MỞ ĐẦU 1. TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC CỦA NGƢỜI GIẢNG VIÊN TRÊN THẾ GIỚI VÀ TẠI VIỆT NAM Đứng trƣớc yêu cầu ngày càng cao của xã hội về số lƣợng và chất lƣợng nguồn nhân lực, việc nâng cao chất lƣợng đào tạo đại học ngày càng trở nên cấp bách. Để hình thành các phẩm chất và năng lực nghề nghiệp cho sinh viên, giáo viên nói chung và giảng viên nói riêng phải dùng nhân cách (phẩm chất và năng lực) của chính mình tác động tới ngƣời học. Nhà giáo dục K.
Usinxki đã viết: “Trong việc giáo dục, tất cả phải dựa vào nhân cách người giáo dục” [11]. Vì vậy, vấn đề phẩm chất và năng lực của ngƣời làm công tác dạy học đã thu hút đƣợc sự quan tâm nghiên cứu của nhiều tác giả trong và ngoài nƣớc.Trên thế giới Trong bất kỳ thời đại nào, giáo dục luôn có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của xã hội. Kể từ khi loài ngƣời xuất hiện trên trái đất, hoạt động giáo dục đã là một bộ phận của đời sống xã hội. Để thực hiện hoạt động giáo dục có hiệu quả, xã hội cần có một đội ngũ những ngƣời có kiến thức, kinh nghiệm và các phẩm chất tƣơng ứng để làm công việc tổ chức, điều khiển quá trình lĩnh hội kinh nghiệm xã hội lịch sử của thế hệ sau (ngƣời Thầy giáo).
Do vậy, cùng với việc xuất hiện hoạt động giáo dục, vấn đề phẩm chất và năng lực của những ngƣời thực hiện hoạt động này cũng đã đƣợc đề cập. Giáo dục trong thời kỳ nguyên thủy tuy mới ở hình thức sơ khai nhƣng đã phân biệt rất rõ với hoạt động “truyền thụ theo bản năng” để duy trì bản năng giống loài có ở động vật (chim xây tổ, mèo bắt chuột, hổ săn mồi. Do hoạt động giáo dục ở con ngƣời diễn ra có mục đích, có ý thức và chủ yếu thông qua lao động nhƣ dạy cách săn bắn, hái lƣợm. nên đòi hỏi ngƣời thực hiện hoạt động giáo dục phải là ngƣời có kinh nghiệm.
Sau thời kỳ nguyên thủy, kể từ thời kỳ Cổ đại đến nay, bên cạnh những yêu cầu về kinh nghiệm, những yêu cầu về phẩm chất và năng lực đối với ngƣời Thầy giáo đƣợc tìm thấy trong tƣ tƣởng của nhiều nhà triết gia thời kỳ Cổ đại và 13 Luan van các nhà sƣ phạm lỗi lạc nhƣ Jan Amos Comenxky, Jean-Jacques Rousseau. Theo Socrates (469-399 TCN), Thầy giáo phải là ngƣời có đức hạnh - sự hiểu biết. Socrates cũng đề cập tới nhiệm vụ của của ngƣời Thầy: “Nhà giáo phải giúp phá vỡ lớp hiểu biết giả tạo nơi học trò, phải làm cho học trò của mình ý thức về sự dốt nát của họ, để cho chân lý có thể chói sáng trong tâm trí của họ” [5, tr15]. Trong xã hội Trung Hoa Cổ đại, vai trò của ngƣời Thầy đƣợc đánh giá rất cao (quân, sƣ, phụ).
Nhân cách của ngƣời Thầy đƣợc Khổng Tử (551 - 479 TCN) đề cập trong chữ “đức”: “thầy giáo phải luôn trau dồi đạo đức để luôn là tấm gƣơng sáng cho học trò noi theo. Thầy phải dạy không biết mệt mỏi để trò học không biết chán và tình cảm thầy trò nhƣ tình cha con” [20]. Nhà Sƣ phạm lỗi lạc của Tiệp Khắc - Jan Amos Comenxky (1592-1670) (tên Latin là Commenius) xem nghề dạy học là vinh quang và đặt ra yêu cầu rất cao về lòng nhân ái của ngƣời Thầy: “Không thể trở thành ngƣời Thầy nếu không là một ngƣời cha” [20]. Nếu nhƣ Commenius đánh giá cao lòng nhân ái của ngƣời Thầy thì Jean- Jacques Rousseau (1712 -1778) xem tính kiên trì và bình tĩnh là những phẩm chất đặc biệt quan trọng của ngƣời Thầy.
Trong thời đại mới, đứng trƣớc những yêu cầu ngày càng cao của xã hội đối với nguồn nhân lực đƣợc đào tạo trong nhà trƣờng, vấn đề phẩm chất và năng lực của ngƣời Thầy tiếp tục đƣợc nghiên cứu. Trong tác phẩm Sự phát triển nhận thức, học tập và giảng dạy, Franz Emmanuel Weinert đã đƣa ra các nhận định về một số đặc điểm nhân cách của ngƣời giảng viên giỏi.Weinert, giảng viên giỏi là những ngƣời có uy tín cao trong công việc của mình, có thành tích lớn trong dạy học và có những năng lực đặc biệt khi giải quyết các vấn đề sƣ phạm [24, trang 470].Weinert cũng chỉ ra một số các đặc điểm của ngƣời giảng viên giỏi gồm: - Hiểu biết phong phú và rõ ràng trong lĩnh vực dạy học. - Có khả năng giải quyết các nhiệm vụ và giải đáp các vấn đề nảy sinh trong giờ học. 14 Luan van - Có kỹ năng giảng dạy thành thục.
Chia sẻ những trải nghiệm trong quá trình dạy học, Gilbert Highet (1906 - 1978), tác giả cuốn sách nổi tiếng Nghệ thuật dạy học (The art of Teaching) đã nêu lên một số các phẩm chất cần thiết của ngƣời giảng viên giảng dạy bậc đại học nhƣ sau: “hiểu biết cặn kẽ và yêu thích bộ môn của mình, phải biết yêu và chinh phục một tập thể trẻ tuổi, cần kiên nhẫn, quyết đoàn, tử tế, chân thật, hòa đồng và thông cảm với học trò, hiểu rõ những cá nhân đặc biệt trong lớp, khoan dung và khôi hài. Có thể thấy, các phẩm chất của ngƣời giảng viên theo quan niệm của Gilbert Highet cũng chính là các phẩm chất cần thiết của ngƣời làm nghề dạy học đã đƣợc các tác gia từ thời kỳ Cổ đại đến nay đề cập một cách tản mạn trong các quan niệm của họ. Đề cập tới khía cạnh phẩm chất và năng lực (nhân cách) của ngƣời Thầy, các nhà Tâm lý học hoạt động của Liên Xô nhƣ N. đã có những nghiên cứu cơ bản trong việc đặt nền móng lý luận vững chắc.
Khi nghiên cứu các hoạt động sƣ phạm, N.Cudơmina đã chỉ ra các đặc điểm nhân cách cơ bản của ngƣời giảng viên gồm thế giới quan duy vật biện chứng, lý tƣởng cộng sản chủ nghĩa, đạo đức nghề nghiệp, tình cảm đối với hoạt động sƣ phạm, năng lực sƣ phạm [4]. Konstantin Dmitrievich Uxinski (1824-1870) đã khẳng định đƣợc vai trò đặc biệt to lớn của nhân cách ngƣời Thầy giáo khi cho rằng: “Trong giáo dục, tất cả phải dựa vào nhân cách nhà giáo dục bởi vì sức mạnh của giáo dục chỉ bắt nguồn từ nhân cách con người chân chính. Không một điều lệ, chương trình, một cơ quan giáo dục nào, dù có được tạo ra một cách khôn khéo như thế nào cũng không thể thay thế được nhân cách của con người trong sự nghiệp giáo dục. Không một sách giáo khoa, một lời khuyên răn nào, một hình phạt, một hình thức khen thưởng nào có thể thay thế ảnh hưởng cá nhân người thầy giáo đối với sinh viên” [11].
Trong các nghiên cứu về nhân cách của ngƣời Thầy, các nhà Tâm lý học sƣ phạm của Liên Xô đặc biệt nhấn mạnh tới vấn đề năng lực sƣ phạm 15 Luan van (N.Levitôv là ngƣời đầu tiên nêu lên các khía cạnh khác nhau cấu thành nên các phẩm chất và năng lực sƣ phạm của ngƣời Thầy giáo.Levitôv, năng lực sƣ phạm của ngƣời Thầy bao gồm [15]: - Năng lực truyền đạt kiến thức một cách ngắn gọn và thú vị. - Năng lực hiểu đƣợc ngƣời học trên cơ sở quan sát. - Tính độc lập và sáng tạo tƣ duy. - Sự nhanh trí.
- Năng lực tổ chức hệ thống các hoạt động của Thầy và Trò. Các phẩm chất và năng lực trên đây không phải là bẩm sinh, chúng đƣợc phát triển trong quá trình giảng dạy và thực tiễn hoạt động dạy học và giáo dục. Trong tác phẩm Những phẩm chất tâm lý của người giảng viên, Ph.Gônôbôlin đã có sự phân tách rõ ràng năng lực sƣ phạm thành năng lực dạy học và năng lực giáo dục và chỉ ra các khía cạnh khác nhau các năng lực này.Gônôbôlin, các khía cạnh của năng lực dạy học gồm năng lực hiểu sinh viên, năng lực truyền đạt tài liệu, năng lực định hƣớng nhanh và tác động kịp thời trong các tình huống sƣ phạm, năng lực thấy trƣớc kết quả dạy học, sáng tạo trong dạy học, năng lực nhanh chóng nắm vững tài liệu giảng dạy. Năng lực giáo dục gồm năng lực thu hút học sinh, năng lực thuyết phục, năng lực khéo léo ứng xử sƣ phạm và năng lực tổ chức [11].
Cùng với các nghiên cứu chỉ rõ các phẩm chất và năng lực sƣ phạm của ngƣời Thầy nhƣ đã đề cập, trong tác phẩm Tâm lý học, giảng dạy và giáo dục trong trường đại học, E.Benhedictôv đã chỉ ra các phẩm chất và năng lực cần thiết của ngƣời giảng viên đại học [dẫn theo 14]. Các năng lực ngƣời giảng viên đại học gồm có: - Có khả năng sử dụng ngôn ngữ để định hƣớng sự chú ý của sinh viên, giảng bài rõ ràng, sử dụng ngôn ngữ một cách có cảm xúc khi giao tiếp với sinh viên. - Có khả năng dự đoán chiều hƣớng phát triển nhân cách của sinh viên trong tƣơng lai, biết cách thức để đạt tới mục đích đó. - Biết phát huy tính tích cực, tính sáng tạo của sinh viên.
16 Luan van - Biết làm chủ cảm xúc của mình và kích thích tính tích cực học tập của sinh viên, tạo bầu không khí tâm lý thuận lợi trên giảng đƣờng. - Có năng lực nghiên cứu khoa học, biết thể hiện tấm gƣơng của bản thân đối với sinh viên. - Biết làm việc độc lập đối với sinh viên. - Nắm vững phƣơng pháp và phƣơng tiện giảng dạy.Benhedictôv cũng chỉ ra 4 yêu cầu đối với ngƣời giảng viên đại học là niềm tin vào chủ nghĩa Mac - Lênin, kiến thức tâm lý - giáo dục, nắm vững chuyên môn, hiểu biết phong phú.
Nghiên cứu đánh giá của sinh viên về các phẩm chất nhân cách của ngƣời giảng viên của các tác giả N.Naisyl cho thấy, sinh viên đánh giá cao các phẩm chất tri thức (nắm vững chuyên môn, say mê khoa học, sáng tạo, uyên bác), phẩm chất quan hệ với sinh viên (hài hƣớc trí tuệ, nghị lực, chân thành, cởi mở, nghiêm túc, yêu cầu cao, đồng cảm, tinh thần hợp tác khoa học với sinh viên) và năng lực dạy học (trình bày bài giảng rõ ràng, hấp dẫn, nhiều hình ảnh phong phú, sống động, tổ chức tích cực việc học tập trên lớp) của giảng viên [dẫn theo 14]. Như vậy, khái quát một số nghiên cứu về đặc điểm nhân cách ngƣời giáo viên nói chung và giảng viên đại học nói riêng trên thế giới đã cho thấy, kết quả hoạt động giáo dục và dạy học có mối quan hệ chặt chẽ với phẩm chất và năng lực của ngƣời Thầy. Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng chỉ rõ các khía cạnh khác nhau trong phẩm chất và năng lực của ngƣời Thầy.