ĐẶT VẤN ĐỀ Như chúng ta đã biết rừng là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá đối với mỗi quốc gia, rừng không những cung cấp cho chúng ta gỗ và lâm sản ngoài gỗ góp phần phát triển kinh tế xã hội có tác dụng bảo vệ đất, điều hòa khí hậu, cân bằng hệ sinh thái, … bảo vệ môi trường sống cho nhân loại và trong tương lai. Việt Nam nằm trong vành đai khí hậu nhiêt đới gió mùa nóng ẩm, với sự thay đổi từ điều kiện khí hậu, đến địa hình tạo nên có một hệ sinh thái vô cùng phong phú và đa dạng, là nơi hội tụ nhiều loài động thực vật, tạo điều kiện cho sự đa dạng sinh vật học phát triển. Nguồn tài nguyên thực vật nói chung và cây rừng nói riêng, là loài có khả năng tự quang hợp tạo nên sinh chất tự nuôi dưỡng chính mình và những sinh vật khác, góp phần quan trọng trong chu trình tuần hoàn vật chất và năng lượng, cung cấp cho con người từ lương thực thực phẩm, các loại thuốc chữa bệnh, vật liệu sử dụng hằng ngày, làm cảnh…làm nơi cư trú cho nhiều loài sinh vật, nó cung cấp cải tạo môi trường không khí làm tăng vẻ đẹp cho đời sống con người. Nhưng những năm gần đây, rừng ở nước ngày càng bị suy giảm nghiêm trọng cả về diện tích lẫn trữ lượng.
Bên cạnh đó dẫn đến nhiều loài động thực vật quý hiếm bị mất dần trong đó có rất nhiều loài quý hiếm có nhiều loài mà con người chưa hiểu hết về giá trị của chúng. Trước thực trang như vậy, đòi hỏi các cơ quan nhà nước đặc biệt là ngành lâm nghiệp cần phải có chiến lược quản lý để: nhằm bảo tồn phát triển những loài quý hiếm góp phần bảo vệ tính đa dạng sinh học trong hệ sinh thái rừng tự nhiên. Trong đó, có loài Thông đỏ bắc(Taxus chinensis Pilger,Rchder) thuộc họThông đỏ (Taxaceae), là loài cây quý hiếm được ghi trong sách đỏ Việt Nam năm(1996), loài này phân bố dải rác, chủ yếu ở vùng núi đá vôi như : Hà Giang, Sơn La, Lào Cai, Cao Bằng, Hòa Bình, Thanh Hóa. Thông đỏ bắc là cây gỗ nhỡ, gỗ có màu hồng thẫm, thớ mịn, chịu nước tốt dung trong xây dựng, vỏ cây được dùng làm thuốc, mặc dù chúng có nhiều ý nghĩa như vậy nhưng số lượng của chúng còn rất ít, vùng phân bố hẹp nên 1 đặc điểm về khu vực phân bố của chúng có nhiều hạn chế vì vậy, để góp phần bổ xung thêm Thông tin loài và khu vực phân bố của chúng tôi đã thự hiện đề tài “ Nghiên cứu đặc điểm phân bố của loài Thông đỏ bắc (Taxus chinensis Pilger,Rchder) tại khu bảo tồn loài hạt trần quý, hiếm xã Nam Động huyện Quan Hóa tỉnh Thanh Hóa”.
Đề tài thành công sễ góp phần thiết thực trong việc cung cấp Thông tin sâu hơn về một số đặc điểm sinh học và các điều kiện tự nhiên nơi mọc của loài cây Thông đỏ bắc, từ đó làm cơ sở cho việc nhận biết cũng như để bào tồn và phát triển loài cây quý hiếm này phục vụ cho con người. 2 PHẦN I TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới 1. Nghiên cứu về ngành hạt trần Thế giới thực vật thật phong phú và đa dạng với khoảng 250.000 loài thực vật bậc cao, trong đó thực vật ngành Hạt trần chỉ chiếm có trên 600 loài, một con số đáng khiêm tốn (Nguyễn Tiến Hiệp, Phan Kế Lộc và các cộng sự, 2005)[9], (Nguyễn Nghĩa Thìn, 2004)[18].Takhtajan đã hoàn thiện dần hệ thống phân loại thực vật ngành hạt kín và hạt trần qua các tài liệu đã công bố từ 1950, 1954, 1966, 1980, 1983, 1987, 1997.
Ông phân ngành hạt trần thành 6 lớp và các phân lớp, 10 họ. Hệ thống phân loại của ông thể hiện việc vận dụng một cách tổng hợp các tài liệu thuộc các lĩnh vực chuyên sâu về hình thái, giải phẫu, phấn hoa, hóa sinh, cổ sinh và tế bào thực vật. phản ảnh tương đối khách quan quá trình phát triển tiến hóa của thực vật nên đã và đang được sử dụng rộng rãi trên thế giới (Nguyễn Tiến Hiệp, Phan Kế Lộc và các cộng sự, 2005)[9], (Lê Mộng Chân, Lê Thi Huyên, 2000)[4], (A. Ngoài ra còn có Kubitzkii (1990) đã công bố hệ thống phân loại ngành.
Ngoài ra còn có Kubitzkii (1990) đã công bố hệ thống phân loại ngành Hạt trần mới, hệ thống phân loại này chia ngành Hạt trần thành 4 lớp gồm 7 họ (Nguyễn Nghĩa Thìn, 2004)[18], (Kubitzkii and ctv, 1990)[24]. Cây thuộc ngành Hạt trần là những loài cây có nguồn gốc cổ xưa nhất, khoảng trên 300 triệu năm. Các vùng rừng cây ngành Hạt trần tự nhiên nổi tiếng thường được nhắc tới ở Châu Âu với các loài vân sam (Picea), Thông (Pinus); Bắc Mỹ với các loài Thông (Pinus), cù tùng (Sequoia, Sequoiadendron) và thiết sam (Pseudotsuga); Đông Á như Trung Quốc và Nhật Bản với các loài tùng bách (Cupressus, Juniperus) và liễu sam (Cryptomeria). Các loài cây thuộc ngành Hạt trần đã đóng góp một phần 3 không nhỏ vào nền kinh tế của một số nước như Thụy Điển, Na Uy, Phần Lan, New ealand.
Lịch sử lâu dài của Trung Quốc cũng đã ghi lại nguồn gốc các cây ngành Hạt trần cổ thụ hiện còn tồn tại đến ngày nay mà có thể dựa vào nó để đoán tuổi của chúng. Chẳng hạn trên núi Thái Sơn (Sơn Đông) có cây tùng ngũ đại phu do Tần Thủy Hoàng phong tặng tên; cây bách Hán tướng quân ở thư viện Tùng Dương (Hà Nam. ) Đồng thời, nhiều nơi khác trên thế giới cũng có một số cây cổ thụ nổi tiếng như cây Cù tùng (Sequoia) có tên cụ già thế giới ở California (Mỹ) đã trên 3.000 năm tuổi, cây Tuyết tùng (Cedrus deodata) trên đảo Ryukyu (Nhật Bản) qua máy đo đã 7. Tại Li Băng hiện còn một đám rừng gồm 400 cây Bách Libăng (Cedrus) nổi tiếng từ thời tiền sử.
Phần lớn các cây thuộc ngành Hạt trần có chứa các hoạt chất sinh hoá mà đang ngày càng được sử dụng làm thuốc chữa các căn bệnh thế kỷ như ung thư. Cây thuộc ngành Hạt trần còn có vai trò quan trọng trong các nền văn hoá cả ở phương Đông và phương Tây. Các dân tộc en-tơ và Bắc Âu ở châu Âu thờ cây Thông đỏ (Taxus baccata) như một biểu tượng của cuộc sống vĩnh hằng. Hiện tại có trên 200 loài cây thuộc ngành Hạt trần được coi là bị đe dọa tuyệt chủng ở mức toàn thế giới (Nguyễn Đức Tố Lưu, Philip Ian Thomas, 2004)[15].
Rất nhiều loài khác bị đe dọa trong một phần phân bố tự nhiên của loài. Những đe dọa hay gặp nhất là việc khai thác quá mức lấy gỗ hay các sản phẩm khác, phá rừng làm bãi chăn thả gia súc, trồng trọt và làm nơi sinh sống cho con người cùng với sự gia tăng tần suất của các đám cháy rừng. Tầm quan trọng đối với thế giới của cây thuộc ngành Hạt trần làm cho việc bảo tồn chúng trở nên có ý nghĩa đặc biệt. Sự phức tạp trong các yếu tố đe dọa gặp phải đòi hỏi cần có một loạt các chiến lược được thực hành để bảo tồn và sử dụng bền vững các loài cây này.Hiện tại có khoảng 29 loài cây thuộc ngành Hạt trần ở Việt Nam.
Mặc dù chỉ dưới 5% số loài cây trong ngành Hạt trần đã biết trên thế giới được tìm thấy ở Việt Nam nhưng ngành Hạt trần Việt Nam 4 lại chiếm đến 27% số các chi và 5 trong số 8 họ đã biết (Nguyễn Đức Tố Lưu, Philip Ian Thomas, 2004)[15] .2 Những nghiên cứu về họ Thông đỏ (Taxacea) Ngành Hạt trần (Gymnospermae) với những loài cây có nguồn gốc cổ xưa nhất, khoảng trên 300 triệu năm. Các vùng rừng cây hạt trần tự nhiên nổi tiếng thường được nhắc tới ở Châu Âu với các loài Vân sam (Picea), Thông (Pinus); Bắc Mĩ với các loài Thông (Pinus), Cù tùng (Sequoia, Sequoiadendron) và Thiết sam (Pseudotsuga); Đông Á như Trung Quốc và Nhật Bản với các loài Tùng bách (Cupressus, Juniperus) và Liễu sam (Cryptomeria). Số lượng các loài cây hạt trần bản địa của nước ta có 33 loài và khoảng trên 20 loài được nhập vào nước ta để trồng thử nghiệm, trồng rừng diện rộng hoặc làm cây cảnh [Philip Ian Thomas, Nguyễn Đức Tố Lưu, (2004)]. Mặc dù chỉ dưới 5% số loài cây hạt trần đã biết trên thế giới được tìm thấy ở Việt Nam nhưng cây Hạt trần Việt Nam lại chiếm đến 27% số các chi và 5 trong số 8 họ đã biết.
Công trình nghiên cứu nuôi cấy invitro khá công phu về loài trong chi Taxus họ Thông đỏ (Taxaceae) của Flores và Sgrignoli (1991), Christen et al (1991), Gibson (1995), Wann và Goldner (1994), Ewald et al (1995). Ketchum và Gibson (1995)… cũng khoảng đầu thập niên 90 có nữ tiến sĩ Paula P. Chê và Upion, Kalamazoo Hoa Kỳ cũng đã nghiên cứu rất sâu về nuôi cấy in vitro loài ( Taxus brefolia) và tái sinh cây thành công từ phôi soma ( 1994, 1995, 1996) ( Plant regeneration from somatic enbryos of Taxus brevifolia) các dẫn suất Taxace đã được phát hiện ở loài Taxus wallichina. Từ đầu thập niên 80 một số công trình nghiên cứu của Trung Quốc cũng đã xác định taxol và Baccatin từ Taxuss yunnanensis của một số loài Thông đặc hữu ở vùng Vân NamTrung Quốc .1 Những nghiên cứu về hạt trần 5 Tất cả các loài cây ngành Hạt trần ở Việt Nam đều có ý nghĩa lớn.
Hai chi đơn loài Bách vàng (Xanthocyparis) và Thuỷ tùng (Glyptostrobus) cũng là các chi đặc hữu của Việt Nam. Chi Bách vàng mới chỉ được phát hiện vào năm 1999 trong khi chi Thuỷ tùng chỉ còn 2 quần thể nhỏ với tổng số cây ít hơn 250 cây thuộc tỉnh Đắk Lắk. Loài này là đại diện cuối cùng cho một dòng giống các loài cây cổ. Hoá thạch của những cây này đã được tìm thấy ở những nơi cách rất xa như ở nước Anh.
Những quần thể lớn loài sa mộc dầu Cunninghamia konishii, một chi cổ khác chỉ gồm 2 loài, vừa được tìm thấy ở Nghệ An và các vùng phụ cận của Lào. Bốn trong số 6 loài đỉnh tùng (Amentotaxus) được biết (họ Thông đỏ - Taxaceae) đã thấy có ở Việt Nam. Hai loài trong số đó là cây đặc. Thông ba lá (Pinus kesiya) gặp từ Đông Bắc Ấn Độ qua Philippin nhưng các xuất xứ ở Việt Nam.
Những thực tế này thể hiện tầm quan trọng của các loài thuộc ngành Hạt trần Việt Nam đối với thế giới (Trần Ngọc Hải, Phạm Thanh Hà, 2006)[7], (Nguyễn Tiến Hiệp, Phan Kế Lộc và các cộng sự, 2005)[9], (Nguyễn Đức Tố Lưu, Philip Ian Thomas, 2004)[15]. 8 Tầm quan trọng của ngành Hạt trần Việt Nam được xác định bởi tính ổn định tương đối về địa chất và khí hậu của Việt Nam.
