Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phân bố và tình trạng quần thể loài gà so ngực vàng arborophila chloropus bằng phương pháp âm sinh học tại vườn quốc gia cát tiên

Nghiên cứu phân bố và tình trạng quần thể gà so ngực vàng Arborophila chloropus tại vườn quốc gia Cát Tiên bằng phương pháp âm sinh học.

• Tác giả: Phan Viết Đại
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên rừng và Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu phân bố và tình trạng quần thể loài Gà so ngực vàng tại Vườn quốc gia Cát Tiên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu về chim rừng Việt Nam giai đoạn trước năm 1975
• 1.2. Nghiên cứu về chim rừng Việt Nam giai đoạn sau năm 1975
• 1.3. Loài Gà so ngực vàng
• 1.4. Nghiên cứu liên quan đến chim tại Vườn quốc gia Cát Tiên
• 1.5. Máy ghi âm đa phổ SM3
• 1.6. Phần mềm Raven
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Đánh giá sự phân bố của loài Gà so ngực vàng dựa vào phương pháp âm sinh học
• 3. Chương 3: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí, ranh giới, diện tích
• 3.1.2. Đặc điểm địa hình, thổ nhưỡng
• 3.1.3. Khí hậu, thủy văn
• 3.1.4. Hiện trạng rừng và đất lâm nghiệp
• 3.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm tiếng kêu của loài Gà so ngực vàng
• 4.2. Đặc điểm phân bố của loài Gà so ngực vàng tại Vườn Quốc gia Cát Tiên
• 4.2.1. Tần số tiếng kêu theo thời gian của loài Gà so ngực vàng tại Vườn Quốc gia Cát Tiên
• 4.2.2. Đặc điểm phân bố theo không gian của loài Gà so ngực vàng tại Vườn Quốc gia Cát Tiên
• 4.3. Ước lượng mật độ và kích thước quần thể của loài Gà so ngực vàng tại VQG Cát Tiên
• 4.3.1. Ước lượng mật độ của loài Gà so ngực vàng tại VQG Cát Tiên
• 4.3.2. Ước lượng kích thước quần thể của loài Gà so ngực vàng tại VQG Cát Tiên
• 4.4. Các mối đe dọa tới loài Gà so ngực vàng tại Vườn Quốc gia Cát Tiên
• 4.4.1. Mối đe dọa săn bắt
• 4.4.2. Mối đe dọa phá hoại sinh cảnh
• 4.5. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn loài Gà so ngực vàng tại Vườn Quốc gia Cát Tiên
• 4.5.1. Xây dựng chương trình giám sát quần thể loài Gà so ngực vàng
• 4.5.2. Biện pháp ngăn chặn, giảm thiểu các hành vi khai thác, vận chuyển gỗ, lâm sản ngoài gỗ, phá rừng làm rẫy, săn bắt, bẫy bắt động vật rừng trái phép
• 4.5.3. Giải pháp giảm thiểu cháy rừng
• 4.5.4. Giải pháp về vấn đề xây dựng Thủy điện
• 4.5.5. Giải pháp ngăn chặn nạn khai thác cát trái phép
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu quần thể Gà so ngực vàng tại Vườn quốc gia Cát Tiên

Nghiên cứu về quần thể loài Gà so ngực vàng (Arborophila chloropus) tại Vườn quốc gia Cát Tiên là một phần quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Vườn quốc gia Cát Tiên được biết đến với hệ sinh thái phong phú, là nơi sinh sống của nhiều loài động vật quý hiếm. Việc nghiên cứu phân bố và tình trạng của loài Gà so ngực vàng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sinh thái của chúng mà còn góp phần vào các chiến lược bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh học của loài Gà so ngực vàng

Gà so ngực vàng là loài chim có chiều dài khoảng 30 cm, với màu sắc đặc trưng giúp chúng hòa mình vào môi trường sống. Loài này thường sống trong các khu rừng nhiệt đới, nơi có độ ẩm cao và đa dạng thực vật.

1.2. Vai trò của Gà so ngực vàng trong hệ sinh thái

Gà so ngực vàng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng giúp kiểm soát số lượng côn trùng và là nguồn thức ăn cho các loài động vật ăn thịt khác.

II. Thách thức trong bảo tồn quần thể Gà so ngực vàng tại Cát Tiên

Mặc dù Vườn quốc gia Cát Tiên là nơi lý tưởng cho sự phát triển của loài Gà so ngực vàng, nhưng quần thể của chúng đang đối mặt với nhiều thách thức. Các hoạt động khai thác rừng, săn bắt trái phép và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của loài này.

2.1. Tác động của con người đến môi trường sống của Gà so

Các hoạt động như khai thác gỗ và săn bắt đã làm suy giảm diện tích sinh cảnh của Gà so ngực vàng, dẫn đến sự giảm sút quần thể.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến quần thể

Biến đổi khí hậu gây ra sự thay đổi trong điều kiện sống, ảnh hưởng đến khả năng sinh sản và phát triển của loài Gà so ngực vàng.

III. Phương pháp nghiên cứu phân bố Gà so ngực vàng tại Vườn quốc gia Cát Tiên

Để nghiên cứu phân bố của loài Gà so ngực vàng, phương pháp âm sinh học đã được áp dụng. Phương pháp này cho phép thu thập dữ liệu âm thanh từ môi trường tự nhiên, giúp xác định vị trí và hoạt động của loài.

3.1. Sử dụng máy ghi âm đa phổ SM3

Máy ghi âm SM3 được sử dụng để thu thập âm thanh trong môi trường sống của Gà so ngực vàng. Thiết bị này có khả năng hoạt động trong nhiều điều kiện thời tiết khác nhau.

3.2. Phân tích dữ liệu âm thanh bằng phần mềm Raven

Phần mềm Raven giúp phân tích và xử lý dữ liệu âm thanh, từ đó xác định được tần số và đặc điểm tiếng kêu của Gà so ngực vàng.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Cát Tiên

Kết quả nghiên cứu cho thấy quần thể Gà so ngực vàng tại Vườn quốc gia Cát Tiên đang có dấu hiệu suy giảm. Tuy nhiên, việc áp dụng công nghệ âm sinh học đã mở ra hướng đi mới trong việc giám sát và bảo tồn loài này.

4.1. Đánh giá mật độ quần thể Gà so ngực vàng

Kết quả cho thấy mật độ quần thể Gà so ngực vàng tại một số khu vực trong Vườn quốc gia Cát Tiên đang giảm sút, cần có biện pháp bảo tồn kịp thời.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn hiệu quả

Cần xây dựng các chương trình giám sát và bảo tồn, kết hợp với việc nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của Gà so ngực vàng trong hệ sinh thái.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho Gà so ngực vàng

Nghiên cứu về quần thể Gà so ngực vàng tại Vườn quốc gia Cát Tiên đã chỉ ra những thách thức và cơ hội trong việc bảo tồn loài. Việc áp dụng công nghệ hiện đại trong nghiên cứu sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn và quản lý đa dạng sinh học.

5.1. Tương lai của Gà so ngực vàng tại Cát Tiên

Nếu các biện pháp bảo tồn được thực hiện hiệu quả, quần thể Gà so ngực vàng có thể phục hồi và phát triển bền vững trong tương lai.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn

Cộng đồng địa phương cần được khuyến khích tham gia vào các hoạt động bảo tồn, từ đó tạo ra sự đồng thuận và hỗ trợ cho các chương trình bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được cộng đồng quốc tế công nhận là một trong những quốc gia sở hữu mức độ đa dạng sinh học cao hàng đầu thế giới, là nơi cư trú của khoảng 10% tổng số loài chim và thú hoang dã trên toàn cầu. Trong hệ thống các khu rừng đặc dụng, Vườn quốc gia Cát Tiên có tổng diện tích tự nhiên 82.722,80 ha, đóng vai trò là cái nôi sinh thái đặc biệt quan trọng với khu hệ chim lên tới 351 loài thuộc 64 họ và 18 bộ, chiếm 42,39% tổng số loài chim của cả nước. Trong số đó, loài Gà so ngực vàng (danh pháp khoa học: Arborophila chloropus), một loài chim định cư thuộc họ Trĩ (Phasianidae), đang đối mặt với nguy cơ suy giảm số lượng ngoài tự nhiên do áp lực săn bắt trái phép và mất sinh cảnh sống phân mảnh.

Việc điều tra các loài chim thuộc bộ Gà trong rừng rậm nhiệt đới bằng phương pháp quan sát truyền thống thường gặp nhiều trở ngại lớn do tập tính ẩn nấp kỹ trong tầng thảm tươi dưới tán rừng rậm rạp. Để giải quyết rào cản này, nghiên cứu đã tiên phong ứng dụng kỹ thuật âm sinh học (Bioacoustics) nhằm định lượng phân bố không gian, quy luật hoạt động theo thời gian và đánh giá hiện trạng quần thể của loài Gà so ngực vàng. Đề tài được triển khai tập trung tại phân khu Nam Cát Tiên thuộc tỉnh Đồng Nai với diện tích 50.995,78 ha trong khung thời gian từ tháng 6 năm 2016 đến tháng 4 năm 2017.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp bộ chỉ số mật độ chuẩn đạt 0,06 cá thể trên mỗi hecta và ước lượng quy mô quần thể tối thiểu đạt khoảng 2.270 cá thể trên 37.831,83 ha sinh cảnh thích hợp. Đây là nguồn dữ liệu nền tảng phục vụ chuyển đổi số và nâng cao năng lực giám sát đa dạng sinh học tại các khu bảo tồn thiên nhiên nhiệt đới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết âm sinh học hiện đại và lý thuyết sinh thái học quần thể động vật rừng. Giám sát âm sinh học thụ động (Passive Acoustic Monitoring) là phương pháp tiếp nhận, ghi nhận và phân tích các tín hiệu âm thanh sinh học phát ra từ động vật mà không gây xáo trộn hành vi tự nhiên của chúng. Cơ sở lý thuyết này cho phép giải mã các đặc tính sóng âm đặc trưng của từng loài thông qua biểu đồ âm phổ (Spectrogram), từ đó xác định sự hiện diện, tần suất phát tín hiệu và vị trí cá thể trong không gian rừng tự nhiên.

Song song với đó, lý thuyết lựa chọn sinh cảnh (Habitat Selection Theory) được ứng dụng để làm rõ mối quan hệ tương tác giữa mật độ quần thể loài với các kiểu trạng thái rừng nhiệt đới.

Các khái niệm chuyên ngành cốt lõi được vận hành xuyên suốt đề tài bao gồm:

• Âm phổ (Spectrogram): Biểu diễn hình ảnh trực quan của tần số âm thanh theo trục thời gian;
• Tần số âm thanh (Frequency - đơn vị Hertz): Giới hạn cao độ âm thanh phát ra;
• Mức áp suất âm thanh (Sound Energy - đơn vị Decibel): Năng lượng sóng âm phản ánh khoảng cách truyền tín hiệu;
• Bán kính phát hiện âm thanh (Detection Radius): Khoảng cách tối đa thiết bị có thể ghi nhận tín hiệu rõ nét;
• Mật độ quần thể tối thiểu: Số lượng cá thể ghi nhận được trên một đơn vị diện tích sinh cảnh phù hợp xung quanh điểm nghe.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập từ 120 lượt đặt máy ghi âm đa phổ tự động chuyên dụng SM3 (Wildlife Acoustics Inc) tại 13 khu vực điều tra trọng điểm thuộc phân khu Nam Cát Tiên. Thiết bị SM3 có kích thước 32,4 x 20 cm, trọng lượng 2,5 kg, vận hành bền bỉ trong ngưỡng nhiệt độ từ âm 20 độ C đến 50 độ C.

Phương pháp chọn mẫu được thiết kế theo dạng cụm ô tiêu chuẩn phân bố đều trên 4 kiểu sinh cảnh rừng chính: rừng lá rộng thường xanh, rừng hỗn giao gỗ và tre nứa, rừng thứ sinh và rừng tre nứa thuần loài. Tại mỗi khu vực, từ 1 đến 4 máy ghi âm được gắn cố định vào thân cây rừng ở độ cao khoảng 1,5 mét, khoảng cách giữa các máy dao động từ 0,4 km đến 1,0 km. Hệ thống được lập trình thu âm tự động liên tục từ 4 giờ 00 sáng đến 20 giờ 00 tối hàng ngày với tần số lấy mẫu chuẩn 44.100 Hz, tự động chia tách dữ liệu thành từng tệp 30 phút, hoạt động liên tục tối thiểu 3 ngày tại mỗi điểm.

Dữ liệu âm thanh thô được phân tích chuyên sâu bằng phần mềm Raven (Cornell Lab of Ornithology) để phát hiện và đo đạc các thông số âm học. Cỡ mẫu phân tích chi tiết gồm 35 tệp âm phổ chuẩn thu ngoài thực địa, sau đó được đối soát chặt chẽ với 15 mẫu âm thanh chuẩn quốc tế của loài do Blyth mô tả và cơ sở dữ liệu Scharringa. Khoảng cách truyền âm và tọa độ phát âm được tính toán bằng phương pháp tam giác định vị trễ thời gian trên phần mềm MapInfo 10.5. Lý do lựa chọn giải pháp phân tích này là nhằm tối ưu hóa độ chính xác, loại bỏ hoàn toàn sai số chủ quan từ thính giác con người và hạn chế tối đa sự bỏ sót cá thể trong điều kiện thực địa phức tạp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm 35 mẫu âm phổ ghi nhận được tại Vườn quốc gia Cát Tiên đã chỉ ra những phát hiện khoa học mang tính bước ngoặt:

• Cấu trúc âm thanh đặc trưng: Tiếng kêu của loài Gà so ngực vàng luôn bao gồm hai đoạn rõ rệt với tổng thời lượng trung bình toàn bài là 27,52 giây. Phần đầu âm thanh kéo dài trung bình 19,35 giây với dải tần số thấp từ 1.160 Hz đến 2.064 Hz, năng lượng dao động từ 48,9 dB đến 98,1 dB. Phần cuối (đoạn cao trào) có thời lượng ngắn hơn với 8,17 giây nhưng tần số tăng vọt lên mức 1.183 Hz đến 2.547 Hz, năng lượng đạt từ 57,5 dB đến 80,83 dB. Đại lượng có độ ổn định cao nhất là thời gian phần cuối âm thanh với độ lệch chuẩn chỉ 2,71 giây.

• Quy luật hoạt động theo thời gian: Tần suất cất tiếng kêu của loài phân hóa mạnh mẽ theo từng khung giờ trong ngày. Thời điểm phát hiện tiếng kêu nhiều nhất rơi vào khoảng 6 giờ 30 đến 7 giờ 30 sáng với 38 tệp âm thanh ghi nhận, chiếm tỷ lệ 26,4% tổng số lần phát tín hiệu trong ngày. Ngược lại, khung giờ từ 16 giờ 30 đến 17 giờ 30 chiều ghi nhận số lượng thấp nhất với chỉ 2 tệp âm thanh, chiếm tỷ lệ vỏn vẹn 1,4%.

• Bán kính phát hiện và mật độ quần thể: Khoảng cách tối đa ghi nhận rõ nét hình ảnh âm phổ của loài từ máy thu đến nguồn phát đạt 410 mét và khoảng cách phát hiện giới hạn ước tính là 500 mét. Trên tổng diện tích sinh cảnh thích hợp 1.398,11 ha trong vùng nghe thấy của 13 khu vực điều tra, nghiên cứu ghi nhận tối thiểu 90 cá thể, tương ứng với mật độ trung bình là 0,06 cá thể trên mỗi hecta (tương đương 6 cá thể trên mỗi kilomet vuông).

• Quy mô và phân bố không gian: Trên toàn bộ phân khu Nam Cát Tiên, diện tích sinh cảnh rừng thích hợp cho loài sinh sống đạt 37.831,83 ha, chiếm tới 74,2% tổng diện tích tự nhiên của phân khu (50.995,78 ha). Từ đó, quy mô quần thể Gà so ngực vàng tối thiểu tại đây được ước tính đạt khoảng 2.270 cá thể. Về không gian, loài phân bố tập trung mật độ cao nhất tại phía Đông Vườn quốc gia với 83 cá thể thuộc các tiểu khu 6, 14, 26, 30, 31 và 32; trong khi khu vực Tây Bắc (tiểu khu 8) chỉ ghi nhận 4 cá thể, phía Tây (tiểu khu 18) có 2 cá thể và phía Nam (tiểu khu 41) có 1 cá thể.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm giải thích rõ mối tương quan giữa tập tính sinh thái của loài Gà so ngực vàng với điều kiện môi trường rừng nhiệt đới. Hoạt động phát âm đạt đỉnh cao vào khoảng 6 giờ 30 đến 7 giờ 30 sáng phản ánh tập tính đánh dấu vùng lãnh thổ và tín hiệu tập hợp bầy đàn trước khi bắt đầu chu kỳ tìm kiếm thức ăn ban ngày trong tầng thảm mục.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa rất hiệu quả thông qua biểu đồ hình cột thể hiện tần suất phát âm theo 24 khung giờ và bảng ma trận diện tích sinh cảnh kết hợp bản đồ mật độ điểm nghe GIS. Biểu đồ tần suất chỉ ra đường cong hoạt động dạng đơn đỉnh rõ nét vào buổi sáng sớm, giảm mạnh vào buổi trưa và gần như tắt hẳn vào chiều tối.

Khi so sánh với mẫu âm chuẩn 15 bản ghi của Blyth mô tả từ năm 1859 với tần số trung bình đoạn đầu 1.287 Hz đến 1.730 Hz và năng lượng 77,11 dB, các thông số âm học tại Cát Tiên cho thấy sự tương thích sinh học hoàn hảo. Điểm khác biệt nằm ở độ chi tiết của dải năng lượng ghi nhận ngoài tự nhiên, khẳng định môi trường rừng Cát Tiên giữ được độ nguyên vẹn cao, ít bị ô nhiễm tiếng ồn nhân sinh. Mật độ 0,06 cá thể/ha tập trung chủ yếu ở rừng lá rộng thường xanh nhờ nguồn thức ăn dồi dào từ hạt thực vật, ấu trùng và độ che phủ an toàn trước các loài thú ăn thịt.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra các mối đe dọa nghiêm trọng đến từ tình trạng săn bắt bằng bẫy cáp, bẫy hom diễn ra phức tạp trong mùa nhàn rỗi từ tháng 6 đến tháng 10, cùng với nạn khai thác gỗ lậu và hút cát trái phép ven bờ sông Đồng Nai làm xáo trộn sinh cảnh ven bờ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả điều tra định lượng, bốn nhóm giải pháp cấp bách và mang tính chiến lược được đề xuất nhằm bảo tồn bền vững quần thể Gà so ngực vàng tại Vườn quốc gia Cát Tiên:

1. Thiết lập hệ thống 15 trạm giám sát âm sinh học cố định tự động tại các điểm nóng phân bố thuộc tiểu khu 6, 14, 26, 30, 31 và 32. Mục tiêu đặt ra là duy trì tỷ lệ thu nhận dữ liệu 100% trong khung giờ vàng từ 6 giờ 00 đến 8 giờ 00 sáng nhằm phát hiện biến động quần thể theo chu kỳ định kỳ 6 tháng một lần. Ban Quản lý Vườn quốc gia Cát Tiên chủ trì thực hiện với thời gian bắt đầu triển khai ngay từ quý 1 năm 2018.

2. Tăng cường tổ chức các đợt tuần tra chuyên đề truy quét bẫy động vật hoang dã với tần suất tối thiểu 4 đợt mỗi tháng, tập trung cao điểm từ tháng 6 đến tháng 10 hàng năm. Mục tiêu là triệt phá và tháo dỡ ít nhất 95% các loại bẫy cáp, bẫy hom, súng tự chế tại các lối mòn giáp ranh nương rẫy. Lực lượng Hạt Kiểm lâm Vườn quốc gia Cát Tiên phối hợp cùng Công an các huyện Định Quán và Tân Phú chịu trách nhiệm thực thi.

3. Triển khai tuần tra cơ động đường thủy trên tuyến sông Đồng Nai với mật độ 3 chuyến mỗi tuần nhằm ngăn chặn triệt để tình trạng khai thác cát lậu và xâm nhập rừng trái phép từ vùng giáp ranh tỉnh Lâm Đồng và Bình Phước. Mục tiêu kéo giảm 90% số vụ vi phạm lâm luật ven sông trong vòng 12 tháng, do Đội Kiểm lâm cơ động phối hợp với chính quyền 5 xã vùng đệm đảm trách.

4. Mở rộng diện tích giao khoán bảo vệ rừng và chi trả dịch vụ môi trường rừng thêm 10% đến 15% diện tích cho 24 cộng đồng thôn bản vùng đệm. Mục tiêu tạo việc làm ổn định, nâng cao thu nhập cho hơn 2.400 người dân định cư trong và ven vùng lõi, loại bỏ tâm lý dựa vào khai thác lâm sản phụ trái phép. Dự án do Ủy ban nhân dân các tỉnh Đồng Nai, Lâm Đồng, Bình Phước phối hợp Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng triển khai giai đoạn 2018-2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Ban Quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Tài liệu cung cấp quy trình kỹ thuật chuẩn về việc thiết kế mạng lưới bẫy âm thanh thụ động SM3, phương pháp định vị không gian nguồn âm và quy trình xử lý dữ liệu lớn, giúp chuyển đổi mô hình tuần tra thủ công sang giám sát số hóa tự động.

2. Các nhà khoa học và chuyên gia nghiên cứu sinh thái học động vật: Công trình cung cấp bộ chỉ số âm phổ chuẩn, công thức tính toán bán kính lan truyền âm học và phương pháp ước tính kích thước quần thể trong rừng nhiệt đới, làm tài liệu tham chiếu đối sánh cho các nghiên cứu về bộ Gà (Galliformes) tại Đông Nam Á.

3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học: Luận văn là hình mẫu thực nghiệm xuất sắc về phương pháp kết hợp công nghệ âm sinh học (phần mềm Raven) với hệ thống thông tin địa lý GIS (phần mềm MapInfo) trong việc xây dựng mô hình dự báo sinh cảnh.

4. Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên trong nước và quốc tế (như Quỹ NAFOSTED, IUCN, WWF): Dữ liệu định lượng về 2.270 cá thể tại Cát Tiên là minh chứng khoa học vững chắc phục vụ việc đánh giá cấp độ đe dọa của loài trong Danh lục đỏ và định hướng phân bổ nguồn vốn tài trợ bảo tồn đa dạng sinh học vùng cảnh quan Nam Trường Sơn.

Câu hỏi thường gặp

Kỹ thuật âm sinh học mang lại ưu thế vượt trội nào so với phương pháp điều tra chim truyền thống?

Phương pháp này giúp thu thập dữ liệu liên tục 16 giờ mỗi ngày mà không bị hạn chế bởi địa hình hiểm trở hay thảm thực vật dày đặc. Thiết bị SM3 ghi âm khách quan, không làm xáo trộn tập tính nhút nhát của loài, đồng thời cung cấp tệp dữ liệu số lưu trữ vĩnh viễn giúp đo đạc chính xác tần số sóng âm trên phần mềm Raven.

Tại sao nghiên cứu xác định khoảng cách ghi nhận âm thanh tối đa của máy là 500 mét?

Kết quả thực nghiệm từ phương pháp định vị tam giác độ trễ thời gian trên 3 máy ghi âm đồng thời xác định khoảng cách đo thực tế xa nhất là 410 mét với âm phổ rất rõ nét. Căn cứ vào độ suy giảm năng lượng sóng âm trong môi trường rừng nhiệt đới, khoảng cách 500 mét được xác lập là ngưỡng giới hạn nhận diện tối ưu.

Khung thời gian nào trong ngày là thời điểm vàng để khảo sát loài Gà so ngực vàng?

Thời điểm lý tưởng nhất là từ 6 giờ 30 đến 7 giờ 30 sáng, chiếm 26,4% tổng số tiếng kêu ghi nhận trong ngày với 38 tệp âm thanh. Đây là khoảng thời gian loài bắt đầu rời nơi ngủ để tìm kiếm thức ăn và phát tín hiệu lãnh thổ mạnh mẽ nhất, trong khi điều tra vào buổi chiều chỉ đạt hiệu quả 1,4%.

Căn cứ vào đâu để ước tính quần thể Gà so ngực vàng tại Nam Cát Tiên đạt khoảng 2.270 cá thể?

Ước tính này dựa trên mật độ thực nghiệm tối thiểu 0,06 cá thể/ha (ghi nhận 90 cá thể trên 1.398,11 ha vùng nghe thấy) nhân với tổng diện tích sinh cảnh sống thích hợp của loài trong phân khu Nam Cát Tiên là 37.831,83 ha (chiếm 74,2% diện tích toàn phân khu 50.995,78 ha).

Các mối đe dọa nguy hiểm nhất đối với quần thể loài tại Vườn quốc gia Cát Tiên hiện nay là gì?

Mối đe dọa nghiêm trọng nhất là hoạt động săn bẫy bằng bẫy cáp và súng tự chế diễn ra trong mùa nông nhàn từ tháng 6 đến tháng 10. Kế đến là tình trạng khai thác gỗ lậu, hút cát trái phép ven sông Đồng Nai và nguy cơ cháy rừng trong mùa khô hạn từ tháng 1 đến tháng 4.

Kết luận

• Ứng dụng thành công kỹ thuật âm sinh học (Bioacoustics) kết hợp phần mềm Raven và GIS MapInfo trong việc điều tra giám sát động vật hoang dã ẩn náu tại Việt Nam.
• Xác định bộ thông số âm học chuẩn của loài Gà so ngực vàng với dải tần số 1.183 - 2.547 Hz, thời lượng tiếng kêu trung bình 27,52 giây và khung giờ hoạt động đỉnh cao lúc 6h30 - 7h30 sáng.
• Định lượng chính xác mật độ quần thể đạt 0,06 cá thể/ha và ước tính quy mô tối thiểu đạt 2.270 cá thể trên 37.831,83 ha sinh cảnh thích hợp tại phân khu Nam Cát Tiên.
• Chỉ ra khu vực phía Đông (tiểu khu 6, 14, 26, 30, 31, 32) và sinh cảnh rừng lá rộng thường xanh là vùng cư trú trọng yếu cần ưu tiên bảo vệ nghiêm ngặt.
• Hoàn thiện hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý thực thi đồng bộ, kết hợp giữa công nghệ giám sát âm thanh tự động, tuần tra chống săn bắt và nâng cao sinh kế vùng đệm.

Lộ trình tiếp theo cần tập trung chuẩn hóa và nhân rộng quy trình điều tra âm sinh học thụ động cho các loài quý hiếm thuộc bộ Gà trên toàn bộ mạng lưới các Vườn quốc gia tại Việt Nam trong vòng 12 đến 24 tháng tới. Các nhà quản lý tài nguyên và chuyên gia bảo tồn hãy áp dụng ngay bộ công cụ âm sinh học này vào kế hoạch hành động bảo tồn đa dạng sinh học hàng năm tại đơn vị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam đƣợc quốc tế công nhận là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất trên thế giới với nhiều kiểu rừng, đầm lầy, sông suối, rạn san hô… tạo nên môi trƣờng sống cho khoảng 10% tổng số loài chim và thú hoang dã trên thế giới [3]. Tài nguyên đa dạng sinh học (ĐDSH) là yếu tố tích tích cực góp phần cải thiện môi trƣờng sống của con ngƣời ngày càng văn minh, hiện đại, tốt đẹp hơn. Các vùng có tính ĐDSH cao chủ yếu tập chung ở các Vƣờn Quốc gia (VQG) và các Khu Bảo tồn thiên nhiên (BTTN) [4], trong đó có VQG Cát Tiên. Bên cạnh những hoạt động nỗ lực nhằm bảo vệ tính ĐDSH, con ngƣời cũng đang khai thác quá mức hoặc làm biến đổi tài nguyên ĐDSH, làm cho các giá trị ĐDSH đang dần bị suy thoái, xuống cấp [3].

Hiện nay bảo tồn ĐDSH là một trong những vấn đề ƣu tiên của Chính phủ Việt Nam và hầu hết các quốc gia trên thế giới. Kế hoạch hành động ĐDSH của Việt Nam (1995) dành ƣu tiên cho giải pháp bảo tồn in-situ và chú trọng vào các hệ sinh thái nổi bật nhất ở các địa phƣơng với 3 mục tiêu lớn đƣợc đặt ra: 1) Bảo vệ các hệ sinh thái tiêu biểu hoặc các hệ sinh thái bị đe dọa bởi các sức ép của con ngƣời; 2) Bảo vệ các thành phần ĐDSH đang bị đe dọa; 3) Xác định và quảng bá các công cụ, phƣơng pháp sử dụng và phát huy các giá trị ĐDSH [2],[3]. Mỗi hệ sinh thái đều đƣợc đặc trƣng bởi nhiều quần xã sinh vật [3],[9]. Các quần xã sinh vật đƣợc đặc trƣng bởi các quần thể của mỗi loài [3],[9].

Mặt khác, các loài sinh sống trong các sinh cảnh phù hợp có khả năng sinh trƣởng và phát triển tốt và ngƣợc lại. Do vậy, khi nghiên cứu một loài ở bất cứ một địa điểm nào, điều quan trọng cần thiết là phải nghiên cứu phân bố của nó [6]. Âm sinh học là một liên ngành khoa học kết hợp sinh học và âm thanh, thông thƣờng đề cập đến việc tiếp nhận âm thanh ở động vật (kể cả con ngƣời), từ đó có thể xác định đƣợc vị trí, các hoạt động sinh thái của đối 2 tƣợng điều tra. Trong giới hạn của đề tài, phƣơng pháp âm sinh học đƣợc sử dụng để xác định phân bố và tình trạng của loài.

VQG Cát Tiên đƣợc thành lập vào tháng 2 năm 1988 với diện tích đƣợc nâng lên 73. VQG Cát Tiên bao gồm các hệ sinh thái rừng nhiệt đới với giá trị ĐDSH cao, là sinh cảnh phù hợp cho việc bảo tồn và phát triển quần thể Gà so ngực vàng, trong khi đó, một trong những nguyên nhân chủ yếu làm suy giảm số lƣợng cá thể Gà so ngực vàng ở Việt Nam là do tác động của con ngƣời đang làm mất, chia cắt và làm suy thoái sinh cảnh của chúng. Do vậy để bảo tồn Gà so ngực vàng, bên cạnh việc ngăn chặn các hiện tƣợng săn, bắt, bẫy trái phép và các hoạt động phi pháp khác cũng cần nghiên cứu xây dựng các giải pháp bảo tồn các sinh cảnh của loài. Hiện nay, chƣa có các công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về việc ứng dụng công nghệ và các thiết bị tự động vào nghiên cứu phân bố của loài Gà so ngực vàng ở VQG Cát Tiên.

Xuất phát từ thực tế trên, tôi đã chọn đề tài: “Nghiên cứu phân bố và tình trạng quần thể loài Gà so ngực vàng (Arborophila chloropus) bằng phương pháp âm sinh học tại Vườn quốc gia Cát Tiên”. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ bổ sung thêm thông tin về đặc điểm phân bố của loài Gà so ngực vàng, là cơ sở đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn ĐDSH hiệu quả tại VQG Cát Tiên. Đồng thời đề tài cũng mở ra một hƣớng đi mới trong nghiên cứu các loài động vật hoang dã tại Việt Nam. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Nghiên cứu về chim rừng Việt Nam giai đoạn trƣớc năm 1975 Đặc điểm nổi bật trong giai đoạn này là công trình nghiên cứu về chim do các nhà khoa học nƣớc ngoài thực hiện. Loài Gà rừng (Gallus gallus) là loài chim đầu tiên đƣợc nghiên cứu ở Việt Nam, tiêu bản mẫu thu đƣợc ở Côn Đảo và đƣợc nhà sinh vật học Line mô tả giữa thế kỷ XVIII. Cuối thế kỷ XIX, các nhà khoa học nƣớc ngoài có mặt ở Việt Nam đã bắt đầu các cuộc nghiên cứu chim trên phạm vi rộng với quy mô lớn. Năm 1872, danh sách chim Việt Nam gồm 192 loài đƣợc xuất bản lần đầu tiên với các lô mẫu vật do Pierier, giám đốc sở thú Sài Gòn thời bấy giờ sƣu tầm và công bố (H.

Năm 1931, Delacour và Jabuille đã xuất bản công trình nghiên cứu tổng hợp về chim Đông Dƣơng gồm 4 tập với 954 loài và phân loài (Delacour T.Et và Jabuille, 1931. Lesoiseaux de I’Indochine francaise, I-IV.Paris), trong đó có các loài chim của Việt Nam. Năm 1951, Danh lục chim Đông Dƣơng đƣợc Delacoure bổ sung và hoàn thành, xuất bản gồm 1085 loài và phân loài (J. Năm 1954 miền Bắc hoàn toàn giải phóng, đây là mốc quan trọng đánh dấu sự khởi đầu lịch sử nghiên cứu chim của Việt Nam, thời kỳ với các cuộc điều tra, khảo sát của các nhà nghiên cứu chim Việt Nam.

Các công trình nghiên cứu đáng chú ý của các tác giả nhƣ Võ Quý (1962, 1966), Trần Gia Huấn (1960,1961), Đỗ Ngọc Quang (1965), Võ Quý và Anoro N. Các công trình nghiên cứu đều đi sâu nghiên cứu về mặt khu hệ và phân loại mà ít chú ý đến đặc điểm sinh học và đặc điểm sinh thái của chúng. Năm 1971, với sự tổng hợp các công trình nghiên cứu về đời sống của các loài chim phổ biến ở miền Bắc Việt Nam, Võ Quý đã cho ra công trình số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.vn “Sinh học của những loài chim thƣờng gặp ở miền Bắc Vệt Nam”. Trong sách tác giả có dẫn 4 chứng đầy đủ về đặc điểm nơi ở, thức ăn, sinh sản và một số tập tính khác của gần 200 loài chim ở miền Bắc mà đa số là các loài có ý nghĩa về mặt kinh tế.

Đây là công trình nghiên cứu về chim đầy đủ, có hệ thống và sát thực nhất giai đoạn này. Nhƣng do đối tƣợng nghiên cứu rộng nên tác giả không thể nghiên cứu về nơi ở của chúng, đối với mỗi loài tác giả mới chỉ ra loại sinh cảnh, đai cao chúng sống mà chƣa chỉ ra đặc điểm của sinh cảnh sống của chim nhƣ tổ thành thực vật, vị trí tầng tán yêu thích. Nghiên cứu về chim rừng Việt Nam giai đoạn sau năm 1975 Sau chiến tranh giải phóng thống nhất đất nƣớc, công trình “Chim Việt Nam hình thái và phân loại (tập 1, 2)” của Võ Quý (1975, 1981) là công trình đầu tiên nghiên cứu về chim trên lãnh thổ Việt Nam về mặt sinh thái, phân loại và phân bố tự nhiên của các loài chim. Cũng trong giai đoạn này cuốn sách “Danh mục chim Việt Nam” của Võ Quý, Nguyễn Cử năm 1995 ra đời, bản danh mục gồm 19 bộ, 81 họ và 828 loài chim đã tìm thấy ở Việt Nam tính đến năm 1995, với mỗi loài tác giả đã dẫn ra các đặc điểm về hiện trạng và vùng phân bố.

Sau nhiều năm nghiên cứu, năm 2007, Viện sinh thái và Tài nguyên sinh vật đã xuất bản ấn phẩm “Động vật chí” trong tập 18 đã thống kê cả nƣớc có khoảng 164 loài chim nƣớc và di cƣ thuộc 68 họ, 5 bộ. Trong đó tác giả đã mô tả đặc điểm nhận biết, đặc điểm sinh học, sinh thái học, vùng phân bố của các loài. Ngoài ra trong sách còn có các hình vẽ mầu các loài chim nƣớc giúp độc giả dễ dàng nhận biết. Cho đến những năm gần đây nhiều dự án bảo tồn đa dạng sinh học của các nƣớc nhƣ: Hà Lan, Đức, Anh, Úc, Mỹ.

đã tài trợ vào Việt Nam. Các tổ chức phi chính phủ nhƣ: Tổ chức bảo tồn động thực vật quốc tế (FFI), Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN), Quỹ quốc tế bảo vệ thiên nhiên (WWF), Ngân hàng thế giới (WB) đã đầu tƣ vào Việt Nam và sau đó một loạt công trình số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.vn nghiên cứu về động, thực vật hoang đã đã đƣợc 5 xuất bản. Công trình nghiên cứu đầy đủ nhất về chim trong giai đoạn “Danh lục chim Việt Nam” do Nguyễn Lân Hùng Sơn, Nguyễn Thanh Vân (xuất bản năm 2011). Trong sách tác giả đã giới thiệu 887 loài chim, 88 họ và 20 bộ hiện có ở Việt Nam, mỗi loài trình bày các mục mô tả, phân bố, tình trạng, nơi ở và có hình vẽ mầu kèm theo.

Nói chung cuốn sách đƣợc biên soạn với mục đích chủ yếu giúp ngƣời đọc nhận dạng các loài chim ngoài thực địa. Loài Gà so ngực vàng Gà so ngực vàng hay còn gọi là Gà so ngực vảy (Arborophila chloropus), một loài chim định cƣ thuộc họ Trĩ, Bộ gà là loài đƣợc xếp trong Danh lục đỏ thế giới ở mức ít quan tâm (LC). Gà so ngực vàng có chiều dài trung bình 30 cm (từ mút mỏ đến cuối đuôi theo đƣờng thẳng) nặng từ 250g - 300g. Chim trƣởng thành ở phần trên cơ thể, sƣờn và hai bên có nhiều vảy màu đen nhỏ; cánh không có điểm đen; lông bao tai có màu nâu ôliu đến nâu hạt dẻ.

Chân có màu từ vàng đến xanh. Hiện nay, quần thể của loài đang bị suy giảm ngoài tự nhiên do mất sinh cảnh và săn bắt (IUCN, 2017). Gà so ngực vàng 1. Nghiên cứu liên quan đến chim tại Vƣờn quốc gia Cát Tiên 6 VQG Cát Tiên có hệ động vật đa dạng và phong phú về thành phần loài, các loài quý hiếm có ý nghĩa bảo tồn nguồn gen trên toàn thế giới.

Khu hệ động vật của VQG Cát Tiên có những nét đặc trƣng của khu hệ động vật vùng bình nguyên Đông Trƣờng Sơn, có quan hệ chặt chẽ với Tây Nguyên. Thống kê hệ động vật VQG Cát Tiên.1: thống kê hệ động vật tại VQG Cát Tiên Nhóm Số Bộ Số Họ Số Loài Thú 12 38 113 Chim 18 64 351 Bò sát 4 17 109 Lƣỡng cƣ 2 6 41 Côn trùng 10 68 756 Cá 9 29 159 Tổng số 55 222 1.529 (Nguồn: http://namcattien.vn) Nhóm chim gồm 351 loài thuộc 64 họ của 18 bộ. Trong đó có 17 loài quý hiếm đã đƣợc phát hiện và có tên trong sách đỏ Việt Nam. Nếu so sánh với cấu trúc thành phần loài của khu hệ chim Việt Nam, thì có thể nói Cát Tiên là một “đất nƣớc thu nhỏ” của các loài chim rừng Việt Nam.