. Khảo sát phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Việt Chương này miêu tả, phân tích đặc điểm các kiểu PNCKGT có quy ước và phi quy ước trong tiếng Việt.

Khảo sát phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Hán 9 Miêu tả, phân tích đặc điểm các kiểu PNCKGT có quy ước và phi quy ước trong tiếng Hán. Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt với tiếng Hán Chương này đối chiếu PNCKGT trong tiếng Việt với tiếng Hán ở mặt cấu trúc ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng. Chẳng hạn: đối chiếu các dạng thức của PNCKGT trong tiếng Việt với tiếng Hán, đối chiếu ý nghĩa và mức cầu khiến của PNCKGT trong tiếng Việt với tiếng Hán, lực ngôn trung trong PNCKGT tiếng Việt với tiếng Hán, phân tích một số nhân tố tạo ra những điểm khác nhau của PNCKGT trong tiếng Việt và tiếng Hán. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI Chương này tổng quan các nghiên cứu ở phương Tây, Việt Nam và Trung Quốc từ các góc độ khác nhau.

Đồng thời, luận án sẽ giới thiệu một số cơ sở lý thuyết như: lý thuyết hành động ngôn từ, hành động cầu khiến trực tiếp / gián tiếp, lịch sự, thể diện, văn hoá và giao tiếp liên văn hoá, lý thuyết hội thoại, vấn đề cơ bản về đối chiếu ngôn ngữ.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1 Tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp ở phương Tây Cầu khiến là một hiện tượng ngôn ngữ phổ biến trong các ngôn ngữ, cũng thu hút được nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu ngôn ngữ học. Ở thập kỷ 50 của thế kỷ XX, lý thuyết hành động ngôn từ lần đầu tiên được nêu ra bởi Austin. Dưới góc nhìn này, một số nghiên cứu về cầu khiến gián tiếp được các học giả phương Tây triển khai: Nếu cần bước sâu phân biệt kiểu loại của HĐCK, thì dựa trên phương pháp phân biệt hành động ngôn từ trực tiếp và gián tiếp trong công trình nghiên cứu của Searle (1975, 1979), HĐCK nên được chia thành cầu khiến trực tiếp (hiển ngôn) và cầu khiến gián tiếp (hàm ngôn). Tác giả cho rằng, cầu khiến gián tiếp là “hành động ngôn từ gián tiếp, chính là thông qua thực thi một hành động ngôn trung khác, để thực hiện một hành động ngôn trung nào đó một cách gián tiếp” [Trích từ 赵微 (Triệu Vi), 2005, tr.

Trong quá trình lý giải ý nghĩa cầu khiến trong PNCKGT, quá trình thao tác suy ý là không thể thiếu được. Điều này yêu cầu người nghe phải biết đến bối cảnh văn hóa trong cuộc giao tiếp và các thông tin khác ngoài ngôn ngữ, mới nắm bắt được ý muốn của người nói. Searle (1975) chỉ ra, lịch sự là động cơ thứ nhất thúc đẩy người nói lựa chọn sử dụng chiến lược gián tiếp để biểu hiện ý muốn của mình. Và “phát ngôn phải theo quán lệ” cũng là một nguyên nhân chính làm cho người nói chọn dùng phương thức gián tiếp để biểu hiện ý muốn cầu khiến.11] Có thế nói, những quan điểm của các học giả phương Tây có ảnh hưởng to lớn 11 đến việc nghiên cứu HĐCKGT.

Khi nghiên cứu về hành động / PNCKGT, đa số học giả Việt Nam và Trung Quốc lấy những lý thuyết liên quan của phương Tây làm cơ sở, để nghiên cứu các hiện tượng ngôn ngữ trong tiếng Việt và tiếng Hán. Luận án xin trình bày những nội dung này trong phần tiếp theo.2 Tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp ở Việt Nam Trong tiếng Việt, HĐCK được giới nghiên cứu Việt ngữ gọi bằng nhiều thuật ngữ khác nhau như: cầu khiến / khuyến lệnh / điều khiển…[Trích từ Vũ Lan Hương, 2018, tr.41], luận án này xin dùng thuật ngữ cầu khiến. Trong những nghiên cứu ở Việt Nam, PNCKGT chủ yếu được nghiên cứu ở bình diện ngữ dụng học. Trong giáo trình <Một số vấn đề ngữ pháp – ngữ nghĩa của lời (Trường hợp lời cầu khiến tiếng Việt)> (2012)[20], Đào Thanh Lan cho rằng, PNCKGT nên được phân loại theo hình thức câu như: phát ngôn hỏi – cầu khiến, phát ngôn trần thuật – cầu khiến, phát ngôn cảm thán – cầu khiến.

PNCKGT lại có các kiểu biểu thức hỏi – cầu khiến đồng hướng và ngược hướng. Phát ngôn hỏi – cầu khiến đồng hướng nhằm mục đích cầu khiến hành động nêu trong lời, có dạng thức: Hay + P?); P+ chứ?; P + có được không / được không?.Còn cầu khiến ngược hướng nhằm mục đích cầu khiến ngăn cấm hành động đã nêu trong lời, hoặc yêu cầu thực hiện hành động ngược lại những hành động đã nêu trong lời hỏi [Trích từ Đào Thanh Lan, 2012, tr.207], bao gồm những dạng thức như: Ai + P?; Sao / tại sao/ + P?; P + làm gì? / V+ gì?. Kiểu trần thuật – cầu khiến có dạng thức D1/ D3 + mong / muốn + V(p). Về phát ngôn cảm thán – cầu khiến, thì luôn chứa các từ cảm thán, hoặc từ ngữ có giá trị biểu cảm, đánh giá, mô hình tiêu biểu là: D1 / D3 + Vt + Tck.

[Đào Thanh Lan, 2012, tr.214 - 215] Trong luận án (2019) của Lê Thị Tố Uyên[28], tác giả áp dụng lý luận của Đào Thanh Lan, cho rằng lời cầu khiến, lời trần thuật, lời hỏi đều có vai trò thể hiện cầu khiến như: ra lệnh, cấm đoán, đề nghị, dặn, xin/xin phép, cầu …So với cầu khiến nguyên cấp và bán tường minh, HĐCK với biểu thức gián tiếp được trẻ em sử dụng nhiều hơn. So sánh với biểu thức hỏi – cầu khiến, thì biểu thức trần thuật – cầu khiến được sử dụng nhiều hơn. Trong khi đó, hành động đề nghị gián tiếp là tiểu 12 loại được trẻ em sử dụng nhiều nhất, đó là phát ngôn mách nhằm mục đích tạo động cơ để thúc đẩy người nghe thực hiện hành động theo ý mình. Theo tác giả, lực ngôn trung và vị thế giao tiếp của người tham thoại là những nhân tố liên quan đến việc lựa chọn biểu thức cầu khiến.

Còn về việc tiếp nhận HĐCK, các trẻ bình thường, thiểu năng ngôn ngữ, khiếm thính đều có khả năng tiếp nhận được PNCKTT, cũng suy ý được nội dung của PNCKGT. Vũ Thị Thanh Hương phân tích tính gián tiếp và lịch sự trong PNCK tiếng Việt[13]. Tác giả cho thấy, khi phân loại PNCKGT nên dựa vào hai tiêu chí: 1) Sự khác biệt về mặt hệ hình hay là mức trực tiếp / gián tiếp. 2) Sự khác biệt về mặt cú đoạn hay là sự vắng mặt / có mặt của các thành phần bổ trợ.

PNCKGT trong tiếng Việt nên được phân thành hai loại lớn: 1) Gián tiếp bậc một – HĐCK không được biểu hiện trực tiếp bằng mệnh đề chính ở kiến trúc mệnh đề mà được suy ra gián tiếp nhờ tính quy ước của phương tiện biểu hiện. Các phương tiện quy ước được dùng để đánh dấu hành động gián tiếp luôn là nêu ra ý muốn (Mẹ muốn con dọn nhà.), hoặc là những phát ngôn hỏi dò về khả năng thực hiện (Con dọn nhà hộ mẹ được không?), phát ngôn hỏi về lý do (Sao con không dọn nhà hộ mẹ đi?), hay điều kiện chuẩn bị (Chị còn tiền đây không?). 2) Gián tiếp bậc hai – HĐCK không được biểu hiện trực tiếp bằng mệnh đề chính ở kiến trúc mệnh lệnh hoặc được suy ra nhờ tính quy ước của các phương tiện biểu hiện mà được suy ra gián tiếp từ sự liên tưởng quy chiếu giữa sự vật, đặc trưng hay hành động được nói đến với ý định cầu khiến nhờ sự gợi ý của tình huống giao tiếp (Tôi hết mất tiền rồi! Ở đây nóng quá!) [Vũ Thị Thanh Hương, 1999, Tạp chí Ngôn ngữ (1), tr.] Bùi Mạnh Hùng (1999) [9] khẳng định rằng cảnh báo cũng là một tiểu loại thuộc nhóm HĐCK, nhằm mục đích ngăn chặn tiếp ngôn tránh khỏi những sự tình có thiệt hại. Trong tiếng Việt, cách thể hiện cảnh báo có hai cách: + Hàm ẩn.

Đoạn đường này dốc và khúc khuỷu. Tác giả quy nạp các đặc điểm của cảnh báo hàm ẩn (gián tiếp) trong tiếng Việt là: + Biểu thị một sự tình tiêu cực hoặc dẫn đến hậu quả xấu theo sự đánh giá thông thường. + Người nhận phát ngôn có can dự đến sự tình đó và có thể phải chịu hậu quả xấu nhưng 13 không nhận thức được khả năng xảy ra hậu quả đó. + Hậu quả đó có thể được loại bỏ hoặc hạn chế người nhận có hành động thích hợp.33] Nguyễn Văn Độ trong bài “Lời thỉnh cầu “Bóng gió” trong tiếng Anh và tiếng Việt” [3], khẳng định rằng: Thỉnh cầu “bóng gió” thuộc nhóm hành động gián tiếp không có quy ước mà nhằm mục đích thỉnh cầu, lời thỉnh cầu “bóng gió” cũng là một loại PNCKGT.

Ông phân loại lời thỉnh cầu “bóng gió” dựa theo lực ngôn trung (illocutionary force)và nội dung mệnh đề, phân chia độ mờ trong lực ngôn trung thành 3 loại: + Tìm hiểu sự cam kết của người nghe như: Bà có bằng lòng thì em mới dám hỏi. + Tìm hiểu tính khả thi: Nhà anh có gạo không? + Đưa nguyên do: Hôm qua mình vừa đến cửa hàng thì họ đóng cửa nên không mua được cuốn sách thầy yêu cầu mua. Cậu cho mình mượn cuốn của cậu tối nay thôi được không? Và tác giả xếp độ mờ như trên từ “tương đối tỏ” đến “hoàn toàn mờ” theo trật tự: loại tìm hiểu sự cam kết của người nghe＞loại tìm hiểu tính khả thi＞loại đưa nguyên do. Dương Tuyết Hạnh (2006) [7]nghiên cứu hiện tượng “hành vi chủ hướng hàm ẩn trong tham thoại”.

Trong những ngữ cảnh đặc thù, một số hành động dẫn nhập từ người nói được thể hiện bằng nhiều tiểu nhóm hành động như miêu tả, thông báo, đánh giá… có nghĩa hàm ẩn tương đương như nhờ vả, đề nghị, ra lệnh… [Dương Tuyết Hạnh, 2006, Tạp chí Ngôn ngữ (6), tr. Những phát ngôn thể hiện hành động chủ hướng hàm ẩn trong tham thoại thực ra là PNCK với cách gián tiếp, có thể là hình thức trần thuật, cảm thán, hoặc là nghi vấn, nhằm mục đích gợi ý người nghe thực hiện hành động nào đó theo người nói. Yêu cầu người nghe kết hợp bối cảnh văn hóa cộng đồng và phép lịch sự, để suy ý đích ngôn trung của lời. Chẳng hạn: SP1: Mẹ ơi.

(Thỉnh cầu SP2 mở cửa cho) SP2: Mày sang chuồng lợn nhà bác Thạo mà ngủ./ SP1: Bản viết tay hơi khó xem.